اختلاف مصاحف
اختلاف مَصاحِف از مباحث علوم قرآن که به تفاوت میان مصحفهای صحابه پیامبر(ص) و نیز اختلاف میان مصحفهای عثمانی اشاره دارد. این تفاوتها در شکلگیری قرائتهای گوناگون قرآن نقش داشتهاند. پس از رحلت پیامبر اسلام، برخی از صحابه، قرآن را از نوشتههای پراکنده گردآوری و در قالب مصحفهایی تدوین کردند. این مصحفها در مواردی مانند رسمالخط برخی واژهها، وجود یا نبود برخی کلمات و ترتیب سورهها با یکدیگر تفاوت داشتند.
این اختلافها بهتدریج موجب بروز اختلاف در قرائت قرآن میان مسلمانان شد. ازاینرو، عُثْمان بن عَفّان در دوران زمامداری خود برای یکسانسازی مصحفها اقدام کرد. به دستور او، چند نسخه معیار از قرآن تهیه و به شهرهای مهم اسلامی فرستاده شد و سایر مصحفها از میان برده شدند. با این حال، میان مصحفهای عثمانی نیز تفاوتهایی وجود داشت.
اختلاف مصحفهای صحابه و عثمان و اهمیت آن در مطالعات قرآنی
اختلاف مصحفهای صحابه و مصحفهای عثمانی از مباحث تاریخ قرآن است که به چگونگی گردآوری قرآن و تفاوتهای میان نخستین مصحفها میپردازد. در مباحث تاریخ قرآن، اختلاف مصحفها از عوامل پیدایش اختلاف قرائتها دانسته شده است.[۱]
پس از رحلت پیامبر(ص) شماری از صحابه از جمله امام علی(ع)، زید بن ثابت، سالم مولی ابیحذیفة، عبدالله بن مسعود، اُبَیّ بن کَعْب، ابوموسی اَشْعَری، مِقْداد بن اَسْوَد و معاذ بن جَبَل قرآن را در قالب مصحفهایی مستقل گردآوری کردند.[۲] هریک از این مصحفها در منطقهای رایج شد؛ برای نمونه مصحف عبدالله بن مسعود در کوفه، مصحف ابی بن کعب در شام، مصحف ابوموسی اشعری در بصره و مصحف مقداد بن اسود در دمشق رایج بود.[۳] این مصحفها در ترتیب سورهها، برخی واژگان و ویژگیهای دیگر با یکدیگر اختلاف داشتند[۴] و همین اختلافها به پیدایش اختلاف قرائتها انجامید[۵] و به یکی از چالشهای مسلمانان تبدیل شد.[۶]
عثمان بن عفان در زمان خلافت خود، برای پایاندادن به این اختلافها، یکسانسازی مصاحف را آغاز کرد.[۷] وی با تهیه چند نسخه از مصحف معیار و ارسال آنها به شهرهای مهم اسلامی، کوشید این اختلافها را برطرف کند. با این حال، این اقدام نیز اختلاف مصحفها را بهطور کامل از میان نبرد و بر اثر سهلانگاری برخی کاتبان، میان برخی مصحفهای عثمانی نیز تفاوتهایی وجود داشت.[۸]
موارد اختلاف مصاحف
مصاحف صحابه در مواردی همچون تعداد و ترتیب سورهها، رسمالخط برخی واژهها، زیادت یا کاستی برخی واژگان، جایگزینی واژگان و نیز ترتیب برخی کلمات با یکدیگر اختلاف داشتند. بخشی از این اختلافها، مانند اختلاف در تعداد و ترتیب سورهها، با تدوین مصحفهای عثمانی برطرف شد.[۹]
تعداد سورهها
مصحف عبدالله بن مسعود فاقد سورههای فاتحه، ناس و فلق بود.[۱۰] هرچند وی سوره حمد را جزئی از قرآن میدانست، اما دو سوره فلق و ناس را از قرآن نمیشمرد و آنها را دعاهایی برای حفظ از چشمزخم و سِحر میدانست.[۱۱] مصحف اُبی بن کعب دو سوره افزون بر قرآن رایج داشت که «خَلْع» و «حَفْد» نام داشتند. متن سوره خلع چنین بود: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْتَعِینُکَ وَنَسْتَغْفِرُکَ وَنُثْنِی عَلَیْکَ وَلَا نُکْفُرُکَ وَنَخْلَعُ وَنَتْرُکُ مَنْ یَفْجُرُکَ». متن سوره حَفْد چنین بود: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم اللَّهُمَّ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَلَکَ نُصَلِّی وَنَسْجُدُ وَإِلَیْکَ نَسْعَی وَنَحْفِدُ نَرْجُو رَحْمَتَکَ وَنَخْشَی عَذَابَکَ إِنَّ عَذَابَکَ بِالْکُفَّارِ مُلْحَقٌ».[۱۲] همچنین در مصحف وی، سوره قریش با سوره فیل ادغام شده بود.[۱۳]
زیادت واژگان
