آداب الصلاة

آداب الصلاة، به دستورالعمل‌های تکمیلی برای نماز گفته می‌شود که شامل موارد ظاهری و باطنی در نماز می‌شود. این آداب، علاوه‌بر بخش‌های اصلی نماز، به کمال و قبولی آن کمک کرده و باعث رشد معنوی انسان می‌شوند. آداب الصلاه به چهار بخش تقسیم می‌شود: آداب روحی و قلبی، کارهای پیش از نماز، کارهای هنگام نماز، و کارهای بعد از نماز.

آقابزرگ تهرانی ۲۲ نویسنده را معرفی کرده که آثاری با عنوان «آداب الصّلوه» دارند؛ از این میان ۵ اثر درباره‌ی کلیت نماز و ۱۷ اثر به‌طور ویژه به آداب نماز شب اختصاص دارد. این مجموعه شامل آثار نویسندگانی چون مجلسی اول، علامه مجلسی، محمدشفیع، محمدطاهر شیرازی و میرزا محمد تنکابنی است. برخی از این آثار فارسی هستند، مانند «آداب صلاة اللیل» علامه مجلسی (که رساله‌ای فتوایی نیز هست)، «آداب صلاة اللیل و حضور القلب فیها» و «آداب صلاة اللیل» با نام دیگر «گوهر شب چراغ» از سید علی‌محمد نقوی لکهنوی. برخی از این کتاب‌ها هر چند مشهور به آداب الصلاة هستند اما نام دیگری هم دارند چون «انیس المُتهجّدین» یا «سراج المتهجّدین» نیز شناخته می‌شوند. با احتساب کتاب «آداب نماز یومیه» از محمدکاظم بن محمدشفیع هزارجریبی، تعداد کل آثار مرتبط با آداب نماز در «الذریعه» به ۲۳ عنوان می‌رسد.

برخی از دانشمندان مسلمان، که در این موضوع قلم زده‌اند، عبارتند از:

نام مؤلف	عنوان اثر	زبان	توضیحات	وضعیت نسخه / چاپ
شهید اول	ألنَّفْلیَّة	عربی	رساله‌ای فقهی و مختصر درباره مباحث مقدمات، مقارنات و منافیات نماز، همراه با تعقیب نماز و خصوصیات باقی نمازها؛ شامل حدود ۳۰۰۰ مستحب	چاپ کتاب با استفاده از دو نسخه خطی معتبر (نسخه اصلی با رمز ‘الف’ متعلق به کتابخانه نجفی مرعشی و نسخه دوم مربوط به سال ۹۸۱ق با رمز ‘ب’) و همچنین حواشی علمای دیگر تصحیح شده است.
آقا جمال خوانساری	آداب نماز	—	در ۷ فصل به دستور شاه سلطان حسین صفوی نگاشته شده است	نسخه خطی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران (مجموعه اهدایی سید محمد مشکوة)
آقا رضی‌الدین خوانساری	آداب نماز	فارسی	ابتدا حدیث حماد بن عیسی جُهَنی درباره نماز را به دستور شاه سلطان حسین صفوی ترجمه کرده، سپس آداب نماز را گزارش داده است	نسخه خطی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
محمدتقی آقا نجفی اصفهانی	آداب الصّلوة	فارسی	—	چاپ شده در ۱۲۹۷ق/۱۸۸۰م در ایران
ملاعلی‌اکبر بن محمدباقر ایجی اصفهانی	آدابُ صَلوةِاللَّیلِ وَ اَعْمالُها	عربی	—	چاپ شده در ایران
ملاعلی‌اکبر بن محمدباقر ایجی اصفهانی	آداب نماز	—	—	نسخه خطی در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران
شرف‌الدین بخارابی خراسانی	آداب نماز	فارسی	در ۱۰ باب و ۱۷۰ بیت؛ تاریخ فراغت از سرودن: ۱۵ جمادی‌الاول ۶۹۳ق/۱۴ آوریل ۱۲۹۴م	نسخه‌های خطی فراوان در کتابخانه‌های ایران و پاکستان
سیدمحمد صالح حسینی	آداب نماز شب	—	رساله‌ای مختصر	نسخه خطی در کتابخانه آیت‌الله مرعشی
میرزا عبدالله علیاری قراچه‌داغی	آداب نماز شب	—	مشتمل بر پیش‌گفتار، ۳ فصل و خاتمه	نسخه خطی در کتابخانه آیت‌الله مرعشی
محمدباقر بن جعفر فشارکی اصفهانی	آدابُ صلوةِ اللّیل	فارسی	—	چاپ در ۱۳۳۲ق/۱۹۱۴م در تهران و ۱۳۴۷ق/۱۹۲۸م در اصفهان
محمدباقر مجلسی	آداب نماز شب	—	نسخه‌ای به خط مؤلف در کتابخانه آستان قدس رضوی و نسخه‌ای دیگر در کتابخانه آیت‌الله مرعشی موجود است	نسخه خطی
محمدباقر مجلسی	آداب الصّلوه	عربی	به صورت رساله عملیه	نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های علمای دینی ایران و عراق
مقدس اردبیلی	آداب نماز	—	رساله‌ای با مقدمه، ۴ باب و خاتمه	نسخه خطی در کتابخانه مرکزی
سیدجواد بن محمدعلی موسوی نوری	آداب صلوةِ اللّیل	فارسی	—	چاپ شده در ۱۳۲۶ق/۱۹۰۸م در ایران
محمدباقر نجم‌آبادی تهرانی	آداب نماز شب	—	نگارش آن در شب ۲۶ جمادی‌الثانی ۱۳۳۱ق/۳ ژوئن ۱۹۱۳م به پایان رسیده است	نسخه خطی در کتابخانه حسینیه شوشتری‌ها در نجف
امام خمینی	آداب الصلوه	فارسی	بيان تفصيلى آداب قلبى و اسرار معنوى نماز است.	چاپ شده
سید احمد فهری	الآداب المعنویة للصلاة	عربی	ترجمه کتاب سرّ الصلاة امام خمینی از فارسی به عربی	در ۵۶۰ صفحه در سال ۱۴۱۲ق منتشر شده است.

کتاب آداب الصلاة آقا نجفی اصفهانی

کتاب آداب الصلوة (آداب نماز) امام خمینی

پیوند به بیرون

• منبع مقاله: دایرة المعارف بزرگ اسلامی
• فرهنگ فقه فارسی: موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی