قبله‌نما

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
قبله‌نمایی که در اوایل سده یازدهم شمسی توسط فردی شیعه با نام عبد الامام،‌ در اصفهان ساخته شده است. امکان استفاده از این قطب‌نما در هر کجای ایرانِ دوره صفوی و چند کشور دیگر، از شگفتی‌های آن شمرده شده است.
در لبه قطب‌نما، شعری به زبان عربی با مضمون عرض ارادت به حضرت علی(ع) نگاشته شده است: «همه ناراحتی‌ها و غم‌ها با دوستی تو ناپدید می‌شود ای علی(ع)!»[۱]

قبله‌نما ابزاری برای تشخیص جهت قبله است. به فتوای بیشتر فقیهان شیعه، استفاده از قبله‌نما برای تعیین جهت قبله، اگر اطمینان‌آور یا گمان‌آور باشد جایز است. برخی از فقهیان شیعه، گمانی را که از قبله‌نما پدید می‌آید، از دیگر راه‌های قبله‌یابی قوی‌تر دانسته‌اند.

در قبله‌نما، پس از تعیین جهت‌های اصلی، اختلافِ یکی از جهت‌های اصلی با سمتِ مکه محاسبه شده و جهت قبله مشخص می‌شود. در بیشتر قبله‌نماها برای تعیین جهت‌های اصلی از قطب‌نما استفاده می‌شود. حسینعلی رزم‌آرا (درگذشت ۱۳۶۵ش)، رئیس دایره جغرافیایی ارتشِ وقت و نقشه‌بردار، در سال ۱۳۳۱ش قبله‌نمایی عرضه کرد، که بر دقت تشخیص قبله افزود و مورد تأیید آیت‌الله بروجردی قرار گرفت.

قطب‌نماهای بَرخط، سیستمِ تعیین موقعیت جهانی (GPS) و فرمول آزیموت رابینز دقت تشخیص قبله را بیشتر کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

قبله‌نما، ابزاری است که دارای عقربهٔ فلزی بوده[۲] و توسط آن جهت مکه[۳] و قبله را مشخص می‌کنند.[۴] دهخدا (درگذشت ۱۳۳۴ش)، لغت‌‌شناس، برای این واژه سه ضبطِ قبله‌نَما، قبله‌نُما و قبله‌نِما آورده است.[۵]

قبله‌نما را از عنوان‌های مستحدثه دانسته‌اند که در باب صلاة و نیز استفتاءات از آن سخن گفته شده است.[۶] از این ابزار در کتاب‌های فقهیِ عربی، با واژه «بَوْصَلَة القِبْلَة» تعبیر آورده شده است.[۷]

تاریخچه

کاسه لعابدار قبله‌نما، ساخته شده در سال ۹۲۲ تا ۹۲۶ق، که در موزه دمشق نگه‌داری می‌شود.[۸]

از اختراع نخستین قبله‌نما، تاریخ دقیقی در دست نیست؛ با این همه کاسه‌ای سفالی در موزه دمشق نگهداری می‌شود که در سده دهم قمری ساخته شده و ابزاری برای یافتن قبله بوده است. [یادداشت ۱][۹] به گفته رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه، قبله‌نماها در سده دوازدهم قمری، همزمان با دوره صفویه، در ایران رواج داشته است.[۱۰]

مسلمانان قبل از اختراع قطب‌نما (بنا بر نقلی سده هشتم قمری[۱۱] برای یافتن جهت‌های اصلی از دائره هندی[یادداشت ۲] بهره می‌بردند. آنها انحراف بین جهت جنوب و مکه[یادداشت ۳] را محاسبه کرده و اینگونه جهت قبله را به دست می‌آوردند.[۱۲] مسلمانان پس از اختراع قطب‌نما، برای یافتن جهت جنوب به جای دائره هندی از قطب‌نما استفاده می‌کردند.[۱۳] نام شهرها با توجه به میزان انحراف، در سطح قطب‌نما درج می‌شد و هنگامی که عقربهٔ قطب‌نما جهت جنوب را نشان می‌داد، با توجه به نامِ شهرِ موردِ نظر، جهت قبله آن به دست می‌آمد.[۱۴]

پس از مدتی کشف شد جهتی که عقربه قطب‌نما نشان می‌دهد نسبت به دو قطب جغرافیایی انحراف دارد (انحراف مغناطیسی)؛ این باعث می‌شد جهت قبله‌ای که با قطب‌نما به دست آمده دقیق نباشد.[۱۵] حسینعلی رزم‌آرا (درگذشت ۱۳۶۵ش)، رئیس دایره جغرافیایی ارتشِ وقت و نقشه‌بردار، در سال ۱۳۳۱ش قبله‌نمایی عرضه کرد که در آن انحراف مغناطیسی[۱۶] نسبت به هزار مکان[۱۷] محاسبه شده بود.[۱۸]

