خط کوفی
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
خط کوفی یکی از نخستین خطوط عربی و اولین خط کتابت قرآن است که نقشی اساسی در گسترش علم و هنر در تمدن اسلامی ایفا کرده است. بر پایه منابع تاریخی، این خط در قرن اول هجری قمری در شهر کوفه با هدف ایجاد معیاری یکپارچه برای کتابت قرآن و متون دیوانی پدید آمد. منابع شیعی امام علی(ع) را واضع اصول اولیه میدانند. بر اساس منابع تاریخی امام علی(ع) دستور داد تا خط کوفی را نقطهگذاری و اِعرابگذاری تا از خطا در قرائت قرآن جلوگیری شود. تدوین نظام نشانهگذاری خط کوفی (و خطوط عربی به طور کلی) با تلاش افرادی مانند خلیل بن احمد فراهیدی ادامه یافت. در این دوران، خط کوفی ابزار اصلی گذار جامعه اسلامی از سنت شفاهی به نظام مکتوب و دیوانسالار شد. تا پایان قرن پنجم قمری این خط تنها خط برای کتابت قرآن بود. از قرن ۶ق، با رواج خطوطی چون نسخ و ثلث برای کتابت متون، کاربرد اولیه خود را از دست داد و عمدتاً به نقشی تزئینی در معماری، کتیبهها و صنایع هنری تبدیل شد.
این خط علاوه بر کارکرد مذهبی در کتابت قرآن، در معماری به عنوان ابزاری برای بیان هویت و باورهای شیعه به کار رفته است. ویژگی اصلی آن ساختار هندسی، زاویهدار و مبتنی بر خطوط عمودی و افقی است که آن را از خطوط دَوَرانی بعدی متمایز میکند.
خط کوفی از نظر گونهشناسی بسیار متنوع است. تقسیمبندی اصلی آن به دو حوزۀ جغرافیایی «شرقی» (شامل انواع ایرانی، خراسانی و قَرمَطی) و «غربی» (شامل قیروانی و سودانی) است. همچنین از نظر شکلی به گونههای ساده، تزیینی و بنایی تقسیم میشود. خط تزیینی دارای گل و برگ و انحناهای زینتی است و خط بنایی با حذف انحناها و جایگیری در شبکهای شطرنجی، ویژه تزئین سطوح معماری است.
جایگاه خط کوفی در تمدن اسلامی
خط کوفی را از نخستین خطوط عربی میدانند[۱] به گفته تاریخنگاران این خط در قرن اول قمری و در کوفه ابداع شد تا معیاری واحد برای ثبت دقیق قرآن و متون رسمی و دیوانی باشد.[۲] همچنین این خط طی قرنهای متمادی در نگارش قرآن، کتیبههای مساجد و بناها، سنگ مقبرهها نوشتههای روی سکهها، تزئین ظروف سفالی و فلزی کاربرد داشته است.[۳] به عقیدۀ خطاطان، خطوط اقلام سته (مُحَقَّق، ریحان، ثلث، نسخ، توقیع و رِقاع) به صورت مستقیم یا غیرمستقیم از خط کوفی مشتق شدهاند.[۴]
کوفه در دوران تکوین خط کوفی یکی از مراکز اصلی علوم اسلامی و مقر خلافت امام علی(ع) بود.[۵] به همین دلیل، در فرهنگی شیعه پیوندی ناگسستنی میان خط کوفی و امام علی(ع) وجود دارد؛ بهطوریکه در برخی منابع شیعی او را «نخستین استاد خوشنویسی» و واضع اصول اولیه این خط برشمردهاند.[۶] همچنین به گفته پژوهشگران تاریخ هنر اسلامی، خط کوفیِ اولیه، فاقد علائم تشخیصی (نقطه) و نشانههای صدادار (اعراب) بوده است؛[۷] اما تحت نظارت امام علی(ع) نظامی از نقطهگذاری و اِعرابگذاری برای آن ابداع شد تا از اشتباه در قرائت جلوگیری کند.[۸]
تحقیقات خطشناسی نشان میدهد که خط کوفی پس از سدههای نخستین اسلامی از یک خط ساده و بیپیرایه به هنری پیچیده تبدیل شد که در معماری، صنایعدستی و مصاحف قرآن کاربردی تزئینی پیدا کرد و تا قرن دهم هجری قمری نقشی اساسی در آثار اسلامی داشت.[۹]
خط کوفی در نسخههای قرآن منسوب به ائمه
