قرآن

قرآن کلام خدا و کتاب آسمانی مسلمانان است که به وسیله جبرئیل به حضرت محمد(ص)، وحی شد. مسلمانان محتوا و الفاظ قرآن را نازل‌شده از سوی خداوند می‌دانند؛ همچنین معتقدند قرآن، معجزه و نشانه پیامبری حضرت محمد(ص) و آخرین کتاب آسمانی است. این کتاب بر معجزه‌بودن خود تأکید کرده و دلیل اعجازش را آن دانسته است که کسی نمی‌تواند مانندی برای آن بیاورد.

نخستین آیات قرآن ابتدا در غار حراء، واقع در کوه نور به پیامبر اسلام، وحی شد. دیدگاه مشهور این است که آیات آن، هم از طریق فرشته وحی و هم بدون واسطه و به صورت مستقیم، بر پیامبر نازل می‌شده است. به باور بیشتر مسلمانان، نزول قرآن به صورت تدریجی صورت گرفته است؛ اما برخی بر این باورند که علاوه بر نزول تدریجی آیات، آنچه قرار بوده است در یک سال بر پیامبر(ص) نازل شود، در شب قدر هم یک‌جا بر او نازل می‌شده است.

آیات قرآن در زمان پیامبر(ص) به صورت پراکنده بر روی پوست حیوانات، چوب درخت خرما، کاغذ و پارچه نوشته می‌‌شد. پس از رحلت پیامبر(ص)، آیات و سوره‌های قرآن‌ توسط اصحاب جمع‌آوری شد؛ اما نسخه‌های بسیاری تدوین شد که در ترتیب سوره‌ها و قرائت، با هم متفاوت بودند. به دستور عثمان نسخه واحدی از قرآن تهیه شد و دیگر نسخه‌های موجود را از بین بردند. شیعیان به پیروی از امامان شیعه خود، این نسخه را درست و کامل می‌دانند.

قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف از مشهورترین نام‌های قرآن است. قرآن ۱۱۴ سوره و بیش از ۶۰۰۰ آیه دارد و به ۳۰ جزء و ۱۲۰ حزب تقسیم شده است. در قرآن، از موضوعاتی چون توحید، معاد، غزوات پیامبر اکرم(ص)، داستان‌های پیامبران، اعمال شرعی اسلام، فضایل و رذایل اخلاقی و مبارزه با شرک و نفاق، سخن به میان آمده است.

تا قرن چهارم قمری، قرائت‌های گوناگونی از قرآن، میان مسلمانان، رواج داشته است. وجود نسخه‌های متفاوت از آن در میان مسلمانان، ابتدایی‌بودن خط عربی، وجود لهجه‌های مختلف و اِعمال سلیقه قاریان، از عوامل اختلاف قرائت بوده است. در این قرن، هفت قرائت از میان قرائت‌ها برگزیده شد. قرائت شایع از قرآن در میان مسلمانان، قرائت، عاصم با روایت حفص است.

کتاب‌های آسمانی

کتاب پیامبر قرآن محمد(ص) تورات موسی انجیل عیسی زبور داوود صحف ابراهیم

نخستین ترجمه کامل قرآن به زبان فارسی، در قرن چهارم قمری و به زبان لاتین، در قرن ششم قمری(دوازدهم میلادی) نوشته شده است. این کتاب نخستین بار در سال ۹۵۰ق(۱۵۴۳م)، در ایتالیا به چاپ رسید. اولین چاپ آن توسط مسلمانان، در سال ۱۲۰۰ق، در سن پیترزبورگ روسیه صورت گرفت. ایران اولین کشور مسلمان بود که قرآن را در سال‌های ۱۲۴۳ق و ۱۲۴۸ق، چاپ کرد. قرآنی که امروز با نام قرآن عثمان طه‏ شناخته‌شده، بر پایه چاپ مصر است.

قرآن منشأ پیدایش دانش‌های فراوانی میان مسلمانان شده است. تفسیر و علوم قرآنی چون تاریخ قرآن، علم لغات قرآن، علم اِعراب و بلاغت قرآن، قصص القرآن و اعجاز القرآن از این دانش‌ها است.

قرآن جایگاه ویژه‌ای در آیین‌ها و هنر مسلمانان داشته است. ختم قرآن و قرائت قرآن در مراسم ازدواج، از آن جمله است. قرآن به سر گرفتن نیز از آیین‌های شیعیان است. بیشترین نمود قرآن در هنر، در خوش‌نویسی، تذهیب، تجلید (جلدکردن)، ادبیات و معماری بوده است.