در قطب‌نماهای دیجیتالی نیز، از میدان مغناطیسی زمین استفاده می‌شود؛ ولی انحراف مغناطیسی به صورت نرم‌افزاری حذف می‌شود؛ بنابراین جهت‌یابی آن را دقیق‌تر دانسته‌اند.[۱۹]

در قطب‌نماهای بَرخط، توسط سیستمِ تعیین موقعیت جهانی (GPS)، طول و عرض جغرافیایی مکان تشخیص داده شده و با الگوریتم محاسبه بَرخط، جهت قبله مشخص می‌شود.[۲۰] سیستم تعیین موقعیت جهانی (GPS)، یکی از بهترین راه‌های جهت‌یابی دانسته شده است.[۲۱]

برخی برای جهت‌یابی قبله،‌ به جای روش محاسبهٔ انحراف مغناطیسی، از فرمول آزيموت رابينز استفاده کرده‌اند، که گفته شده دقیق‌تر و سریع‌تر از روش محاسبه انحراف مغناطیسی است.[۲۲]

احکام قبله‌نما

قبله‌نمای ایرانی از نوع گیتی‌نما که در موزه تاریخ علم آکسفورد نگه‌داری می‌شود.[۲۳]

به فتوای آیت‌الله خویی (درگذشت ۱۳۷۱ش)،[۲۴] و سید محمدسعید حکیم (زاده ۱۳۵۴ق) ،[۲۵] دو مرجع تقلید شیعه، اگر به درستیِ محاسبهٔ قبله‌نما اطمینان حاصل شود، عمل بر طبق آن جایز است. به فتوای میرزا جواد تبریزی (درگذشت ۱۳۸۵ش)، دیگر مرجع تقلید، اگر از قبله‌نما گمان به جهت قبله به دست آید، عمل بر طبق آن جایز است.[۲۶]

به فتوای امام خمینی، مرجع تقلید و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران و سید علی خامنه‌ای، مرجع تقلید و رهبر جمهوری اسلامی ایران، تا وقتی قبله‌نمایی که از آن اطمینان به جهت قبله حاصل شود وجود دارد، اعتماد به محرابِ مسجد و قبرهای مسلمانان برای تعیین جهت قبله دارای اشکال است.[۲۷] ناصر مکارم شیرازی (زاده ۱۳۰۵ش)، گمانی را که از قبله‌نما به دست می‌آید قوی‌تر از دیگر راه‌های قبله‌یابی دانسته است.[۲۸] محمد فاضل لنکرانی (درگذشت ۱۳۸۶ش)، گمانی که از قبله‌نما حاصل می‌شود را قوی‌تر از گمانی که از سخن صاحبخانه حاصل می‌شود دانسته است. به فتوای او تا وقتی قبله‌نما هست نباید به قول صاحبخانه اکتفا کرد.[۲۹]

قبله‌نمای رزم‌آرا

قبله‌نمای رزم‌آرا (عرضه شده در ۱۳۳۱ق)، که در آن انحراف قطب مغناطیسی و قطب جغرافیایی محاسبه شده بود.

حسینعلی رزم‌آرا (درگذشت ۱۳۶۵ش)، رئیس دایره جغرافیایی ارتش وقت و نقشه‌بردار، در سال ۱۳۳۱ش قبله‌نمایی مشهور به قبله‌نمای رزم‌آرا عرضه کرد. او در این قبله‌نما، انحراف قطب مغناطیسی با قطب جغرافیایی را به نسبت زمان خود،[۳۰] در نزدیک به هزار مکان[۳۱] محاسبه کرد.[۳۲] علامه طباطبایی (درگذشت ۱۳۶۰ش)، مُفسّر شیعه، این قبله‌نما را به تشخیص درستِ قبله نزدیک دانسته است.[۳۳] گفته شده قبله‌نمای رزم‌آرا، مورد تأیید آیت‌الله بروجردی (درگذشت ۱۳۴۰ش)، مرجع تقلید شیعه[۳۴] و سید هبة‌الدین شهرستانی فقیه و مُنجّم شیعه[۳۵] قرار گرفته است.