نسخههایی از قرآن کریم منسوب به امام علی(ع) و سایر ائمه با خط کوفی وجود دارد.[۱۰] نسخه مصحف مشهد رضوی که در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود، یکی از کاملترین قرآنهای کوفی منسوب به امام علی(ع) است.[۱۱] علاوه بر این قرآنهایی با خط کوفی شرقی به امام رضا(ع) یا امام موسی کاظم(ع) منسوب شدهاند.[۱۲] با این حال برخی پژوهشگران معاصر با استفاده از آزمایشهای علمی، در اصالت بسیاری از این نسخهها تردید کردهاند.[۱۳] به گفته مرتضی کریمینیا، نسخهشناس ایرانی، کتابت برخی از نسخههای قرآنی به خط کوفی منسوب به امام علی(ع)، از حدود قرن چهارم هجری آغاز شده است.[۱۴] یکی از نشانههای غیرواقعی بودن این انتسابها، وجود خط کوفی شرقی در این مصاحف است که به لحاظ تاریخی مربوط به بعد از زمان حیات ائمه(ع) میشود.[۱۵]
خط کوفی در معماری شیعیان
به گفتۀ پژوهشگران معماری اسلامی، جوامع شیعی در آثار معماری خود، خط کوفی را به عنوان ابزاری برای بیان عقایدشان به کار گرفتهاند؛[۱۶] برای نمونه، تکرار نام پنجتن در بسیاری از مساجد ایران به چشم میخورد.[۱۷] علاوه بر این، محراب بسیاری از مساجد شیعی نمایانگر نمونههایی از خط کوفی هستند[۱۸] و آثار برجستهای از این خط در چهار بنای تاریخی اصفهان (مسجد جامع، مسجد شیخ لطفالله، مسجد امام و مدرسه چهارباغ) وجود دارد.[۱۹]
کهنترین نمونه موجود از کاربرد خط کوفی در معماری شیعی، روی یک پنجره چوبی متعلق به سلسله شیعی آل بویه در موزه تخت جمشید با تاریخ ۳۶۳ق است.[۲۰] بزرگترین نمونه از این خط در مقبره شیخ حیدر در مشکینشهر با ابعاد ۷/۵ متر در ۲۳ متر است.[۲۱]
اوج شکوفایی این خط را مربوط به دوره صفویه دانستهاند.[۲۲] به عقیدۀ برخی مورخان، وجود کتیبههای کوفی با مضامینی چون «علی ولی الله» را بایستی با توجه به مسائل تاریخی تشیع، نوعی بیانیۀ سیاسی و مذهبی در برابر رقبای اهلتسنن دانست.[۲۳]
تاریخچه و تحولات ساختاری
درباره ریشه خط کوفی نظرات مختلفی است. پژوهشگران آن را منشعب از خط حیری و انباری،[۲۴] سریانی،[۲۵]نبطی[۲۶] دانستهاند. ابن ندیم، محقق بغدادی قرن ۴ق، آن را چهارمین خط عربی (پس از مکی، مدنی و بصری) برشمرد.[۲۷]
خط عربی کهن بدون نقطه و اِعراب بود،[۲۸] گفته شده که خطوط پیش از کوفی نیاز به قاری داشتند، اما خط کوفی با نظم و وضوح خود ثبات لازم برای صیانت از قرآن و گذار از سنت شفاهی به دیوانسالاری مکتوب را فراهم کرد.[۲۹] پس ابوالاسود دؤلی (متوفای ۶۲ق) با هدایت امام علی(ع) نقاط رنگی برای اعراب ابداع کرد.[۳۰] شاگردانش یحیی بن یعمُر بصری و نصر بن عاصم لیثی (هر دو متوفای ۸۹ق) نقطه را برای حروف ابداع کردند.[۳۱] نهایتاً خلیل فراهیدی (قرن ۲ق) اِعرابگذاری را گسترش داد.[۳۲]
در عصر عباسی قرآنها بر پوستهای افقی برای هماهنگی با کشیدگیهای کوفی نوشته میشدند.[۳۳] این خطوط غیرتزیینی به مدت سه قرن خط کتابت قرآن بودند[۳۴] و از قرن ۴ق استفاده تذهیب با کوفی برای عنوان سورهها رواج یافت[۳۵] از اواخر قرن ۵ق خط کوفی خوانایی خود را از دست داد و به عنصر تزیینی بدل شد.[۳۶] از قرن ۶ تا ۸ق جای خود را به خطوط نسخ و ثلث داد[۳۷] که بهدلیل سرعت بیشتر در کتابت قرآن جایگزین شدند.[۳۸] اما در شرق جهان اسلام تا قرن ۸ق همچنان خط کوفی در کنار خطوط ششگانه استفاده میشد.[۳۹] تعداد کمی کوفی ساده تا قرن ۱۰ق برای کتیبهها و نسخ تزیینی به کار رفت.[۴۰]
گونهشناسی
از نظر متخصصان، خط کوفی بر هندسه و تناسبات دقیق استوار و با ماهیت زاویهدار، خطوط راست (عمودی/افقی) و زوایای تند شناخته میشود که آن را برای کتیبهها مناسب میسازد.[۴۱] قانون فنی آن بر خطوط عمودی و افقی تأکید دارد[۴۲] و حروف روی خط کرسی افقی ممتد قرار میگیرند[۴۳] و با قلم پهن نوکتخت ضخامتی یکنواخت ایجاد میشود.[۴۴]