در برخی مصحفها، واژگانی افزون بر متن رایج قرآن گزارش شده است. برای نمونه، در مصحف عبدالله بن مسعود، پس از عبارت «صِیَامُ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ» در آیه ۸۹ سوره مائده، واژه «متتابعات» آمده بود[۱۴] و سوره توبه نیز با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز میشد.[۱۵] همچنین در مصحف اُبی بن کعب، سوره زمر با عبارت «حم» شروع میشد[۱۶] و بهجای «وَشُرَکاءَکُم»[۱۷] تعبیر «وادعوا شرکاءکم» آمده بود.[۱۸] محمدهادی معرفت، از عالمان علوم قرآنی، معتقد است برخی از این افزودهها توضیحات تفسیری کاتبان بوده و جزئی از متن قرآن به شمار نمیرفته است.[۱۹]
کاستی واژگان
در برخی مصحفها، واژهها یا عبارتهایی که در دیگر مصحفها وجود داشت، حذف شده بود. برای نمونه، عبارت «إِنْ خِفْتُمْ» در آیه ۱۰۱ سوره نساء در مصحف اُبَیّ بن کعب وجود نداشت. همچنین در مصحف عبدالله بن مسعود، بهجای عبارت «وَمَا خَلَقَ الذَّکَرَ وَالْأُنْثَیٰ» در آیه ۳ سوره لیل، تنها «وَالذَّکَرِ وَالْأُنْثَى» آمده بود.[۲۰] اختلاف در حذف یا اثبات برخی واژگان، حتی در میان مصحفهای عثمانی نیز دیده میشد؛ برای نمونه، آیه ۱۱۶ سوره بقره در مصحفهای کوفه و بصره با عبارت «وَقالوا» و در مصحفهای مدینه و شام با «قالوا» آغاز میشد.[۲۱]
جایگزینی واژگان
در برخی مصحفها، بهجای برخی واژهها، واژهای مترادف یا واژهای دیگر آمده بود.[۲۲] برای نمونه در مصحف ابوموسی اشعری، بهجای «مَنْ قَبْلَه» در آیه ۹ سوره حاقه، تعبیر «من تلقاءه» آمده بود.[۲۳] همچنین در مصحف عبدالله بن مسعود بهجای «وَإِنَّ إِلْیاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِین» در آیه ۱۲۳ سوره صافات، عبارت «وإن إدریس لمن المرسلین» وجود داشت.[۲۴] در مصحف ابی بن کعب نیز بهجای «ثُمَّ عَرَضَهُمْ» در آیه ۳۱ سوره بقره، تعبیر «ثم عرضها»[۲۵] و بهجای «إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ» در آیه ۲۸۰ سوره بقره، تعبیر «إن کان ذا عسرة» آمده بود.[۲۶]
جابهجایی برخی از کلمات
ترتیب بعضی واژهها در مصاحف نیز متفاوت بوده است؛ برای نمونه، در مصحف عبدالله بن مسعود، بهجای «یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّار»[۲۷] عبارت «یطبع الله علی قلب کل متکبر جبار» ثبت شده بود.[۲۸]
ترتیب سورهها
ترتیب سورهها در مصحف امام علی(ع) بر اساس ترتیب نزول بود؛ بهگونهای که با سوره علق آغاز میشد و پس از آن دیگر سورههای مکی و سپس سورههای مدنی قرار داشتند.[۲۹] سورهها در مصحف عبدالله بن مسعود در شش دسته تنظیم شده بودند؛ بدینترتیب که ابتدا «سبع طوال» (هفت سوره بلند)، سپس «مِئین» (سورههای بیش از صد آیه)، پس از آن «مَثانی» (سورههای کمتر از صد آیه)، سپس «حَوامیم» (هفت سورهای که با «حم» آغاز میشوند)، آنگاه «مُمْتَحنات» و در پایان «مُفَصَّلات» (سورههای کوتاهتر) قرار داشتند. چارچوب کلی دیگر مصحفهای صحابه و نیز مصحفهای عثمانی بر همین اساس بود؛ هرچند در تقدیم و تأخیر برخی سورهها با یکدیگر تفاوت داشتند.[۳۰] برای نمونه، در مصحف عبدالله بن مسعود، سوره انعام پس از اعراف و در مصحف اُبَیّ بن کعب، پیش از آن قرار داشت.[۳۱]
علل اختلاف مصاحف
به گفته محققان، عوامل اختلاف مصحفهای عثمانی با عوامل اختلاف مصحفهای صحابه یکسان نبود. درباره مصحفهای عثمانی گفته شده است که پس از تهیه چند نسخه برای ارسال به شهرهای مختلف، در مقابله و تطبیق آنها با یکدیگر دقت کافی صورت نگرفت و همین امر به بروز برخی تفاوتها انجامید. نقل شده است که عثمان بن عفان از برخی از این اختلافها آگاه شد، اما امیدوار بود عربها آنها را بهدرستی بخوانند.[۳۲] در مقابل، اختلاف مصحفهای صحابه را به عواملی چون تفاوت در دانش و مهارت آنان در نگارش و ضبط قرآن[۳۳] و نیز اختلاف دیدگاه درباره مطالب صادرشده از پیامبر اسلام نسبت دادهاند. برای نمونه، عبدالله بن مسعود سورههای فلق و ناس را جزو قرآن نمیدانست و آنها را حرزهایی برای محافظت از چشمزخم یا سِحر به شمار میآورد.[۳۴]