به گفته حسن‌زاده آملی (زاده ۱۳۰۷ش)، فیلسوف و مُنجّم شیعه، انحراف بین قطب مغناطیسی و قطب جغرافیایی در قبله‌نمای رزم‌آرا به درستی رعایت شده است؛ با این همه، خاصیت انحراف مغناطیسی ثابت نبوده و دارای تغییرات سالیانه بلکه روزانه است؛ بنابراین لازم است هر چند سال یک بار قبله‌نما به‌روزرسانی شود.[۳۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. "An unusual qibla-indicator by the master craftsman of late 17th-century Isfahan, ‘Abd al-A’imma", In sothebys, Archived from the original.
  2. دهخدا، فرهنگ لغت دهخدا، ذیل واژه قبله‌نما.
  3. ناظم‌الاطباء، فرهنگ نفیسی، ذیل واژه قبله‌نما.
  4. دهخدا، فرهنگ لغت دهخدا، ذیل واژه قبله‌نما.
  5. دهخدا، فرهنگ لغت دهخدا، ذیل واژه قبله‌نما.
  6. شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۲ش، ص۴۴۸.
  7. خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۱۲.
  8. زمانی، «کاسه لعابدار قبله‌نما»، ۱۳۹۲ش، ص۵۳ و ۵۴.
  9. زمانی، «کاسه لعابدار قبله‌نما»، ۱۳۹۲ش، ص۵۳ و ۵۴.
  10. جعفریان، رسول، «سوال از حکم استفاده از قبله‌نمای دست ساخت در دوره صفوی»، خبرگزاری خبرآنلاین، بایگانی شده از نسخه اصلی.
  11. حسن‌زاده آملی، «قطب‌نما و قبله‌نما...»، ۱۳۷۲ش، ص۸۸.
  12. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۳۵. همچنین نگاه کنید به: جوادی نجفی، «دایره هندی و کاربرد آن»، ۱۳۶۶ش، ص۸۵.
  13. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۳۵.
  14. زمانی، «کاسه لعابدار قبله‌نما»، ۱۳۹۲ش، ص۵۳ و ۵۴.
  15. حسن‌زاده آملی، «قطب‌نما و قبله‌نما...»، ۱۳۷۲ش، ص۸۸؛ علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۳۵.
  16. حسن‌زاده آملی، «قطب‌نما و قبله‌نما...»، ۱۳۷۲ش، ص۹۵.
  17. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۳۷ و ۳۳۸.
  18. حسن‌زاده آملی، «قطب‌نما و قبله‌نما...»، ۱۳۷۲ش، ص۹۵.
  19. گلستان‌فر، «قطب‌نمای دیجیتالی»، ص۴۹.
  20. «تعیین جهت قبله»، ساعت و تقویم روز ایران، بایگانی شده از نسخه اصلی.
  21. گلستان‌فر، «قطب‌نمای دیجیتالی»، ص۴۵.
  22. «تعيين دقيق قبله در سازمان جغرافيايی وزارت...»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، بایگانی شده از نسخه اصلی.
  23. موسوی، «جام‌ گیتی‌نما: یک قبله‌نمای متأخر ایرانی»، ۱۳۹۳ش، ص۳۵.
  24. خویی، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۸۸.
  25. حکیم، مرشد المغترب، ۱۴۳۱ق، ص۱۹۰.
  26. خویی، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۸۸.
  27. امام خمینی، توضیح المسائل (امام و مراجع)، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۴۴۱؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۱۲.
  28. مکارم شیرازی، رسالة توضیح المسائل، ۱۴۲۴ق، ص۱۳۳؛ همچنین نگاه کنید به: مکارم شیرازی، ناصر، العروة الوثقی مع تعلیقات، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۴۴۲.
  29. لنکرانی، جامع المسائل، ۱۴۲۵ق، ص۷۰.
  30. حسن‌زاده آملی، قطب‌نما و قبله‌نما...»، ۱۳۷۲ش، ص۹۵.
  31. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۳۷ و ۳۳۸.
  32. حسن‌زاده آملی، قطب‌نما و قبله‌نما...»، ۱۳۷۲ش، ص۹۵.
  33. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۳۷ و ۳۳۸.
  34. موسوی تبریزی، خاطرات آیت‌الله سید حسین موسوی تبریزی (دفتر اول)، ۱۳۸۷ش، ص۴۰.
  35. عبدی، نامه سید هبة‌الله شهرستانی به حسینعلی رزم‌آرا» جستاری در اسناد کهن، بایگانی شده از نسخه اصلی.
  36. حسن‌زاده آملی، قطب‌نما و قبله‌نما...»، ۱۳۷۲ش، ص۹۵.
  1. برای مشخص کردن سمت قبله ظرف را باید از آب پُر و سوزنی مغناطیسی را بر آن شناور کرد تا جهت‌های اصلی مشخص و سمت قبله تعیین شود. سطح درونی این قبله‌نما به ۴۰ بخش تقسیم شده که هر بخش، شهری را نشان می‌دهد. بیشتر شهرها، مکان‌های مذهبیِ شیعیان مانند کوفه، نجف و مشهد است.
  2. دایره هندی، دایره‌ای است دارای خط‌های فنی و علمی که بر یک صفحه مستوی و تراز قرار دارد. شاخصی مخروطی شکل بر مرکز این دایره نصب شده است. با این ابزار چهار جهت اصلی را مشخص می‌کنند. (جوادی نجفی، «دایره هندی و کاربرد آن»، ۱۳۶۶ش، ص۸۷.)
  3. بیشتر مسلمانان در سرزمین‌های شمال مکه ساکن بوده‌اند.