ایرانیان کوفی ایرانی /شرقی را پدید آوردند که نوع ساده (کتابت قرآن) و تزئینی (کتیبه) دارد.[۴۵] کوفی بنایی (مَعْقِلی) بر اساس مصالح بنایی طراحی شده، تمام سطوح گرد را حذف و حروف را در شبکه شطرنجی جای میدهد.[۴۶] در این گونه خطوط کاملاً صاف و مهندسی، قلم مستویالقط، و نسبت سواد به بیاض (سیاهی به سفیدی) یکبهیک رعایت میشود.[۴۷] در مقابل، در کوفی تزئینی انتهای حروف به برگ (کوفی برگدار) یا پیچکهای اسلیمی (کوفی گلدار) ختم میشود.[۴۸] همچنین کوفی خراسانی (غزنوی) دارای الف و لامهای بسیار کشیده و موازی است؛[۴۹] کوفی قرمطی (مشتق از شرقی) خطوط ریز و عبارات بههمچسبیده دارد؛[۵۰] کوفی مغربی از کوفی قدیم مشتق شده، هندسی و مستطیلشکل است.[۵۱] برخی از دیگر زیرگونههای این خط عبارتاند از: ساده یا مُحَرَّر[۵۲]؛ مایل، برگدار یا مُوَرق؛ گلدار یا مُزَهَر؛ گرهدار یا مُعَقد؛ مُشَبک؛ مُعَشق یا درهمپیچیده؛ موشح، مدور و کوفی پیرآموز (ایرانی) که خطوط خوانا، مستقل و با فاصله بین حروف دارد.[۵۳]
پانویس
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۵۸.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۲. "Kufic"; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 21.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۱-۳؛ فضایلی، اطلس خط، ۱۳۵۰ش، ص۱۸۹.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۶۱.
- ↑ George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55; "Kufic".
- ↑ فضایلی، اطلس خط، ۱۳۵۰ش، ص۱۸۸؛ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۲؛ Altıkulaç, "al-Muṣḥaf al-Sharīf attributed to ʻAlī b. Abī Ṭālib (the copy of Sana'a)"; Schimmel as cited in Sakkal, "Square Kufic Calligraphy in Modern Art, Transmission and Transformation", p. 3; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55.
- ↑ "Kufic"; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۵۹.
- ↑ Blair, "The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana", p. 16; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55; "Kufic".
- ↑ Altıkulaç, "al-Muṣḥaf al-Sharīf attributed to ʻAlī b. Abī Ṭālib (the copy of Sana'a)"; Karimi-Nia, "Codex Mashhad: An Early Qur'ān in Ibn Mas'ūd's Arrangement of Sūrahs".
- ↑ Karimi-Nia, "Codex Mashhad: An Early Qur'ān in Ibn Mas'ūd's Arrangement of Sūrahs".
- ↑ کریمینیا، «نسخه شناسی مصاحف قرآنی (۱۳): مصاحف قرآنی منسوب به خط ائمه عليهم السلام: واقعیت یا جعل؟»، ص۸۰.
- ↑ Karimi-Nia, "Codex Mashhad"; Altıkulaç, "al-Muṣḥaf al-Sharīf attributed to ʻAlī b. Abī Ṭālib".
- ↑ کریمینیا، «نسخه شناسی مصاحف قرآنی (۱۳): مصاحف قرآنی منسوب به خط ائمه عليهم السلام: واقعیت یا جعل؟»، ص۶۷
- ↑ کریمینیا، «نسخه شناسی مصاحف قرآنی (۱۳): مصاحف قرآنی منسوب به خط ائمه عليهم السلام: واقعیت یا جعل؟»، ص۸۰
- ↑ Schimmel as cited in Sakkal, "Square Kufic Calligraphy in Modern Art, Transmission and Transformation", p. 3; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 95.
- ↑ قوچانی، «تجلى على(ع) بر خط کوفی بنایی»، ص۹۰؛ Sakkal, "Square Kufic Calligraphy in Modern Art, Transmission and Transformation".
- ↑ Salehi et al., "An Analysis of the Design Plan of the Mehrabi Kufic Inscription from the Kakuyids Era", p. 32.
- ↑ قوچانی، «تجلى على(ع) بر خط کوفی بنایی»، ص۹۱.
- ↑ قوچانی، «تجلى على(ع) بر خط کوفی بنایی»، ص۹۰.