پانویس
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۹ و ۱۰.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۹۲ و ۳۰۸.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۰۹ تا ۲۱۱.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ ابنثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۱۱۲؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیتا، ج۲، ص۱۷۰.
- ↑ ابنابیداود، المصاحف، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۸۸.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۱ و ۳۳۲ و ۳۳۶ و ۳۳۷ و ۳۴۲-۳۴۶ و ۳۹۷-۴۰۱.
- ↑ زرقانی، مناهل العرفان، بیتا، ج۱، ص۳۵۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۴؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۴۱۶.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۴۱۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۲ و ۳۲۳؛ السیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۲۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۲.
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۴، ص۱۴.
- ↑ السیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۲۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۳.
- ↑ سوره یونس، آیه ۷۱
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۵، ص۴۰۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۹ و ۳۲۰.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۲.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۰۰.
- ↑ برای دیدن نمونههایی از این اختلافها نگاه کنید به: ابنقتیبه، تأویل مشکل القرآن، بیتا، ص۲۴؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۴۱۹ و ج۱۵، ص۱۰۹ و ج۲۵، ص۷۸؛ طوسی، التبیان، بیتا، ج۳، ص۲۹۱ و ۳۱۱ و ص۵۱۶ و ج۵، ص۳۱۸؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۶۶۹؛ سیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۱۶۸.
- ↑ فراء، معانی القرآن، بیتا، ج۳، ص۱۸۰.
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۸، ص۵۲۳ و ۵۲۴.
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ سوره غافر، آیه ۳۵.
- ↑ طوسی، التبیان، بیتا، ج۹، ص۷۴.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۱۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۲ و ۳۱۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۵.
- ↑ ابنابیداود، المصاحف، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۸۸ و ۹۳؛ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۶ و ۳۳۷ و ۳۴۲-۳۴۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۱ و ۳۳۲.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور ، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۴۱۶.
منابع
- قرآن
- ابنأبیداود الأزدی السجستانی، عبدالله بن سلیمان بن الأشعث، المصاحف، القاهرة، الفاروق الحدیثة، ۱۴۲۳ق.
- ابنثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابنقتیبه الدینوری، عبدالله بن مسلم، تأویل مشکل القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة، بیتا
- سیوطی، عبدالرحمن بن أبیبکر، الإتقان فی علوم القرآن، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۳۹۴ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن أبیبکر، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- یعقوبی، أحمد بن إسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
- زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، مصر، دار المصریة للتألیف والترجمة، بیتا
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۸ش.