منابع

  • امام خمینی، سید روح‌الله و دیگران، توضیح المسائل (امام و مراجع)، گردآورنده احسان اصولی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۱ش.
  • «تعيين دقيق قبله در سازمان جغرافيايی وزارت...»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، بایگانی شده از نسخه اصلی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۶، تاریخ بازدید:‌ ۲۹ شهریور ۱۳۹۹.
  • «تعیین جهت قبله»، ساعت و تقویم روز ایران، بایگانی شده از نسخه اصلی، تاریخ بازدید: ۲۹ شهریور ۱۳۹۹ش.
  • جعفریان، رسول، «سوال از حکم استفاده از قبله‌نمای دست ساخت در دوره صفوی»، خبرگزاری خبربَرخط، بایگانی شده از نسخه اصلی، تاریخ درج مطلب:‌۳۰ مهر ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۹.
  • جوادی نجفی، سید محمداکبر، «دایره هندی و کاربرد آن»، در فصلنامه مشکوة، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، تابستان ۱۳۶۶ش، شماره ۱۵، ص۸۵-۱۰۷.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، «قطب‌نما و قبله‌نما در فرق قطب جغرافیایی و قطب مغناطیسی زمین و معرفت سمت قبله از قطب‌نما و تمیز قطب‌نما از قبله‌نما»، در فصلنامه میراث جاویدان، قم، سازمان اوقاف و امور خیریه، سال اول، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۲ش، ص ۸۶-۹۷.
  • حکیم، محمدسعید، مرشد المغترب، قم، دار الهلال، ۱۴۳۱ق.
  • خامنه‌‌ای، سید علی، اجوبة الاستفتاءات، کویت، دار النبأ، ۱۴۱۹ق.
  • خویی، ابوالقاسم، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، تعلیقه:‌ میرزاجواد تبریزی، قم، برگزیده، ۱۳۷۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا (نسخه دیجیتال، http://dehkhoda.ut.ac.ir) براساس نسخه فیزیکی ۱۵ جلدی، ۱۳۷۷ش، موسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران، ۱۳۹۹ش.
  • زمانی، مریم، «کاسه لعابدار قبله‌نما»، در فصلنامه میراث علمی اسلام و ایران، تهران،‌ مرکز پژوهشی میراث مکتوب، سال دوم، شماره دوم (پیاپی ۴)، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش. ص۵۳ و ۵۴.
  • شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۲ش.
  • عبدی، لیلا، نامه سید هبة‌الله شهرستانی به حسینعلی رزم‌آرا» جستاری در اسناد کهن، بایگانی شده از نسخه اصلی، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۹، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۳۹۹.
  • علامه طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات،۱۳۹۰ق.
  • گلستان‌فر، مونا، «قطب‌نمای دیجیتالی»، در چهارمین کنفرانس داشنجویی مهندسی برق ایران، تهران، ۱۳۸۰ش.
  • لنکرانی، محمد، جامع المسائل، قم، ۱۴۲۵ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، رسالة توضیح المسائل، قم، مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۴ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، العروة الوثقی مع تعلیقات، قم، مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۴۴۲.
  • موسوی تبریزی، حسین، خاطرات آیت‌الله سید حسین موسوی تبریزی (دفتر اول)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
  • موسوی، راضیه، «جام‌ گیتی‌نما: یک قبله‌نمای متأخر ایرانی»، در مجله تاریخ علم، تهران، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، دوره ۱۲، شماره ۱، شماره پیاپی ۱۶، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش، ص۱۷-۴۰.
  • ناظم‌الاطباء، علی‌اکبر (نفیسی)، فرهنگ نفیسی، بی‌جا، کتابفروشی خیام، چاپ افست مروی، ۱۳۵۵ش.

پیوند به بیرون