کلام خدا

قرآن ایرانی متعلق به قرن پنجم هجری

به باور مسلمانان، قرآن کلام خداوند است که از طریق وحی بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده و محتوا و الفاظ آن از سوی خداوند آمده است. نخستین بار در غار حرا، واقع در کوه نور به پیامبر اکرم(ص)، وحی شد. گفته‌اند: نخستین آیاتی که بر پیامبر نازل شد، آیات آغازین سوره علق و نخستین سوره‌ای که به صورت کامل نازل شد، سوره فاتحه است. به عقیده مسلمانان، پیامبر اکرم(ص)، آخرین پیامبر و قرآن آخرین کتاب آسمانی است.

چگونگی دریافت قرآن

قرآن نزول وحی بر پیامبران را در سه راه منحصر دانسته است: الهام، از پس پرده و از طریق فرشتگان. برخی با استناد به آیاتی چون «قُلْ مَن كَانَ عَدُوًّا لِّجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّـهِ»(بگو: «‌کسی که دشمن جبرئیل است [در واقع دشمن خداست‏] چرا که او، به فرمان خدا، قرآن را بر قلبت نازل کرده است)، گفته‌اند: نزول این کتاب، تنها از طریق جبرئیل صورت گرفته است؛ اما دیدگاه مشهور این است که قرآن به شیوه‌های دیگر و از جمله به صورت مستقیم و بدون واسطه هم بر پیامبر نازل شده است.

نزول دفعی و تدریجی

مقالهٔ اصلی: نزول قرآن

بر طبق برخی از آیات قرآن، این کتاب در ماه رمضان و شب قدر نازل شده است. بر این اساس میان مسلمانان در زمینه این‌که قرآن یک‌جا نازل شده است یا به صورت تدریجی، اختلاف نظر وجود دارد. برخی گفته‌اند: قرآن هم به صورت دفعی نازل شده است و هم به صورت تدریجی؛ گروهی بر این باورند که آنچه قرار بوده است در یک سال بر پیامبر(ص) نازل شود، در شب قدر هم یک‌جا بر او نازل می‌شده است؛ باور کسانی نیز این است که قرآن تنها به صورت تدریجی نازل شده و آغاز نزول آن در ماه رمضان و شب قدر بوده است.

نام‌ها و اوصاف قرآن

نام‌های متعددی برای قرآن ذکر شده است که قرآن، فرقان، الکتاب و مُصحَف از مشهورترین آنها هستند. مصحف پس از گردآوری قرآن برای اشاره به مجموعه آیات گردآمده در یک کتاب به کار رفته است. بر اساس برخی گزارش‌ها، نام مصحف را ابوبکر بر آن نهاد. «قرآن» مشهورترین نام این کتاب است و حدود ۶۳ بار در قرآن برای اشاره به آن به کار رفته است. برای قرآن همچنین اوصاف و القاب متعددی ذکر شده است که برخی از آنها در قرآن به کار رفته‌اند؛ از جمله «مجید»، «کریم»، «حکیم» و «مبین». برخی پژوهشگران تفاوت در کاربرد دو تعبیر «قرآن کریم» و «قرآن مجید» را در میان اهل‌سنت و شیعیان گزارش کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که تعبیر نخست در میان اهل‌سنت و تعبیر دوم در میان شیعیان کاربرد بیشتری دارد. ملاصدرا نیز در باب فی ألقاب القرآن و نعوته» کتاب اسفار، بیش از بیست نام و لقب برای قرآن را با استناد به آیات قرآن بررسی کرده است.

ویژگی‌های قرآن

برای قرآن ویژگی‌های متعددی مانند مرجعیت، جامعیت، جاودانگی، جهان‌شمولی، تحریف‌ناپذیری و اعجاز بیان شده است. خداوند در قرآن، ویژگی‌هایی همچون هدایت، رحمت، نور، جداکننده حق از باطل، حکیم، حق، بشیر و نذیر، شفا، ارجمند و روشنگر برای این کتاب ذکر کرده است. اهل‌بیت(ع) نیز قرآن را با ویژگی‌ها و اوصافی مانند هدایت از گمراهی و روشنایی‌بخشِ زندگی‏، پناهگاه در فتنه‌ها، راهنمای سعادت و دستیابی به خوشبختی و بهشت، جبران‌کننده لغزش‌ها، برطرف‌کننده شبهات‏، مشاور امین و ناصح‏، داروی شفابخش، بیانگر همه نیکی‌ها و بدی‌ها، سرچشمه و گنجینه دانش، دارای ظاهر و باطن، همواره تازه و پرطراوت و معیار سنجش روایات معرفی و توصیف کرده‌اند.