- ↑ قوچانی، «تجلى على(ع) بر خط کوفی بنایی»، ص۹۰.
- ↑ قوچانی، «تجلى على(ع) بر خط کوفی بنایی»، ص۹۰.
- ↑ Sakkal, "Square Kufic Calligraphy in Modern Art, Transmission and Transformation".
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۴.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۵.
- ↑ "Kufic"; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 21.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۵۸.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۵۹.
- ↑ Blair, "The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana"; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55; "Kufic"; Schimmel as cited in Sakkal, "Square Kufic Calligraphy in Modern Art, Transmission and Transformation", p. 3.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۵۹.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۵۹.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۵۹.
- ↑ George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55; "Kufic".
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۳؛ Blair, "The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana"; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۳.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۳.
- ↑ George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 115; Blair, "The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana"; "Kufic".
- ↑ George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 115; Blair, "The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana"; "Kufic".
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۶۲.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۶۰.
- ↑ صحراگرد و شیرازی: «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»: ص۵۷.
- ↑ "Kufic".
- ↑ George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55; Sakkal, "Square Kufic Calligraphy in Modern Art, Transmission and Transformation".
- ↑ Mousavi Jazayeri et al., "A Handbook of Early Arabic Kufic Script"; George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 55.
- ↑ صحراگرد و شیرازی، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۵۹؛ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۶.
- ↑ George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 95; Khorasani & Kafshchyan Moghaddam, "Identifying Factors Affecting Bannai Kufic Script Sustainability in Modern Times, and its Course of Use in Logotype Design", p. 41.
- ↑ George, "The Rise of Islamic Calligraphy", p. 95; Khorasani & Kafshchyan Moghaddam, "Identifying Factors Affecting Bannai Kufic Script Sustainability in Modern Times, and its Course of Use in Logotype Design", p. 41.
- ↑ Blair, "The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana"; "Kufic".
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۱۷.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۷.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۱۶؛ صحراگرد و شیرازی، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۶۰.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۹.
- ↑ رفیعی و دیگران، «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، ص۱۲.
منابع
- صحراگرد، مهدی؛ شیرازی، علی اصغر، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام». فصلنامه علمی - پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، سال بیست و دوم، دوره جدید، شماره ۱۵ (پیاپی ۱۰۳)، صص ۵۳-۷۵، ۱۳۹۱ش.
- رفیعی، امیر تیمور؛ کاویانی اسکندری، لیلا؛ کاویانی اسکندری، مهرناز؛ «خط کوفی در گذر تاریخ اسلامی»، مجله فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ، شماره سی و هفتم، سال دهم. تابستان ۱۳۹۴ش.
- فضایلی، حبیبالله. اطلس خط. اصفهان: انتشارات مشعل، ۱۳۵۰ش.
- قوچانی، عبدالله، «تجلى على(ع) بر خط کوفی بنایی»، مجله کتاب ماه هنر، شماره ۳۱ و ۳۲، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۰ ش.
- کریمینیا، مرتضی، «نسخه شناسی مصاحف قرآنی (۱۳): مصاحف قرآنی منسوب به خط ائمه عليهم السلام: واقعیت یا جعل؟»، مجله آینه پژوهش، شماره ۱۸۸، سال سی و
دوم، خرداد و تیر ۱۴۰۰.
- Altıkulaç, T. al-Muṣḥaf al-Sharīf attributed to ʻAlī b. Abī Ṭālib (the copy of Sana'a). Istanbul: Research Centre For Islamic History, Art and Culture (IRCICA), 2011.
- Blair, S. S. The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana. Leiden: E.J. Brill, 1992.
- Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics Online. 'Kufic'. Brill, 2024.
- George, A. The Rise of Islamic Calligraphy. London: Saqi, 2010.
- Karimi-Nia, M. 'Codex Mashhad: An Early Qur'ān in Ibn Mas'ūd's Arrangement of Sūrahs'. Journal of Quranic Studies, 2024.
- Khorasani, K., & Kafshchyan Moghaddam, A. 'Identifying Factors Affecting Bannai Kufic Script Sustainability in Modern Times, and its Course of Use in Logotype Design'. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 14(46), 41-50, 2017.
- Mousavi Jazayeri, M., Michelli, P. E., & Abulhab, S. D. A Handbook of Early Arabic Kufic Script, 2017.
- Sakkal, M. Square Kufic Calligraphy in Modern Art, Transmission and Transformation. PhD dissertation, University of Washington, 2010.
- Salehi, S., Shayestehfar, M., & Ahmadpanah, S. A. 'An Analysis of the Design Plan of the Mehrabi Kufic Inscription from the Kakuyids Era in the Ghadamgah Mosque (Pilgrimage Site) of Farashah, Yazd'. Journal of Art and Civilization of the Orient, 13(49), 32-43, 2025.