اسم اعظم

اِسمِ اَعظَم یا اِسمُ اللّهِ الاَکبَر بزرگ‌ترین اسم خداوند است که اسمی بالاتر از آن نیست. در کتب روایی شیعه ابوابی به آن اختصاص یافته است. کفعمی در کتاب مصباح، دعاهایی چون جوشن کبیر، مشلول و مجیر، و بر اساس احادیث اهل بیت(ع)، آیاتی مانند بسم الله الرحمن الرحیم، آیة الکرسی، سوره توحید، سوره قدر و سه آیه آخر سوره حشر را مشتمل بر اسم اعظم می‌داند.

درباره حقیقت آن، علامه طباطبایی سه دیدگاه را نقل می‌کند: لفظ ویژه پنهان با اثر اجابت دعا، لفظی که با طبیعت خود اثر می‌گذارد، و حقیقتی عینی فراتر از الفاظ بر اساس قاعده علیت. بسیاری از عالمان، «الله» را اسم اعظم دانسته‌اند؛ زیرا پایه توحید است، بر ذات خاص خدا دلالت دارد و جامع صفات کمالی است. در عرفان نظری نیز اسم اعظم نخستین اسم ظاهرشده در مقام واحدیت و جامع همه اسماء است.

انسان کامل مظهر اسم اعظم است و پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) بیشترین بهره را از آن دارند. روایات، افراد دیگری چون نوح، ابراهیم، موسی، خضر، یوشع، سلمان فارسی، آصف بن برخیا و بلعم باعورا را نیز از حاملان آن شمرده‌اند. آثار آن شامل استجابت دعا، آگاهی از علم غیب و فرود خیرات و برکات است؛ چنانکه عیسی(ع) معجزات خود را با آن انجام می‌داد. درباره چگونگی تأثیر آن، دیدگاه‌ها از اثر ذاتی لفظ تا تأثیر حقایق فراتر از الفاظ متفاوت است. کتاب‌هایی نیز درباره اسم اعظم نگاشته شده است.

مفهوم‌شناسی و جایگاه

«اسم» در لغت از ریشه «سُمُوّ» به‌معنای بلندی یا از ریشه «وَسْم» به معنای علامت است. «اعظم» صیغه تفضیل و مقصود از «اسم اعظم»، بزرگ‌ترین اسم خداست. برخی «اعظم» را به‌معنای «عظیم» دانسته و گفته‌اند همه اسمای الهی عظیم‌اند و هیچ اسمی بزرگ‌تر از دیگری نیست.

در کتب روایی شیعه، ابوابی به اسم اعظم اختصاص یافته است. کفعمی در کتاب مصباح، دعاهایی چون دعای جوشن کبیر، دعای مشلول، دعای مجیر و اذکاری مانند «یا هو یا هو یا من لا یعلم ما هو إلّا هو» و «لا إله إلاّ أنت سبحانک إنّی کنت من الظّالمین» را مشتمل بر اسم اعظم می‌داند.

بر اساس احادیث و دعاهای اهل بیت(ع)، آیات و اذکار زیر مشتمل بر اسم اعظم دانسته شده‌اند:

• «بسم الله الرحمن الرحیم».
• آیة الکرسی.
• سوره توحید.
• سوره قدر.
• آیه ۱۶۳ سوره بقره.
• آیه ۱ سوره آل‌عمران.
• آیه ۲۶ سوره آل‌عمران.
• آیه ۱۱۱ سوره طه.
• شش آیه اول سوره حدید.
• سه آیه آخر سوره حشر.
• ذکر «یا هو یا من لا هو إلاّ هو».
• ذکر «... اللّه اللّه اللّه اللّه الذی لا إله إلاّ هو...».
• ذکر «یا إلهنا و إله کلّ شیء إلهاً واحداً لا إله إلاّ أنت».
• ذکر «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُک بِأَنَّ لَک الْحَمْدَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ یا مَنَّانُ یا بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ یا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکرَام».

حقیقت اسم اعظم

علامه طباطبایی در المیزان سه دیدگاه را نقل می‌کند:

• اسم اعظم لفظی ویژه و پنهان است که هر کس آن را بداند، دعایش اجابت می‌شود؛ این فهم در عرف مردم شایع است.
• اهل دعا و سحر آن را لفظی می‌دانند که با طبیعت خود اثر می‌گذارد، نه با ترکیب لفظی‌اش؛ برخی روایات اشاره‌کننده به لفظ خاص، این نظر را تأیید می‌کند.
• بر اساس قاعده علیت، حقیقت اسم اعظم فراتر از الفاظ و حروف، حقیقتی عینی و خارجی است؛ لفظ به خودی خود منشأ اثر نیست و مقصود از حروف مذکور در روایات، حروف معمول لفظی نیست.

الله؛ اسم اعظم

عالمان زیادی الله را اسم اعظم دانسته‌اند. دلایل آنها به این شرح گزارش شده است:

• الله پایه توحید است و کافر با گفتن آن به ایمان وارد می‌شود؛ برخلاف «لا اله الا الرحمن» که فرد را از دایره کفر خارج نمی‌کند.
• این اسم بر ذات مخصوص خداوند دلالت دارد و چون ذات خداوند برترین ذات است، اسم خاص او نیز شریف‌ترین اسم است.
• جامع صفات کمالی بودن.
• ویژگی‌های خاص این اسم.