مرجعیت قرآن

مقالهٔ اصلی: جامعیت قرآن

قرآن مهم‌ترین منبع معرفتی مسلمانان و معیار سنجش دیگر منابع تفکر اسلامی مانند حدیث و سنت است؛ به این معنا که آموزه‌های رسیده از دیگر منابع اسلامی، در صورت مخالفت با آموزه‌های قرآن، اعتبار ندارند. برپایه روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و امامان شیعه، احادیث باید بر قرآن عرضه شوند و در صورت ناسازگاری با آن، کنار گذاشته شوند.

جامعیت قرآن

مقالهٔ اصلی: جامعیت قرآن

درباره دامنه جامعیت قرآن سه دیدگاه مطرح شده است. برخی عالمان مسلمان، جامعیت قرآن را به جامعیت در حوزه هدایت بشر دانسته و معتقدند قرآن، به‌عنوان کتاب هدایت، در بیان امور مربوط به هدایت و سعادت انسان در دنیا و آخرت جامع است. عده‌ای با پذیرش جامعیت مطلق و حداکثری، قرآن را دربرگیرنده همه علوم و دانش‌های مورد نیاز بشر می‌دانند. در مقابل، دیدگاه جامعیت حداقلی بر آن است که قرآن اصول کلی ایمان و اخلاق را بیان کرده و جزئیات زندگی را به عقل و تجربه انسان واگذار کرده است.

جاودانگی و جهانی بودن

قرآن برای زمان و یا گروه خاصی نازل نشده است؛ بلکه کتابی جاودانه و جهانی است و برای همه مردم در همه زمان‌ها نازل شده است. آیاتی مانند آیه ۱۹ سوره انعام بر جاودانگی و جهانی بودن قرآن دلالت دارند. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که خداوند قرآن را برای زمان خاص و مردم خاصی قرار نداده است؛ بلکه برای همه زمان‌ها و همه انسان‌ها نازل شده است. بدین جهت در هر زمان و نزد هر قومی تا روز قیامت، نو و تازه و پرطراوت است.

تحریف‌ناپذیری

مقالهٔ اصلی: تحریف‌ناپذیری قرآن

درباره تحریف به زیادت قرآن، یعنی اضافه‌شدن کلمه یا کلماتی به قرآن، به‌گفته سید ابوالقاسم خویی، مرجع تقلید شیعه (درگذشت: ۱۳۷۱ش)، به ضرورت دین و اتفاق‌نظر همه مسلمانان، تحریف به زیادت در قرآن واقع نشده است. در خصوص تحریف به نقصان، یعنی حذف‌شدن کلمه یا کلماتی از قرآن، میان عالمان مسلمان اختلاف‌نظر وجود دارد. به گفته خویی، دیدگاه مشهور در میان عالمان مسلمان و شیعه، این است که تحریف به این معنا نیز در قرآن صورت نگرفته است. به گفته شیخ صدوق، اعتقاد شیعه بر این است که قرآن نازل‌شده بر پیامبر(ص) همان قرآن موجود در دست مردم است و بیش از آن نیست.

اعجاز قرآن

مقاله‌های اصلی: اعجاز قرآن و تحدی

عالمان مسلمان قرآن را بزرگ‌ترین معجزهٔ پیامبر اکرم(ص) و دلیل نبوّت او می‌دانند. اعجاز قرآن را شامل بلاغت و فصاحت، علم و معرفت، اخبار غیبی و نبودن اختلاف در قرآن دانسته‌اند. خود قرآن هم به معجزه‌بودنش اشاره کرده و در شش آیه، تَحَدّی نموده و از مخالفان دعوت کرده اگر می‌توانند، مانندی برای آن بیاورند.

تاریخ قرآن

کتابت و تدوین

قرآن منسوب به امام حسن(ع)، به خط کوفی در ۲۰ ورق از پوست آهو با حاشیه آهار مهره و ابعاد ۱۵* ۲۰/۸ سانتی متر. این قرآن در موزه ملک قرار دارد.

