رمضان

مقاله قابل قبول
شناسه ناقص
از ویکی شیعه
ماه رمضان
نهمین ماه تقویم هجری قمری
Elaman ramazan 2.PNG
اطلاعات کلی
نام‌های دیگر رمضان المبارک،‌ رمضان المعظم
ماه قبل شعبان
ماه بعد شوال
در سنت دینی
اعمال و آیین‌ها هزار رکعت نماز، احیاء شب‌های قدر، اعتکاف، نمازهای ماه رمضان، قرآن به سر گرفتن.
دعاها دعای ورود به ماه رمضان، دعاهای مختصر روزانه، دعای افتتاح، دعای سحر،‌ دعای ابوحمزه ثمالی، دعای مجیر، دعای جوشن کبیر.
احکام شرعی روزه واجب،‌ استهلال، کفاره جمع، کفاره روزه
از ماه‌های حرام نمی‌باشد
مناسبت‌ها و وقایع نزول قرآن، غزوه بدر، فتح مکه،‌ ولایتعهدی امام رضا(ع)، ضربت خوردن امام علی(ع)، معراج پیامبر. روز قدس.
آیات مرتبط سوره بقره آیه ۱۸۵.
سنت‌های عرفی افطاری دادن، پخت غذاها و شیرینی‌های مخصوص این ماه، سحرخوانی، گرگیعان


رَمَضان یا رَمَضان‌ُ المُبارَک نهمین ماه قمری که روزه در آن بر مسلمانان، واجب است. عبادت و روزه‌داری در ماه رمضان را بخشی از هویت مسلمانان در جهان امروز برشمرده‌اند.

در روایات، فضائل متعددی برای ماه رمضان گفته شده است. این ماه،‌ ماه میهمانی خدا، ماه رحمت و مغفرت و برکت و بهار قرآن است. براساس احادیث، در این ماه درهای آسمان و بهشت گشوده و درهای جهنم بسته می‌شود. شب قدر که نزول قرآن در آن شب بود، در این ماه قرار دارد. برخی دیگر از کتاب‌های آسمانی همچون تورات و انجیل نیز در این ماه نازل شده است.

رمضان، تنها ماهی است که نام آن در قرآن آمده است. این ماه، نزد مسلمانان احترام و جایگاه ویژه‌ای دارد و مسلمانان به عبادت در آن اهتمام ویژه‌ای دارند. در منابع دعایی،‌ اعمال و عبادت‌های مختلفی برای این ماه نقل شده است. از مهم‌ترین اعمال این ماه، تلاوت قرآن، اِحیای شبهای قدر، دعا، نماز، استغفار، افطاری‌دادن و کمک به نیازمندان است. حضرت علی(ع)، نخستین امام شیعیان، در بیست و یکم ماه رمضان به شهادت رسیده است. امام حسن مجتبی(ع) نیز در پانزدهم این ماه سال سوم قمری متولد شده است.

در جوامع اسلامی، آداب و رسوم گوناگونی همچون مهمانی‌ها و مراسمات جمعی، نظافت مساجد و اماکن مذهبی، مراسم آشتی‌کنان، مراسم کلوخ‌اندازان، پخت انواع شیرینی‌ها و غذاها برای ماه رمضان شکل گرفته است.

جایگاه

«رَمَضان» به معنای شدت گرمای خورشید[۱] نهمین ماه قمری است[۲] که گرفتن روزه در آن بر عموم مسلمانان واجب است.[۳]

قرآن کریم[۴] و برخی از کتاب‌های آسمانی همچون صحف ابراهیم، انجیل و تورات و زبور در این ماه بر پیامبران نازل شده‌اند.[۵] کلمه رمضان، یکی از اسماء الهی است.[۶] ماه مبارک رمضان نمادی از هویت دینی جامعه اسلامی شمرده شده است.[۷]

واژه رمضان یک بار در قرآن ذکر شده[۸] و تنها ماهی است که نامش در قرآن آمده است:[۹]

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِّلنَّاسِ وَبَینَاتٍ مِّنَ الْهُدَیٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْیصُمْهُ ۖ
ماه رمضان [همان ماه‌] است كه در آن، قرآن فرو فرستاده شده است، [كتابی] كه مردم را راهبر، و [متضمّن‌] دلایل آشكار هدایت، و [میزان‌] تشخیص حق از باطل است. پس هر كس از شما این ماه را درک كند باید آن را روزه بدارد، و كسی كه بیمار یا در سفر است [باید به شماره آن،] تعدادی از روزهای دیگر [را روزه بدارد]... .[۱۰]