در عرفان نظری، اسم اعظم نخستین اسمی است که در مقام واحدیت ظهور می‌یابد و جامع همه اسما و صفات است؛ این اسم همان «الله» است.

حاملان اسم اعظم

عمار ساباطی می‌گوید: به امام صادق علیه‌السلام عرض کردم مایلم اسم اعظم را بیاموزی. فرمود تو طاقت آن را نداری... حالم چنان دگرگون شد که نزدیک بود جان دهم... عرض کردم کافی است دیگر نمی‌خواهم.

مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۷، ص۲۷.

انسان کامل مظهر اسم اعظم است و از آن آگاه است. طبق روایات، پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) بیشترین بهره را از اسم اعظم دارند و از ۷۳ حرف آن، ۷۲ حرف نزد آنان است.

در آیه ۱۷۵ سوره اعراف، داستان شخصی آمده که خداوند آیات خویش را به او داد ولی خود را از آنها تهی ساخت. طبق برخی روایات، این شخص بلعم باعورا از بنی‌اسرائیل بود که اسم اعظم داشت و دعایش مستجاب می‌شد؛ ولی با پیروی از فرعون و دشمنی با حضرت موسی(ع) آن را از دست داد. البته شیخ طوسی معتقد است بلعم تنها به کتاب خداوند علم داشته و از اسم اعظم اطلاعی نداشته است.

آیه ۴۰ سوره نمل به آصف بن برخیا، که در کنار سلیمان بود و علم الکتاب (اسم اعظم) می‌دانست، اشاره دارد.

روایات افراد دیگری را نیز از حاملان اسم اعظم می‌شمارند: نوح، ابراهیم، موسی، یعقوب، خضر، یوشع بن نون، سلمان فارسی و غالب قطّان از اجداد رسول خدا(ص).

آثار اسم اعظم

بر اساس روایات، عیسی(ع) زنده کردن مردگان و شفای کور مادرزاد و مبتلا به پیسی (آیه ۴۹ سوره آل عمران) را با اسم اعظم انجام می‌داد. دارنده اسم اعظم دعایش مستجاب می‌شود، به‌اندازه مشیت خدا از علم غیب آگاه می‌گردد و خیرات و برکات بر او فرود می‌آید. ابوالحسن شعرانی معتقد است اسم اعظم خاصیت همه اسماء خداوند را دارد و ائمه(ع) با خواندن آن و فانی شدن در اسم، می‌توانستند معجزه اظهار کنند؛ وی حقیقت این مسئله را از اسرار امامت می‌داند که کیفیت آن بر ما مجهول است.

چگونگی تأثیر

کسانی که اسم اعظم را لفظی می‌دانند، دو دیدگاه دارند: برخی اثر را از خود لفظ بدون قید و شرط می‌دانند، و برخی اثر را از لفظ به‌همراه حالات و شرایط گوینده (تقوا، حضور قلب، قطع امید از غیر خدا و توکل کامل) می‌شمارند. اما کسانی که اسم اعظم را لفظی نمی‌دانند، تأثیر را به حقایق آن می‌دانند، نه الفاظ یا معانی ذهنی؛ خداوند هر چیز را به صفتی مناسب آن در قالب اسمی ایجاد می‌کند، نه اینکه لفظ یا معنای آن یا حقیقتی غیر از ذات خدا چنین تأثیری داشته باشد.

کاربرد در شعر

در ادبیات عرفانی نیز «اسم اعظم» پرکاربرد است:

مرا در خانه سروی هست کاندر سایه قدش

فراغ از سرو بستانی و شمشاد چمن دارم

گرم صد لشکر از خوبان به قصد دل کمین سازند

بحمد الله و المنه بتی لشکرشکن دارم

سزد کز خاتم لعلش زنم لاف سلیمانی

چو اسم اعظمم باشد چه باک از اهرمن دارم

گنج خواهی؟ کنج عزلت کن مقام

واستتر واستخف، عن کل الانام

چون شب قدر از همه مستور شد

لاجرم، از پای تا سر نور شد

اسم اعظم، چون که کس نشناسدش

سروری بر کل اسما باشدش

تک‌نگاری

• رساله اسم اعظم، سعید نورسی، ترجمه داود وفایی، تهران، نشر احسان؛ بخشی از «رساله نور» درباره طبقات ارض و سماء، ملائکه و روح، حقیقت زمان، حشر و قیامت، بهشت و جهنم و ماهیت اسم اعظم.
• اسم اعظم (انسان کامل اسم أعظم الهی است)، حسن حسن‌زاده آملی، انتشارات روح و ریحان.
• جلوه ذات: تحلیل مفهوم اسم و اسم اعظم خدا در قرآن و حدیث، کاوس روحی، تهران، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۹۴ش؛ دلایل نگارش: اهمیت شناخت اسمای حسنای الهی در خداشناسی، بنیادین بودن بحث، فراوانی کاربرد آنها در قرآن و حدیث و دعا، و برداشت نادرست عموم از مفهوم اسم و اسم اعظم.
• اسماء مستآثره (اسم اعظم) در عرفان اسلامی، اعظم محسنلو، نشر برکت کوثر، همدان ۱۳۹۵ش؛ درباره اسماء مستأثره، مفاتیح غیب و شهود، اسم مستأثر و مقام ذات غیبی حق، و آیات و روایات مربوط به اسم اعظم.