مقاله‌های اصلی: کتابت قرآن و تدوین قرآن

پیامبر اکرم(ص) بر حفظ و قرائت درست و کتابت آیات قرآن تأکید بسیار داشته است. به جهت کمی افراد باسواد و کمبود امکانات نوشتاری در سال‌های آغازین بعثت، از ترس اینکه مبادا کلمه‌ای از یاد رود یا اشتباه ضبط شود، تلاش داشت تا آیات به صورت درست، حفظ و قرائت شوند. او زمانی که آیه‌ای نازل می‌شد، کاتبان وحی را فرا می‌خواند تا آن را بنویسند. آیات قرآن، به صورت پراکنده، بر پاره‌هایی از پوست حیوانات، چوب درخت خرما، پارچه و کاغذ نوشته می‌شد.

پیامبر خود بر کار کتابت وحی نظارت می‌کرد. او پس از تلاوت آیات برای کاتبان وحی، از آنان می‌خواست که آنچه را نوشته‌اند، بخوانند تا اشتباهات احتمالی در نوشتن، رفع شود. سیوطی نوشته است: در زمان پیامبر همهٔ قرآن نوشته شده بود، اما به صورت یک‌جا نبود و چینش سوره‌ها مشخص نشده بود.

تدوین قرآن به شکل کنونی، در زمان پیامبر(ص) روی نداده است. به نوشته کتاب التمهید فی علوم القرآن، در دوره پیامبر، آیات و نام‌های سوره‌ها، با نظر او، مشخص شده بود؛ اما تدوین نهایی قرآن به صورت یک کتاب و چینش سوره‌ها، پس از وفات پیامبر و به صلاحدید صحابه، انجام شده است. بر طبق این کتاب، نخستین کسی که قرآن را تدوین کرد، امام علی(ع) بود. او سوره‌های قرآن را بر پایه تاریخ نزول آنها، جمع‌آوری کرد.

یکسان‌سازی مصحف‌ها

مقالهٔ اصلی: اختلاف مصاحف

پس از وفات پیامبر، صحابه، هر یک به جمع‌آوری قرآن، اقدام کردند. مصحف‌های بسیاری تدوین شد که در ترتیب سوره‌ها و قرائت، با هم متفاوت بودند. این مسئله موجب شد که هر گروه از آنان قرائت خود از قرآن را درست و قرائت دیگری را نادرست بدانند.

با پیشنهاد حذیفه به عثمان برای یکی‌کردن مصحف‌ها و موافقت اصحاب پیامبر، عثمان گروهی را مأمور این کار کرد. او افرادی را به سرزمین‌های مختلف اسلامی فرستاد و همه قرآن‌های موجود را جمع‌آوری کرد؛ سپس دستور داد آنها را از بین ببرند. بر طبق کتاب التمهید، قوی‌ترین احتمال درباره زمان یکی‌کردن قرآن‌ها، سال ۲۵ق، است.

موافقت امامان شیعه با مصحف عثمانی

همچنین ببینید: مصحف عثمانی

بر اساس روایات، امامان شیعه با یکسان‌سازی قرآن‌ها و همچنین با مُصحَفی که به دستور عثمان، تدوین شد، موافق بود‌ه‌اند. سیوطی از امام علی(ع) نقل کرده است که عثمان درباره یکی‌کردن قرآن‌ها با او مشورت کرده و او هم موافق این کار بوده است. همچنین نقل شده است که امام صادق(ع) شخصی را که در حضورش، برخلاف قرائت رسمی، قرآن می‌خواند، از این کار نهی کرده است. طبق کتاب التمهید، شیعیان همگی قرآنی را که امروزه در دست است، درست و کامل می‌دانند.

قرائت‌های مختلف از قرآن

مقاله‌های اصلی: اختلاف قرائت، قاریان هفت‌گانه، و چهارده روایت

تا قرن چهارم هجری، قرائت‌های گوناگونی از قرآن میان مسلمانان رواج داشته است. مهم‌ترین عوامل اختلاف قرائت‌ها را وجود قرآن‌های متفاوت میان مسلمان‌ها، ابتدایی‌بودن خط عربی، نقطه‌ نداشتن حروف، خالی‌بودن حروف از حرکات، وجود لهجه‌های مختلف و اِعمال سلیقه قاریان قرآن(کسانی که قرآن را آموزش می‌دادند) دانسته‌اند.

