تدوین قرآن
تدوین قرآن از مباحث علوم قرآن که به فرایند گردآوری و تنظیم آیات و سورههای قرآن در قالب مصحف، و تقسیم قرآن به اجزاء میپردازد. این فرایندی از زمان پیامبر اسلام(ص) آغاز شد و در دورههای بعد نیز تکامل یافت. تدوین قرآن با موضوعاتی چون جمع قرآن، کتابت قرآن و اختلاف قرائت در ارتباط است. ترتیب میان آیات هر سوره معمولاً بر اساس ترتیب نزول و ترتیب میان کلمات هر آیه نیز طبق نظر پیامبر(ص) و بر اساس وحی انجام گرفت. اما ترتیب میان سورههای قرآن طبق قول مشهور بر اساس نظر اصحاب پیامبر انجام شد. مسئله تدوین قرآن اگرچه از آغاز مورد توجه دانشمندان مسلمان بوده است، ولی از نیمه قرن بیستم، در پاسخ به دیدگاهها و شبهات مستشرقان، پژوهشهای گستردهتری درباره آن انجام شد.
قرآن در زمان حیات پیامبر(ص) همزمان با نزول وحی نوشته میشد و افرادی مانند امام علی(ع)، اُبَیّ بن کعب و زید بن ثابت از کاتبان آن بودند. با این حال، بر پایه دیدگاه مشهور، این نوشتهها به صورت پراکنده بود و گردآوری آنها در قالب یک مصحف پس از رحلت پیامبر انجام شد؛ هرچند برخی پژوهشگران، تدوین قرآن را مربوط به دوران حیات پیامبر میدانند.
بر اساس گزارشهای تاریخی، نخستین مصحف را امام علی(ع) بر پایه ترتیب نزول و همراه با توضیحاتی درباره آیات تدوین کرد، اما مورد پذیرش عمومی قرار نگرفت. پس از آن، اصحابی مانند زید بن ثابت، عبدالله بن مسعود و اُبَیّ بن کعب نیز مصحفهایی فراهم کردند. اختلاف این مصحفها در اموری مانند رسمالخط، ترتیب، حرکتگذاری و برخی الفاظ، به اختلاف قرائت و بروز اختلاف میان مسلمانان انجامید. برای پایاندادن به این اختلافها، عثمان بن عفان گروهی را مأمور تهیه مصحفهای یکسان کرد، نسخههای دیگر را از میان برد و مصحفهای جدید را همراه با قاریان رسمی به شهرهای مختلف فرستاد. با این حال، سهلانگاریها باعث شد تا این مصاحف نیز خطاها و تفاوتهایی با هم داشته باشند و اختلاف قرائت به طور کامل از میان نرود.
اهمیت و جایگاه
تدوین قرآن از مباحث علوم قرآن است[۲] که با موضوعاتی مانند جمع قرآن، ترتیب آیات و سورهها، کتابت قرآن، تقسیم قرآن به سی جزء، مصاحف اصحاب و عثمان و اختلاف قرائت ارتباط دارد.[۳] اندیشمندان مسلمان از قرون اولیه به مسأله تدوین قرآن پرداختهاند و بسیاری از مفسران قرآن در مقدمه کتاب خود در این زمینه سخن راندهاند. اما از اواسط قرن بیستم میلادی و پس از تألیف آثاری از سوی مستشرقان در زمینه تاریخ تدوین قرآن، اهتمام گستردهتری از سوی اندیشمندان مسلمان به پژوهش در این مسأله ورزیده شد تا به شبهاتی که مطرح شده بود پاسخ داده شود.[۴]
دیدگاه مشهور در بین علمای شیعه این است که ترتیببندی سورههای قرآن در قالب یک مصحف، پس از رحلت پیامبر و طبق نظر صحابه صورت پذیرفت،[۵] اما ترتیب میان آیات هر سوره بر اساس نظر پیامبر(ص) بوده است.[۶] در مقابل، گروهی از مستشرقان تلاش کردهاند تا اصل جمع و تدوین قرآن و نظم آن را امری بشری و سلیقهای قلمداد کنند. برخی از آنها نیز پیشفرض تحقیق خود را این دانستهاند که جمع قرآن به صورت کلی یا حداقل در بخشی از آن از نوع جمع تورات و انجیل بوده است.[۷]