همچنین شب قدر در سوره قدر که در آن به نزول قرآن اشاره شده، براساس روایات[۱۱] و تفاسیر[۱۲] در ماه رمضان قرار دارد. به گفته علامه طباطبایی، احادیث اهل بیت(ع) اتفاق نظر دارند که شب قدر در ماه رمضان است.[۱۳]

احکامی نیز برای ماه رمضان گفته شده است مانند وجوب روزه در این ماه[۱۴] و اجتناب از عمل زناشویی در زمان روزه.[۱۵]

فضائل ماه رمضان

پیامبر اکرم(ص) در خطبه شعبانیه فضایلی را برای ماه رمضان برشمردند که برخی از آنها عبارتند از:

  • مردم در آن ماه به مهمانی خدا دعوت شده‌اند.
  • شب قدر در این ماه و بهتر از هزار ماه است.
  • احیا و نمازگزاردن در یک شب از شب‌های آن برابر با نماز هفتاد شب در ماه‌های دیگر است.
  • این ماه، ماه صبر است و پاداش صبر، بهشت است.
  • ماه همدردی است.
  • ماهی است که روزی بندگان مؤمن افزون می‌شود.
  • پاداش آنکه در این ماه مؤمنی را افطار دهد، برابر با آزادکردن بنده است.[۱۶]

به فرموده پیامبر(ص)، این ماه، ماهی است که اگر ارزش آن شناخته شود، انسان آرزو می‌کند تمام سال رمضان باشد.[۱۷] طبق سخن پیامبر(ص)، ماه رمضان، ماه بسته‌شدن درهای جهنم و گشوده‌شدن درهای بهشت و ماه به زنجیر کشیده شدن شیاطین است.[۱۸]

از دیگر فضایل ماه رمضان که در روایات معصومین(ع) ذکر شده، عبارت‌اند از:

  • ماه مغفرتی که اگر بنده‌ای در آن بخشیده نشود امیدی به آمرزش او در سایر ماه‌ها نیست؛[۱۹]
  • ماه خدا[۲۰]
  • ماه رحمت و بخشایش الهی[۲۱]
  • ماه برکت و مضاعف شدن حسنات و پاک شدن گناهان[۲۲]
  • رمضان بهار قرآن است.[۲۳]

نقل شده رمضان، بدین سبب رمضان نامیده شده است که گناهان را می‌سوزاند.[۲۴]

تعیین آغاز و پایان ماه رمضان

نوشتار‌های اصلی: استهلال و رؤیت هلال
تلاش برای دیدن هلال ماه رمضان

اول ماه رمضان و اول ماه شوال مانند دیگر ماه‌های قمری با یکی از راه‌های زیر ثابت می‌شود:

  1. خود شخص هلال اول ماه را ببیند.
  2. یقین پیدا کردن از گفته عده‌ای.
  3. شهادت دو مرد عادل که گفته آنها با یکدیگر در تعارض نباشد.
  4. سی روز از اول ماه قبل گذشته باشد.
  5. حُکم حاکم شرع.[۲۵]

برخی احادیث، ماه رمضان را همیشه سی روزه دانسته[۲۶] و گروهی از علمای شیعه بدان قائل بودند؛[۲۷] اما در مقابل، براساس بعضی روایات، ماه رمضان همچون دیگر ماه‌ها بوده و ممکن است ۲۹ یا ۳۰ روزه باشد.[۲۸] مشهور فقها قائل به این دیدگاه‌اند.[۲۹]

اعمال ماه رمضان

ماه رمضان مهمترین ماه عبادت مسلمانان است و در روایات، اعمال و عبادت‌های مختلفی برای این ماه نقل شده که برخی مشترک و برخی برای برای روزهای خاص هستند. دعاهای سحر از جمله دعای بهاء و دعای ابوحمزه ثمالی،[۳۰] دعای افتتاح،[۳۱] دعای «یا عَلِی یا عَظیمُ»، «اَللّهُمَّ اَدْخِلْ عَلی اَهْلِ الْقُبُورِ السُّرُورَ» و «اَللّهُمَّ ارْزُقْنی حَجَّ بَیتِک الْحَرامِ»[۳۲] از جمله دعاهای مشترک این ماه هستند.