در قرن چهارم قمری، ابوبکر بن مجاهد (۲۴۵-۳۲۴ق)، استاد قاریان بغداد، هفت قرائت را از میان همه قرائت‌ها برگزید. قاریان این قرائت‌ها به قاریان هفت‌گانه مشهورند. از آنجا که هر یک از این قرائت‌ها با دو روایت، نقل شده است، از این پس چهارده قرائت از قرآن مورد قبول مسلمانان قرار گرفت.

اهل سنت معتقدند قرآن، وجوه لفظی گوناگونی دارد و افراد می‌توانند بر طبق هر یک از آن وجوه که می‌خواهند، آن را قرائت کنند؛ اما عالمان شیعه می‌گویند: قرآن تنها با یک قرائت نازل شده است و امامان شیعه صرفا به جهت آسان‌گیری، خواندن قرآن با قرائت‌های مختلف را اجازه داده‌اند.

قرائت شایع در میان مسلمانان، قرائت عاصم با روایت حفص است. گروهی از قرآن‌پژوهان شیعه، تنها این قرائت را صحیح و متواتر دانسته و گفته‌اند:‌ دیگر قرائت‌ها از پیامبر گرفته نشده و حاصل اِعمال سلیقه قاریان آنها بوده است.

تصویر نسخه‌ای از قرآن با ترجمه فارسی، مربوط به دوره تیموری

اعراب‌گذاری قرآن

در زبان عربی، اعراب در تشخیص نقش دستوری واژه‌ها و فهم معنا اهمیت دارد. ازاین‌رو، اعراب قرآن اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا خطا در تشخیص اعراب برخی آیات می‌تواند موجب تغییر معنا و برداشت متفاوت از مقصود آیه شود. کاتبان وحی در دوره نخست، قرآن را بدون نقطه و نشانه‌های اعرابی می‌نوشتند. این شیوه برای عرب‌زبانان آن دوره مشکل چندانی نداشت؛ اما با گسترش اسلام و ورود غیرعرب‌ها به جامعه مسلمانان، احتمال اختلاف در قرائت و فهم آیات افزایش یافت و نشانه‌های اعرابی به‌تدریج برای تسهیل قرائت صحیح قرآن پدید آمد.

گزارش‌های تاریخی درباره نخستین اعراب‌گذار قرآن و چگونگی پیدایش نشانه‌های اعرابی یکسان نیست. در گزارش مشهور، ابوالاسود دوئلی (درگذشته ۶۹ق) آغازگر اعراب‌گذاری قرآن دانسته شده و یحیی بن یَعمر نیز در این کار با او همکاری داشته است. در اعراب‌گذاری ابتدایی، نقطه روی حرف پایانی کلمه برای نصب، نقطه زیر آن برای جر و نقطه پس از حرف آخر برای رفع قرار می‌گرفت. حدود یک قرن بعد، خلیل بن احمد فراهیدی (درگذشته ۱۷۵ق) نشانه‌های دیگری را جایگزین این نقطه‌ها کرد و شکل‌هایی برای حرکات، تنوین، تشدید و سکون پدید آورد. پس از آن، با شکل‌گیری مکاتب نحوی بصره و کوفه در قرن دوم و مکتب بغداد در قرن سوم هجری، دانش اعراب قرآن توسعه یافت.

ترجمه

مقالهٔ اصلی: ترجمه قرآن

ترجمه قرآن پیشینه بسیار کهنی دارد و به صدر اسلام برمی‌گردد؛ اما نخستین ترجمه کامل قرآن به زبان فارسی، در قرن چهارم قمری انجام شده است. گفته‌اند:‌ نخستین مترجم قرآن سلمان فارسی بوده است که بسم الله الرحمن الرحیم را «به نام یزدان بخشاینده» ترجمه کرد.

ترجمه قرآن به زبان‌های اروپایی، در آغاز توسط کشیشان و راهبان مسیحی انجام شد. آنها به منظور اشکال‌گرفتن به اسلام در مباحث کلامی، عبارت‌هایی از آن را ترجمه کردند. نخستین ترجمه کامل لاتین قرآن، در قرن ششم قمری(دوازدهم میلادی) نوشته شده است.