در میان مستشرقان، تِئودور نُلْدِکه (مستشرق آلمانی سده نوزدهم و بیستم میلادی و مترجم قرآن به زبان آلمانی) را اولین کسی دانستهاند که اصطلاح «تاریخ قرآن» را با کتابی به همین عنوان به کار برد و در زمینه تدوین قرآن سخن گفت.[۸] پس از وی نیز افرادی چون هیلر بارتْلِمی (مستشرق فرانسوی سده نوزدهم میلادی)، آرمان آبِل (مستشرق بلژیکی سده بیستم میلادی)، رِژی بلاشِر (مستشرق فرانسوی سده بیستم میلادی و مترجم قرآن به زبان فرانسوی) و جان ونزبرو (زبانشناس آمریکایی سده بیستم میلادی) در شمار کسانی نام برده شدهاند که در این زمینه سخن گفتهاند.[۹]
تاریخچه تدوین قرآن
هرچند متن قرآن همزمان با نزول وحی در زمان حیات پیامبر اسلام توسط برخی از اصحاب نوشته میشد،[۱۰] اما بر اساس دیدگاه مشهور، جمعآوری این نوشتهها در قالب یک مصحف، کاری بود که پس از رحلت پیامبر انجام شد.[۱۱]
نگارش قرآن در زمان حیات پیامبر(ص)
در زمان حیات پیامبر اسلام علاوه بر مسلمانانی که قرآن را به حافظه میسپردند، عدهای نیز قرآن را مینوشتند که مهمترین آنها امام علی(ع)، اُبَیّ بن کَعْب و زید بن ثابت بودند.[۱۲] بر اساس دیدگاه مشهور، این نوشتهها تا قبل از رحلت پیامبر اسلام بر روی اشیای مختلفی همچون شاخههای درخت خرما، سنگهای نازک و پوستهای دباغیشده حیوانات پراکنده بودند. علامه طباطبائی و محمدهادی معرفت از طرفداران این دیدگاهند.[۱۳] در مقابل، گروهی معتقدند که گردآوری قرآن برای اولین بار در زمان حیات پیامبر اسلام انجام شد. سید مرتضی علم الهدی،[۱۴] سید ابوالقاسم خویی،[۱۵] سید مرتضی عسکری،[۱۶] سید جعفر مرتضی عاملی[۱۷] و برخی دیگر از پژوهشگران[۱۸] از مدافعان این دیدگاهند.
جمعآوری قرآن توسط صحابه
بر اساس دیدگاه مشهور، گردآوری سورههای قرآن و ترتیببندی آنها در قالب یک مصحف، اتفاقی بود که بعد از رحلت پیامبر اسلام از سوی برخی از اصحاب انجام شد.[۱۹]
مصحف امام علی(ع)
اولین کسی که پس از رحلت پیامبر اقدام به تدوین قرآن نمود، امام علی(ع) بود که آیات و سورههای قرآن را به ترتیب نزول و همراه با شأن نزول آیات و توضیحاتی دیگر در یک مصحف جمعآوری نمود. اما پس از آنکه درصدد ارائه عمومی آن برآمد، برخی از اصحاب با لحنی اهانتآمیز از قبول آن سر باز زدند و امام علی(ع) نیز از آن پس دیگر آن مصحف را در معرض عموم قرار نداد.[۲۰]
دیگر مصاحف
غیر از امام علی(ع)، اصحاب دیگری نیز به جمع آوری قرآن اقدام نمودند که یکی از آنها زید بن ثابت بود. بر اساس برخی از اخبار، وی پس از جنگ یمامه و شهادت پانصد تن از حافظان قرآن و ترس از بین رفتن قرآن، از سوی خلیفه وقت (ابوبکر) مأموریت یافت تا نوشتههای قرآن را از پراکندگی درآورد و در یکجا جمع کند. وی به کمک گروهی از اصحاب، قرآن را در ورقههایی نوشت و آنها را نزد ابوبکر به ودیعت نهاد. او صرفاً قرآن را از پراکندگی درآورد اما مصحف مدوّنی که میان سورههای آن ترتیب مشخصی برقرار باشد تهیه نکرد. این نوشتهها سپس به دست عمر و بعد از او نزد حفصه نگهداری میشدند.[۲۱]