روزه

نوشتار اصلی: روزه

روزه، خودداری از انجام برخی کارها از جمله خوردن و آشامیدن از اذان صبح تا اذان مغرب است.[۳۳] دستور روزه گرفتن در ماه رمضان و بسیاری از احکام مربوط به آن در آیات ۱۸۳-۱۸۵ و ۱۸۷ سوره بقره آمده است. وجوب روزه ماه رمضان را از ضروریات دین و منکر آن را مرتد دانسته‌اند.[۳۴]

در قرآن و احادیث برای روزه آثار بسیاری از جمله کسب تقوا،[۳۵] وسیله امتحان و تثبیت اخلاص،[۳۶] یادآوری گرسنگی و تشنگی قیامت،[۳۷] و استجابت دعا هنگام افطار[۳۸] ذکر شده است.

شب قدر

نوشتار اصلی: شب قدر

براساس روایات، شب قدر یکی از شب‌های ۱۹، ۲۱ و یا ۲۳ ماه رمضان است.[۳۹] در برخی روایات، شب ۲۳ رمضان به عنوان شب قدر تعیین شده است.[۴۰] شیخ صدوق گفته است که اساتید ما اتفاق نظر دارند که شب قدر، شب ۲۳ رمضان است.[۴۱] به گفته علامه طباطبایی، مشهور میان اهل‌سنت این است که ۲۷ رمضان شب قدر و شب نزول قرآن است.[۴۲]

شیعیان هر ساله در مساجد، تکیه‌ها، حرم امامان یا امامزادگان، حسینیه‌ها یا خانه‌های خود مراسم و اعمال شب قدر را به جا می‌آورند و از شب تا سحرگاه به احیا (شب‌زنده‌داری) و عبادت می‌پردازند.[۴۳] برگزاری مجالس سخنرانی علمای دینی، اقامه نماز جماعت، خواندن دعای افتتاح، ابوحمزه ثمالی، جوشن کبیر و قرآن به سر به صورت دسته‌جمعی نیز از مهم‌ترین اعمالی است که در این شب‌ها به صورت عمومی انجام می‌گردد.[۴۴]

همچنین ببینید: قرآن به سر

نماز مستحبی

نوشتار اصلی: نمازهای ماه رمضان

برخی از نمازهای مستحبی ماه رمضان هر شب خوانده می‌شوند و برخی به شب یا روز خاصی اختصاص دارند. شب‌های قدر نیز نمازهای ویژه‌ای دارند.[۴۵] از دیگر نمازهای مستحبی این ماه، خواندن هزار رکعت نماز به صورت دورکعتی و فرادا است.[۴۶] خواندن این نمازها را بیشتر چنین دانسته‌اند: از شب اول رمضان تا شب بیستم در هر شب ۲۰ رکعت و از شب بیستم تا پایان ماه هر شب ۳۰ رکعت اقامه می‌شود و در شب‌هایی که احتمال شب قدر باشد، افزون بر این‌ها، ۱۰۰ رکعت دیگر هم خوانده می‌شود.[۴۷]

اهل سنت در هر شب ۲۰ رکعت نماز مستحبی می‌خوانند که در اصطلاح نماز تراویح نامیده می‌شود.[۴۸] اهل سنت به تبعیت از خلیفه دوم این نماز را بصورت جماعت می‌خوانند که شیعیان جماعت خواندن آن‌را بدعت می‌دانند.[۴۹]

اعتکاف دهه آخر

اعتکاف دهه آخر ماه رمضان مستحب است و فضیلت بسیار دارد.[۵۰] دهه آخر، بهترین زمان اعتکاف و اعتکاف آن، برابر با دو حج و دو عمره دانسته شده است.[۵۱] پیامبر اسلام(ص) ابتدا دهه اولِ ماه رمضان، سپس دهه دوم و در نهایت، دهه سوم این ماه را برای انجام اعتکاف برگزید و پس از آن، تا آخر عمر، در دهه آخر ماه رمضان به اعتکاف می‌رفت.[۵۲]

در سال دوم هجری که جنگ بدر در ماه رمضان اتفاق افتاد، پیامبر اسلام(ص) در آن سال نتوانست اعتکاف برود، به همین جهت، ایشان در سال بعد، بیست روز از ماه رمضان را معتکف شد؛ ده روز برای همان سال و ده روز قضای سال پیش.[۵۳]

همچنین ببینید: اعتکاف

وقایع و مناسبت‌ها

نوشتار اصلی: وقایع ماه رمضان

آداب و رسوم مردم

در جوامع اسلامی، آداب و رسوم ماه رمضان گوناگون و گسترده است.