چاپ

قرآن نخستین بار در سال ۹۵۰ق(۱۵۴۳م)، در ایتالیا به چاپ رسید. این چاپ به دستور مقامات کلیسا از بین رفت. پس از آن در سال ۱۱۰۴ق(۱۶۹۲م)و سپس ۱۱۰۸ق(۱۶۹۶م)، دراروپا چاپ شد. اولین چاپ قرآن توسط مسلمان، در سال ۱۲۰۰ق، صورت گرفت. مولاعثمان این کار را در سن پیترزبورگ روسیه انجام داد. اولین کشور مسلمان که قرآن را چاپ کرد، ایران بود. ایران در سال‌های ۱۲۴۳ق و ۱۲۴۸ق، دو چاپ سنگی زیبا از آن تهیه کرد. در سال‌های بعد، دیگر کشورهای اسلامی چون ترکیه و مصر و عراق، چاپ‏‌های مختلفی از قرآن تهیه کردند.

قرآن آبی متعلق به اواخر قرن سوم هجری

قرآنِ چاپ مصر، در سال ۱۳۴۲ق، با نظارت اساتید دانشگاه الازهر و بر اساس روایت حفص از عاصم، تهیه شده بود و مورد پذیرش جهان اسلام قرار گرفت. قرآنی که امروز با نام عثمان طه‏ شناخته‌شده است، به خط این خوش‌نویس سوری و بر پایه چاپ مصر، است. این قرآن ‏در بیشتر کشورهای اسلامی چاپ می‌شود. ویژگی این چاپ، تنظیم آیات در صفحه‌ها و تقسیم منظم حزب‏‌ها و جزءهای سی‏‌گانه ‏قرآن است.

امروزه چاپ قرآن، با نظارت سازمان‌های مربوط به این کار انجام می‌شود و قوانین ویژه‌ای را دارد. در ایران، سازمان دارالقرآن الکریم، وظیفه تصحیح ونظارت بر چاپ قرآن را بر عهده دارد.

ساختار قرآن

قرآن ۱۱۴ سوره و نزدیک به شش هزار آیه دارد. درباره تعداد دقیق آیات آن، اختلاف نظر است. برخی از امام علی(ع) نقل کرده‌اند که قرآن ۶۲۳۶ آیه دارد. قرآن به سی جزء و ۱۲۰ حزب تقسیم شده است.

سوره

مقالهٔ اصلی: سوره

به بخش‌های مختلف قرآن‌‌ که محتوای منسجمی دارند، سوره می‌گویند. سوره‌های قرآن، به جز سوره توبه، با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز می‌شود. سوره‌ها با توجه به زمان نزولشان، به دو دسته سوره‌های مکی و مدنی تقسیم می‌شوند: به سوره‌هایی که پیش از هجرت پیامبر اسلام(ص) به مدینه نازل شده‌اند، مکی می‌گویند؛ سوره‌هایی را که بعد از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، نازل شده‌اند، مدنی می‌نامند.

سید محمد مشکات بیرجندی، نسخه‌شناس، در حال ورق زدن یک نسخه قرآنی بزرگ با خط کوفی

آیه

مقالهٔ اصلی: آیه

آیه به کلمات، عبارات و یا جملاتی از قرآن می‌گویند که سوره از آنها تشکیل می‌شود. هر سوره تعداد معینی آیه دارد. آیات قرآن به لحاظ حجم با هم متفاوت‌اند. آیه ۲۸۲ سوره بقره بلندترین آیه قرآن است. کوتاه‌ترین آیه قرآن را نیز آیاتی چون «مُدهامَّتان»(سوره الرحمن، آیه۶۴)، «والضُّحی» سوره ضحی، آیه۱)، «والفَجر»(سوره فجر، آیه۱) و یا فواتح سوره‌ها دانسته‌اند.

آیات قرآن به لحاظ میزانِ وضوح معنا، به دو دسته محکم و متشابه تقسیم می‌شود. منظور از آیات محکم، آیاتی‌اند که معنای‌شان به‌اندازه‌ای روشن است که جای تردید در آنها نیست؛ به آیاتی‌ که درباره معنای آنها احتمالات مختلفی داده می‌شود، متشابه می‌گویند. این دسته‌بندی را خود قرآن ارائه کرده است.

تقسیم دیگری نیز برای آیات بیان شده است: به آیه‌ای از قرآن که حکم موجود در آیه دیگر را باطل می‌کند، آیه ناسخ و به آیه‌ای که حکمش باطل شده است، منسوخ می‌گویند.