نام اصحاب دیگری نیز به عنوان گردآورندگان قرآن نقل شده است که نه تنها قرآن را از پراکندگی درآوردند بلکه آن را در یک مصحف مدوّن که میان سورههای آن ترتیب مشخصی برقرار بود گردآوری نمودند، از جمله: عبدالله بن مسعود، اُبَیّ بن کَعْب، ابوموسی اَشْعَری، مِقْداد بن اَسْوَد، سالم مولی ابیحذیفة و معاذ بن جَبَل.[۲۲] مصاحف اصحاب به مرور توسط افراد دیگری استنساخ شدند و تعداد نسخههای قرآنی که در دسترس مسلمانان بود افزایش یافت. برخی از مصحفها در شهر یا سرزمین خاصی رواج بیشتری یافتند. مثلاً مصحف عبدالله بن مسعود در کوفه، مصحف ابی بن کعب در شام، مصحف ابوموسی اشعری در بصره و مصحف مقداد بن اسود در دمشق رایج گردید.[۲۳]
عواملی همچون یکسان نبودن توانایی این افراد باعث شده بود که مصحف هریک از آنها انطباق کامل با سایر مصحفها نداشته باشد. بلکه در اموری همچون شکل و املای کلمات، ترتیب کلمات یک آیه، داشتن کلمات کمتر یا بیشتر، اِعراب کلمات و اموری دیگر تفاوتهایی داشته باشند.[۲۴] مثلاً در مصحف ابی بن کعب به جای «وَ شُرَکاءَکُم» در آیه ۷۱ سوره یونس نوشته شده بود «و ادعوا شرکاءکم»[۲۵] و در مصحف عبدالله بن مسعود به جای «وَمَا خَلَقَ الذَّکَرَ وَالْأُنْثَیٰ» در آیه ۳ سوره لیل نوشته شده بود «و الذکر و الأنثی».[۲۶]
تلاش عثمان برای یکسانسازی مصاحف
اختلاف مصاحف به مرور باعث اختلاف قرائت شد و همین عامل، اختلافات و حتی نزاعهایی را در بین مسلمانان ایجاد کرده بود. این مسأله و هشدارهای برخی همچون حُذَیْفة بن یَمان، خلیفه وقت (عثمان بن عفان) را بر آن داشت تا برای از بین بردن این اختلافات چارهجویی کند. از همین روی، وی گروهی را موظف به تدوین چند مصحف یکشکل نمود.[۲۷] گروه مذکور که متشکل از زید بن ثابت، اُبَی بن کَعْب، عبدالله بن زبیر و چند تن دیگر بود مصحفهایی که در سرزمینهای اسلامی وجود داشت را از بین بردند و با استفاده از منابعی همچون قرآنی که زید بن ثابت بعد از رحلت پیامبر اسلام جمعآوری کرده بود و به حفصه (دختر عمر بن خطاب) سپرده شده بود به تدوین مصحفی جدید اقدام کردند و چند نسخه - که قرار بود یکشکل باشند - از آن تهیه کردند. بر اساس اخبار تاریخی، سهلانگاریها در نگارش این مصحفها باعث شد تفاوتها و خطاهایی در آنها باقی ماند.[۲۸] به همین سبب، هدفی که از نگارش این مصحفها وجود داشت تأمین نشد و معضل اختلاف قرائت همچنان ادامه یافت.[۲۹]
این مصحفها که تعدادشان ۹[۳۰] یا کمتر[۳۱] بوده را به شهرهای مهمی همچون مکه، کوفه و بصره فرستادند و یکی از آنها را نیز در مدینه نگهداری کردند.[۳۲] به همراه هر مصحف، یک قاری رسمی را همراه کردند تا مردم آن سرزمین صرفاً بر اساس قرائت وی قرآن را بخوانند و سایر قرائتها ممنوع گردیدند.[۳۳]
تقسیم قرآن به سی جزء
بر اساس گزارشی، تقسیم قرآن به ۳۰ جزء توسط عمرو بن عبید (از دانشمندان معتزله در قرن ۲ق) و در اجابت به درخواست منصور عباسی که درصدد حفظ قرآن بود انجام شد. وی هر جزء را نیز به دوازده بخش تقسیم کرد تا مجموعاً ۳۶۰ بخش شود و منصور با حفظ هر بخش در یک روز، کل قرآن را در یک سال حفظ کرد.[۳۴] علاوه بر تقسیم قرآن به سی جزء، تقسیمبندیهای متعدد دیگری نیز وجود دارد.[۳۵]
ترتیب آیات
ترتیب آیات هر سوره غالباً بر اساس ترتیب نزول آن آیات است.[۳۶] اما بر اساس برخی از گزارشها پارهای از آیات جدید را به دستور پیامبر در جایگاه خاصی از سورههایی که قبلاً نازل شده بود مینوشتند. مثلاً نقل شده که آیه ۲۸۱ سوره بقره، آخرین آیهای بود که بر پیامبر نازل شد، ولی به دستور ایشان قبل از آیه ۲۸۲ سوره بقره قرار گرفت.[۳۷]