  • خانه‌تکانی، نظافت مساجد، اماکن مذهبی، محله‌ها و بازارها در روزهای مانده به رمضان.
  • آشتی‌کنان
  • مراسم کلوخ‌اندازان؛ در روز آخر شعبان، مردم در خانه‌های بزرگ‌ترها یا باغ‌ها و تفرج‌گاه‌های جمع می‌شدند و شادی می‌کردند.
  • روزه پیشواز یا پیشباز؛ روزه یک تا سه روز قبل از رمضان، به عنوان پیشباز رمضان روزه می‌گیرند.
  • اعلام وقت سحر و بیدارکردن مردم به شیوه‌های گوناگون مانند دوره‌گردی مؤذنان و جارچیان در خیابان‌ها، برافروختن فانوس در گلدسته‌ها، طبل و شیپور نواختن، کوبیدن در خانه‌ها، شلیک توپ.[۵۴]

شب میلاد امام حسن (ع) و ایام شهادت امام علی (ع) نیز در سراسر مناطق شیعه‌نشین با برنامه‌های خاص مولودی و عزاداری از بقیه روزها ممتاز می‌شود. افطاری دادن، کمک به نیازمندان و ایتام در این روزها پررنگ‌تر انجام می‌گیرد.[نیازمند منبع]

دعای سحر و مناجات ربنا به هنگام افطار از نواهای ماندگار این ایام‌اند.[نیازمند منبع]

مساجد و تبلیغ دین

در مناطق مختلف، هر شب مراسم سخنرانی و روضه خوانی در مساجد، حسینیه‌ها و خانه‌ها برگزار می‌شود.[۵۵] مبلغان به شهرها و آبادی‌ها برای تبلیغ دین اسلام می‌روند.[۵۶]

از دیرباز، مردم از ابتدای این ماه روزانه یک جزء قرآن تلاوت کرده و تا پایان ماه یک ختم قرآن انجام می‌دادند. در گذشته این ختم‌ها بیشتر در مساجد صورت می‌گرفت و امروزه رادیو و تلوزیون بخشی از این فرهنگ را به عهده گرفته‌اند.[نیازمند منبع]

زولبیا و بامیه از شیرینی‌های مخصوص ماه رمضان در ایران

در برخی مساجد نماز جماعت بلافاصله پس از اذان مغرب خوانده می‌شود و در برخی پس از صرف افطار اقامه شده و بعد از آن برنامه‌های سخنرانی و مناجات برگزار می‌گردد.

خوراکی‌ها

پخت شیرینی‌ها و غذاهای مختلف، مخصوص ماه رمضان در بسیاری از فرهنگ‌های متنوع مسلمان رواج دارد.[۵۷] استفاده از خرما، زولبیا بامیه، شیرینی‌های محلی و غذاهایی مانند انواع آش‌ها، شله‌زرد و شیربرنج در این ماه بیشتر می‌شود.[۵۸] در برخی مناطق، هر شب سفره‌های افطاری ساده‌ای در مساجد انداخته می‌شود.[نیازمند منبع]

روز قدس

نوشتار اصلی: روز قدس

امام خمینی آخرین جمعه ماه رمضان را روز قدس نام‌گذاری کرده است. هر ساله در این روز، مسلمانان کشورهای مختلف در حمایت از مردم فلسطین و آزادی مسجدالاقصی راهپیمایی می‌کنند.[نیازمند منبع]

رمضان در اشعار فارسی

مولانا:

اندر رمضان خاک تو زر میگردد چون سنگ که سرمهٔ بصر میگردد[۵۹]
آمد رمضان و عید با ماست قفل آمد و آن کلید با ماست
بربست دهان و دیده بگشاد وان نور که دیده دید با ماست
آمد رمضان به خدمت دل وان کش که دل آفرید با ماست[۶۰]

شاه نعمت‌الله ولی:

رمضان آمد و روان بگذشت بود ماهی به یک زمان بگذشت
گوئیا عمر بود زود برفت تا که گفتم چنین چنان بگذشت[۶۱]

صائب تبریزی:

افسوس که ایام شریف رمضان رفت سی عید به یک مرتبه از دست جهان رفت
افسوس که سی پاره این ماه مبارک از دست به یکبار چو اوراق خزان رفت[۶۲]

کتاب‌شناسی

درباره ماه رمضان آثار متعددی منتشر شده است که برخی از آنها عبارتند از:

  • شهر الله فی الکتاب و السنة اثر محمد محمدی ری‌شهری. این کتاب، گزارشی جامع درباره ویژگی‌ها، فضایل و آداب ماه رمضان و روزه‌داری آن براساس آموزه‌های قرآن و احادیث اهل بیت(ع) است. این کتاب با عنون «ماه خدا (پژوهشی جامع درباره ماه مبارک رمضان از نگاه قرآن و حدیث)» توسط جواد محدثی به فارسی ترجمه شده است. گزیده کتاب نیز با عنوان «مراقبات ماه رمضان» به چاپ رسیده است.[۶۳]
  • در محضر ماه مبارک رمضان: پژوهشی در فضایل، اعمال، احکام شرعی و مناسبت‌های ماه مبارک رمضان به قلم ابوالفضل شیخی، انتشارات روضة العباس.
  • اهمیت ماه مبارک رمضان از دیدگاه قرآن و روایات، اثر اکبر اکبرزاده مرشدی،‌ انتشارات کوثر هدایت.
  • رمضان در فرهنگ مردم اثر سید احمد وکیلیان. این کتاب برگزیده‌ای از آداب و رسوم و باورهای مردم ایران درباره ماه رمضان است که توسط انتشارات سروش چاپ شده است.[۶۴]

گالری

جستارهای وابسته

پانویس

  1. راغب، مفردات ألفاظ القرآن‏، ۱۴۱۲ق، ص۳۶۶.
  2. قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۲۳.
  3. بستانى‏، فرهنگ ابجدى‏، ۱۳۷۵ش، ص۴۴۳.
  4. سوره بقره، آیه۱۸۵.
  5. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۲۹.
  6. مازندرانی، شرح الکافی، ۱۳۸۲ق، ج۶، ص۱۱۰.
  7. «ماه مبارک رمضان نمادی از هویت دینی جامعه اسلامی است»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
  8. بقره، آیه ۱۸۵.
  9. قرائتی، تفسير نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۵.
  10. سوره بقره، آیه ۱۸۵.
  11. برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۶، ۱۵۷ و ۱۵۸.
  12. نگاه کنید به: طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۷۸۶.
  13. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲۰، ص۳۳۴.
  14. طباطبایی یزدی، العروة الوثقی(محشی)، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۵۲۱.
  15. طباطبایی یزدی، العروة الوثقی(محشی)، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۵۴۱- ۵۷۷؛ امام خمینی، توضیح المسائل(محشی)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۸۹۱.
  16. صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۹۵-۲۹۷، ح۵۳.
  17. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۳۴۶.
  18. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۳۴۸.
  19. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۶.
  20. صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۹، ح۱.
  21. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۳۴۲.
  22. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۳۴۰.
  23. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۰.
  24. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۵، ص۳۴۱.
  25. امام خمینی، توضیح المسائل(محشی)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۹۵۹.
  26. حرعاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۲۶۸-۲۷۴.
  27. سید بن طاووس، الإقبال، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۳۳-۳۵.
  28. حرعاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۲۶۱-۲۶۸.
  29. نگاه کنید به: بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۲۷۰-۲۷۱؛ آملی، مصباح الهدی، ۱۳۸۰ق، ج۸، ص۳۸۴.
  30. سید بن طاووس، الإقبال بالأعمال الحسنة، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۵۶-۱۸۵.
  31. سید بن طاووس، الإقبال بالأعمال الحسنة، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۳۸.
  32. سید بن طاووس، الإقبال بالأعمال الحسنة، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۷۹ و ۸۰.
  33. «احكام روزه».
  34. طباطبایی یزدی، العروة الوثقی(محشی)، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۵۲۱.
  35. سوره بقره، آیه ۱۸۳.
  36. نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ص۵۱۲، ح۲۵۲.
  37. حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۹، ح۱۲۷۰۱.
  38. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۲۵۵، ح۳۳.
  39. برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۵۶-۱۶۰.
  40. نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۵۸،‌ ح۸؛ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۵۰۸، ح۱ .
  41. صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۵۱۹.
  42. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲۰، ص۳۳۴.
  43. مجیدی خامنه، «شب‌های قدر در ایران»، ص۲۱.
  44. مجیدی خامنه، «شب‌های قدر در ایران»، ص۲۲.
  45. نگاه کنید به: قمی، مفاتیح الجنان، نشر اسوه، ص۱۸۳ و ۲۳۸ و ۲۳۹.
  46. قمی، مفاتیح الجنان، نشر اسوه، ص۱۸۳ و۱۸۴؛ صادقی فدکی، «تراویح»، دانشنامه حج و حرمین شریفین.
  47. نجفی، جواهر الکلام، دار احیاء‌التراث العربی، ج۱۲، ص۱۸۷-۱۹۰.
  48. «چرا شیعیان نماز تراویح نمی خوانند؟»، سایت حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.
  49. صادقی فدکی، «تراویح»، دانشنامه حج و حرمین شریفین.
  50. قمی، مفاتیح الجنان، نشر اسوه، ص۲۳۴.
  51. قمی، مفاتیح الجنان، نشر اسوه، ص۲۳۴.
  52. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴،‌ ص۱۷۵،‌ ح۳.
  53. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴،‌ ص۱۷۵؛ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۸۴.
  54. نگاه کنید به: رحیمی، «رمضان»، دانشنامه جهان اسلام.
  55. «آشنایی با آداب و رسوم مردم استان خوزستان در ماه مبارک رمضان»، سایت همشهری آنلاین.
  56. وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، ص ۲۴-۲۶.
  57. برای اطلاعات بیشتر نگاه کنید به:رحیمی، «رمضان»، دانشنامه جهان اسلام؛ «فرهنگ غذایی جهان در ماه رمضان+ تصاویر»، سایت الکوثر.
  58. «آداب و رسوم مردم کرمانشاه در ماه رمضان»، سایت تبیان.
  59. مولانا «دیوان شمس» رباعی ۵۳۷..
  60. مولانا «دیوان شمس» غزل ۳۷۰..
  61. شاه نعمت‌الله ولی » غزل ۲۶۴..
  62. صائب تبریزی «دیوان اشعار» غزل ۲۱۹۸..
  63. «ماه خدا (پژوهشی جامع درباره ماه مبارک رمضان از نگاه قرآن و حدیث)»، پایگاه رسمی محمد محمدی ری‌شهری..
  64. «رمضان در فرهنگ مردم»، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.