حزب و جزء

مقاله‌های اصلی: جزء و حزب قرآن

حزب و جزء دو گونه از تقسیمات قرآن است که مسلمانان ابداع کرده‌اند. حدس زده‌اند که مسلمانان این کار را به جهت برنامه‌ریزی برای تلاوت یا حفظ روزانه قرآن انجام داده باشند. این‌گونه تقسیمات جنبه فردی داشته و یکسان نبوده است؛ گفته‌اند: در زمان پیامبر(ص)، قرآن به هفت حزب تقسیم شده بود و هر حزب چند سوره را در بر می‌گرفت؛ همچنین در دوره‌هایی، تقسیم‌بندی‌های دو‌جزئی تا ده‌جزئی برای قرآن مطرح بوده است. امروزه تقسیم قرآن به سی جزء و تقسیم هر جزء به چهار حزب، شایع است.

محتوا

نسخه مربوط به قرن نخست هجری در موزه‌ای در لندن

در قرآن از موضوعات گوناگونی چون مسائل اعتقادی، اخلاق، احکام شرعی، داستان‌های گذشتگان، مبارزه با منافقان و مشرکان سخن به میان آمده است. برخی از مضامین مهم قرآن عبارت است از: توحید، معاد، رویدادهای صدر اسلام همچون غزوات پیامبر اسلام، قصص القرآن، احکام عبادی و حقوقی و جزایی دین اسلام، فضایل و رذایل اخلاقی و نهی از شرک و نفاق.

علوم مرتبط با قرآن

قرآن منشأ پیدایش دانش‌های فراوانی میان مسلمانان شده است. تفسیر و علوم قرآنی از آن جمله است.

تفسیر

مقالهٔ اصلی: تفسیر قرآن

تفسیر دانش شرح و تبیین آیات قرآن است. تفسیر قرآن از زمان پیامبر و توسط خود او آغاز شده است. امام علی(ع)، ابن‌عباس، عبدالله بن مسعود و اُبیّ بن کعب نخستین مفسران قرآن پس از پیامبر(ص) بوده‌اند. قرآن با روش‌های مختلفی تفسیر شده است. برخی از روش‌های تفسیر قرآن عبارت است از: تفسیر موضوعی، تفسیر ترتیبی، تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر روایی، تفسیر علمی، تفسیر فقهی، تفسیر فلسفی و تفسیر عرفانی.

علوم قرآنی

مقالهٔ اصلی: علوم قرآن

مجموعه دانش‌ها و مباحثی را که درباره قرآن از جنبه‌های مختلف بحث می‌کنند، علوم قرآنی می‌نامند. تاریخ قرآن، آیات الاحکام، واژگان قرآن، اعراب و بلاغت قرآن، اسباب نزول، قصص قرآن، اعجاز قرآن، قرائات، مکی و مدنی، محکم و متشابه و ناسخ و منسوخ از مهم‌ترین مباحث علوم قرآنی‌اند. الاتقان فی علوم القرآن از جلال‌الدین سیوطی (۹۱۱ق) و التمهید فی علوم القرآن اثر محمدهادی معرفت (درگذشت: ۱۳۸۵ش) از آثار در این زمینه هستند.

آیین‌ها

قرآن به سر گرفتن در شب قدر در شهر نجف

قرآن در زندگی اجتماعی مسلمانان حضور پررنگی دارد. جلسات ختم قرآن عمومی در مساجد، حرم‌های امامان و امامزادگان و مجالس خانگی برگزار می‌شود. قرآن به سر گرفتن از آیین‌هایی است که شیعیان در شب‌های قدر انجام می‌دهند. در این آیین ضمن قراردادن قرآن بر روی سر، خداوند را به حق خود او و قرآن و معصومان، قسم می‌دهند تا گناهانشان را بیامرزد.

در بسیاری از مجالس رسمی مسلمانان، مانند سخنرانی‌ها و آیین‌های اجتماعی از جمله ازدواج، آیاتی از قرآن قرائت می‌شود. یکی از آیین‌های رایج در ایران، ورود به منزل جدید با قرآن است. ایرانیان در اسباب‌کشی، ابتدا با قرآن وارد منزل جدید می‌شوند و سپس دیگر وسایل منزل را وارد می‌کنند.

قرآن با آیین‌های نوروزی ایرانیان، پیوند محکمی دارد. در ایران، بر سر سفره هفت‌سین، قرآن می‌گذارند و هنگام تحویل سال نو، آیاتی از آن را تلاوت می‌کنند. همچنین در برخی از خانواده‌ها بزرگ‌ترها، از طریق قرآن عیدی می‌دهند. آنها مقداری پول در قرآن قرار می‌دهند و بچه‌ها با بازکردن آن، عیدی خود را برمی‌دارند.