مواردی نیز وجود دارد که ترتیب آیه، نه بر اساس ترتیب نزول است و نه مدرک تاریخی معتبری مبنی بر اینکه به دستور پیامبر در این جایگاه قرار گرفته باشد وجود دارد.[۳۸] مثل سوره ممتحنه که ۹ آیه اولش در سال هشتم هجری و دو آیه بعدش در سال ششم هجری نازل شدهاند.[۳۹] مجلسی، مواردی از قرارگیری آیات بر خلاف ترتیب نزول را نقل کرده است.[۴۰] به آیاتی که در جایگاهی متفاوت با ترتیب نزول قرار گرفتهاند آیات مستثنیات گفته میشود.[۴۱]
ترتیب سورهها
به باور بیشتر صاحبنظران، ترتیب سورههای قرآن در مصحف رایج بر اساس نظر اصحاب بوده است.[۴۲] علامه طباطبائی با استناد به گزارشهایی که حکایت از اِعمال نظر عثمان بن عفان در ترتیببندی سورهها دارد و همچنین گزارشهایی که حاکی از تفاوت ترتیب سورهها در مصاحف اصحاب است از طرفداران این دیدگاه است.[۴۳] محمدهادی معرفت نیز همین دیدگاه را پذیرفته است.[۴۴] غیر از مصحف امام علی(ع) که به ترتیب نزول تدوین شده بود، در سایر مصاحف به ترتیب سبع طوال، مِئین، مَثانی، حَوامیم، مُمْتَحنات و نهایتاً مُفَصَّلات قرار داشتند.[۴۵]
ترتیب کلمات
در اینکه کلمات درون یک آیه بر چه اساسی چیده شدهاند و آیا صرفاً بر اساس وحی بوده یا اصحاب نیز در آن دخالت نمودهاند، محمدهادی معرفت آن را صرفاً معلول وحی دانسته و دخالت هرگونه عامل بشری را نفی نموده است و این را دیدگاه را مورد اتفاق همه مسلمانان در همه زمانها دانسته است.[۴۶]
علامه طباطبائی این احتمال را مطرح نموده که عبارت «الْیَوْمَ یَئسَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن دِینِکُمْ فَلَا تخَْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتمَْمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتیِ وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْاسْلَامَ دِینًا» در آیه ۳ سوره مائده، و عبارت «إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً» در آیه ۳۳ سوره احزاب توسط اصحاب در این مکان قرار گرفته باشد.[۴۷]
پانویس
- ↑ «نگارخانه»، مصحف مشهد رضوی.
- ↑ احمدیان، قرآن شناسی، ۱۳۸۲ش، ص۱۹ و ۲۰.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۷۷ و ۲۷۸.
- ↑ فروغ، خاورشناسان و جمع و تدوین قرآن کریم، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۰.
- ↑ خوشمنش، «بررسی تدوین و انسجام آیات قرآن از منظر شرقشناسان و آیتالله طالقانی»، ص۴۸.
- ↑ خوشمنش، «بررسی تدوین و انسجام آیات قرآن از منظر شرقشناسان و آیتالله طالقانی»، ص۳۵.
- ↑ خوشمنش، «بررسی تدوین و انسجام آیات قرآن از منظر شرقشناسان و آیتالله طالقانی»، ص۳۵-۳۸.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۳۱-۱۳۴.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۳۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۵؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۲۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۵.
- ↑ خویی، البیان، ص۲۵۷؛ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۷ و ۲۸۸.
- ↑ شمخانی، «بررسی تطبیقی مسألهی جمع قرآن از دیدگاه علامه عسکری رحمةاللهعلیه و علامه معرفت رحمةاللهعلیه»، ص۳۷.