منابع

  • آملی، میرزا محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح عروة الوثقی، تهران، نشر مؤلف، ۱۳۸۰ق.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، توضیح المسائل (محشی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
  • بحرانی، شیخ یوسف، الحدائق الناضره في أحکام العترة الطاهرة‌، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
  • «چرا شیعیان نماز تراویح نمی خوانند؟»، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
  • ‌ راغب، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن‏، بیروت - دمشق، دار القلم-دار الشامیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.

رحیمی، فاطمه، «رمضان»، دانشنامه جهان اسلام، (ج۲۰)، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۱ش.

  • سید بن طاووس، علی بن موسی، الاقبال بالاعمال الحسنة فیما یعمل مرة فی السنة، تحقیق و تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
  • صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
  • صدوق، محمد بن علی، الخصال، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، قم،‌ جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
  • ‌ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، تحقیق و تصحیح مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
  • طباطبایی یزدی، سیدمحمد کاظم، العروة الوثقی(محشی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی،‌ چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • «فرهنگ غذایی جهان در ماه رمضان+ تصاویر»، سایت الکوثر، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • قرائتی، محسن، تفسير نور، تهران، مرکز فرهنگى درسهایی از قرآن‏، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
  • قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، قم، نشر اسوه، بی‌تا.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی،‌ تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • مازندرانی، شرح الکافی (الاصول و الروضة)، تحقیق و تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران، المکتبة الإسلامیة،‌ چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
  • «ماه مبارک رمضان نمادی از هویت دینی جامعه اسلامی است»، خبرگزاری بین المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مجیدی خامنه، فریده، «شب‌های قدر در ایران»، مجله گلستان قرآن، شماره ۳۷، آذر ۱۳۷۹ش.
  • مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق، داغر، اسعد، قم،‌ دار الهجرة، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
  • نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام‌، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بی‌تا.