قرآن در هنر

قرآن بازتاب فراوانی در هنر مسلمانان داشته است. بیشترین نمود آن در هنرهایی چون خوش‌نویسی، تذهیب، تجلید(جلدکردن)، ادبیات و معماری قابل مشاهده است. از آنجا که حفظ و انتشار قرآن، به وسیله نسخه‌نویسی صورت می‌گرفت، هنر خوش‌نویسی در میان مسلمانان، بسیار پیشرفت کرد و به تدریج قرآن با خط‌های گونانی چون نَسخ، کوفی، ثلث، شکسته و نستعلیق نوشته شد. آیات قرآن در ادبیات فارسی و عربی هم بسیار کاربرد داشته است. هم در نثر و هم در شعر فارسی و عربی، عبارات و مضامین قرآنی فراوانی به کار رفته است.

هنر معماری اسلامی بیش از هر چیزی، تحت تأثیر آیات قرآن بوده است. در بیشتر بناهای تاریخی مسلمانان، از جمله مساجد‌ و کاخ‌ها عبارت‌های قرآنی دیده می‌شود؛ همچنین برخی از مضامین قرآن چون اوصاف قرآن از بهشت و جهنم، در معماری بناها به کار رفته است. عبارت‌های قرآنی موجود در قبة الصخره واقع‌شده در بیت المقدس را از جالب‌ترین، کابردهای آیات قرآن در بناها دانسته‌اند. در کتیبه‌های این بنا که در سال ۷۱ق/۶۹۱م، ساخته شده است، عقاید اصلی دین اسلام و بخش‌هایی از آیات سوره‌های نساء، آل عمران و مریم دیده می‌شود.

تأثیر قرآن در ماندگاری زبان فصیح عربی

گفته‌اند زبان قرآن، فصیح و بالاتر از زبان و ادبیات عربی عصر نزولش بود؛ اعجاز کلامی آن و پرداختن به کتابت قرآن و بعدها رسم‌الخط و اعراب‌گذاری، تفسیر (مانند واژه‌شناسی و استناد به اشعار جاهلی)، تدوین دستور زبان عربی (برای حفظ قرآن از تحریف و قرائت نادرست)، علوم قرآنی، گسترش اسلام به سرزمین‌های دیگر و ...، باعث حفظ این زبان و تبدیل شدن به یک زبان جهانی شد از این‌رو گفته شده اگر قرآن نبود زبان فصیح عربی، مانند زبان‌های لاتین و سانسکریت، زبانی مرده و باستانی بود.

دیدگاه مستشرقان

قرآن کریستالی

دانشمندان غیرمسلمان، پژوهش‌های فراوانی درباره ادبیات، محتوا و وحیانی‌بودن قرآن انجام داده‌‌اند. برخی از مستشرقان، قرآن را کلام پیامبر اسلام دانسته‌ و گفته‌اند: محتوای آن از منابع یهودی و مسیحی و اشعار دوره جاهلیت، اقتباس شده است؛ برخی نیز هر چند به صراحت، قرآن را وحیانی ندانسته‌اند، آن را برتر از کلام انسانی شمرده‌اند.

ریجارد بل، گفته است:‌ سبک ادبیات قرآن که در آن سجع و تکرار و تشبیه فراوان به کار رفته است، از متون یهودی و مسیحی و آیین حُنَفاء تأثیر گرفته است؛ در مقابل، نولدکه، سوره‌های قرآن به ویژه‌های سوره‌های مکی آن را به لحاظ ادبی، اعجازگونه دانسته و آیات قرآن را به نغمه فرشتگان تشبیه کرده است که جان مؤمنان را به وجد می‌آورد. موریس بوکای مستشرق فرانسوی، اعجاز علمی قرآن را مد نظر قرار داده و نوشته است: برخی از آیات قرآن با اکتشافات علمی جدید، کاملا مطابقت دارد. وی نتیجه گرفته است که قرآن دارای منشأ الهی است.

جستارهای وابسته

• تورات
• زبور
• انجیل
• صحف

پیوند به بیرون

• متن و بیش از ۱۰۰ ترجمه قرآن مجید همراه با قرائت قاریان برتر جهان اسلام