- ↑ عاملی، «تاریخ تدوین قرآن کریم»، ص۵.
- ↑ نگاه کنید به: مروتی و دارابی، «اعتبارسنجی روایات جمع و تدوین قرآن کریم در زمان ابوبکر و عمر»، ص۱۷۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۵؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۲۴.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۹۲ تا ۲۹۸.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۹۹-۳۰۸.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۹۲ و ۳۰۸.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۱ و ۳۳۲.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۱ و ۳۳۲.
- ↑ طوسی، التبیان،دار احیا ء التراث العربی، ج۵، ص۴۰۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۲.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۱۱۱ و ۱۱۲؛ سیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۰۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۶ و ۳۳۷ و ۳۴۲-۳۴۵
- ↑ ابنابیداود، المصاحف، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۸۸ و ۹۳؛ ابنثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت دارصادر، ج۲، ص۱۷۰.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۱۱
- ↑ زرقانی، مناهل العرفان، دار إحیاء التراث العربی، ج۱، ص۳۹۶ و ۳۹۷.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۴۶.
- ↑ سخاوی، جمال القراء وکمال الإقراء، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۴۵۳ و ۴۵۴.
- ↑ سخاوی، جمال القراء وکمال الإقراء، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۳۸۲-۴۸۷.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۰.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۰ و ۲۸۱؛ سیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۱۰۱.
- ↑ طیبحسینی و شریفینسب، «بررسی روایات ترتیب چینش آیات در سورههای قرآن کریم»، ص۲۲۴.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۲ و ۲۸۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۲۷.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۲، ص۶۶-۷۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۹۶.
- ↑ زرقانی، مناهل العرفان، دار إحیاء التراث العربی، ج۱، ص۳۴۷ و ۳۴۸؛ سیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۱۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۲۶ و ۱۲۷.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۵-۲۹۲.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۲، ۳۱۳ و ۳۲۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۱۶۸ و ج۱۶، ص۳۱۲.
منابع
- قرآن
- ابنأبیداود الأزدی السجستانی، عبد الله بن سلیمان بن الأشعث، المصاحف، القاهرة، الفاروق الحدیثة، ۱۴۲۳ق.
- ابنثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- احمدیان، عبدالله، قرآن شناسی، تهران، احسان، ۱۳۸۲ش.
- خوشمنش، ابوالفضل، «بررسی تدوین و انسجام آیات قرآن از منظر شرقشناسان و آیتالله طالقانی»، مجله پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، شماره۸، مهر ۱۳۸۹ش.
- خویی، سیدابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، بیجا، دار الزهراء، بیتا.
- زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- سخاوی، علی بن محمد، جمال القراء وکمال الإقراء، بیروت، مؤسسة الکتب الثقافیة، ۱۴۱۹ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن أبی بکر، الإتقان فی علوم القرآن، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۳۹۴ق.
- شمخانی، مریم، «بررسی تطبیقی مسألهی جمع قرآن از دیدگاه علامه عسکری رحمةاللهعلیه و علامه معرفت رحمةاللهعلیه»، مجله مطالعات تفسیری آلاءالرحمن، شماره۵، بهار ۱۳۹۸ش.
- طباطبایی، سیدمحممدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعهی مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار العلوم، ۱۴۲۶ق.
- طیبحسینی، سیدمحمود و حامد شریفینسب، «بررسی روایات ترتیب چینش آیات در سورههای قرآن کریم»، مجله پژوهشنامه تفسیر قرآن، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۴ش.
- طوسی، محمد، التبیان، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی تا.
- عاملی، سید جعفر مرتضی، «تاریخ تدوین قرآن کریم»، مجله کیهان اندیشه، شماره۲۸، بهمن و اسفند ۱۳۶۸ش.
- فروغ، پارسا، خاورشناسان و جمع و تدوین قرآن کریم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیجا، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- مروتی، سهراب و فرشته دارابی، «اعتبارسنجی روایات جمع و تدوین قرآن کریم در زمان ابوبکر و عمر»، مجله علوم حدیث، شماره ۷۰، زمستان۱۳۹۲ش.
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۸ش.
- «نگارخانه»، مصحف مشهد رضوی، تاریخ درج بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
- یعقوبی، أحمد بن إسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.