امام سجاد علیهالسلام
علی بن حسین بن علی بن ابیطالب، مشهور به امام سجاد و زین العابدین (۳۸- ۹۵ق)، چهارمین امام شیعیان. مدت امامت وی ۳۴ سال بود. امام سجاد(ع) در واقعه کربلا حضور داشت؛ ولی به علت بیماری، در جنگ شرکت نکرد. لشکر عمر بن سعد پس از شهادت امام حسین(ع) او را همراه اسیران کربلا به کوفه و شام بردند. خطبه امام سجاد در شام باعث آگاهی مردم از جایگاه اهل بیت شد.
واقعه حره، نهضت توابین و قیام مختار در زمان امام سجاد(ع) روی داد. مجموعه ادعیه و مناجاتهای امام سجاد(ع) در کتاب صحیفه سجادیه گرد آمده است. رسالة الحقوق، شامل ۵۰ حقّ از حقوق خدا و بندگان، مردم و حاکمان، والدین و فرزندان، همسایگان و ... از سخنان اوست.
بنابر روایات شیعه، امام سجاد(ع) به دستور ولید بن عبد الملک با سمّ به شهادت رسید. مدفن وی در قبرستان بقیع کنار قبر امام حسن مجتبی(ع)، امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) است.
امام سجاد(ع) دارای فضائل بسیاری بود. برای نمونه از عبادت و کمک به فقرای او موارد متعددی گزارش شده است. امام نزد اهل سنت نیز جایگاه والایی داشته و آنها علم و عبادت و ورع او را ستودهاند.
زندگینامه
علی بن حسین بن علی بن ابیطالب، مشهور به امام سجاد(ع) و امام زینالعابدین(ع)، چهارمین امام شیعیان و فرزند امام حسین(ع) است و بنا بر قول مشهور، در سال ۳۸ق متولد شده است.[۱] اما بنابر اقوال دیگر، سال تولد امام چهارم، حدود ۳۶ یا ۳۷ق[۲] یا سال ۴۸ق دانسته شده است.[۳] وی بخشی از حیات امام علی(ع) و نیز دوران امامت امام حسن مجتبی(ع) و امام حسین(ع) را درک کرده است.[۴] در روز تولد امام سجاد(ع) اختلاف وجود دارد. برخی تولد او را در روز پنجشنبه پانزدهم جمادی الثانی ذکر کردهاند.[۵] اربلی روز تولد را پنجم شعبان دانسته است.[۶] نهم شعبان نیز گفته شده است.[۷]
نام و نسب مادر علی بن الحسین، از مسائل اختلافی است؛ شیخ مفید نام مادر وی را شهربانو یا شاهزنان، دختر یزدگرد، پسر شهریار بن کِسری[۸] و شیخ صدوق، او را دختر یزدگرد، پسر شهریار پادشاه ایران میداند که هنگام وضع حمل او از دنیا رفته است.[۹] برخی مادر امام را ام ولد دانستهاند که نامش غزاله است.[۱۰]
امام سجاد(ع):
«پسرک من! بر بلا شکیبا باش و به حقوق دیگران تجاوز مکن و کسی را یاری مکن که زیان آن برای تو بیش از سود آن برای اوست.»
شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۰.
کنیهها و القاب
کنیه امام سجاد(ع)، ابوالحسن، ابوالحسین، ابومحمّد، ابوالقاسم و ابوعبدالله گزارش شده[۱۱] و القاب وی، زین العابدین، سیدالساجدین، سجاد، ذو الثفنات، هاشمی، علوی، مدنی، قرشی، علیاکبر است.[۱۲] امام سجاد(ع) در زمان خویش به نامهای «علیّالخیر»، «علیّالاصغر» و «علیّالعابد» شهرت داشته است.[۱۳]
همسران و فرزندان
در منابع تاریخی تعداد فرزندان امام سجاد(ع) پانزده نفر ذکر شده که یازده نفر آنها پسر و چهار نفر دختر بودهاند.[۱۴] نام فرزندان و همسران امام طبق نوشته شیخ مفید و طبرسی چنین است:[۱۵]
| همسر | نسب | فرزندان |
|---|---|---|
| ام عبدالله | دختر امام حسن (ع) | امام محمد باقر(ع) |
| --- | کنیز | عبدالله، حسن و حسین اکبر |
| جیدا | کنیز | زید و عمر |
| --- | کنیز | حسین اصغر، عبدالرحمن و سلیمان |
| --- | کنیز | علی و خدیجه |
| --- | کنیز | محمد اصغر |
شهادت
امام سجاد(ع):
«حق زن این است که بدانی خدای -عزوجل- او را مایه آرامش و انس تو قرار داده و این نعمتی است از خدا بر تو.»
سید جعفر شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۹.
تاریخ دقیق شهادت امام سجاد(ع) روشن نیست؛ برخی آن را سال ۹۵ق[۱۶] و برخی دیگر ۹۴ق[۱۷] دانستهاند. درباره روز درگذشت امام سجاد(ع) هم اختلافاتی وجود دارد؛ از جمله شنبه[۱۸] ۱۲ محرم،[۱۹] و ۲۵ محرم.[۲۰] گزارشهای دیگری نیز از جمله ۱۸،[۲۱] ۱۹، و ۲۲ محرم در منابع دیده میشود.[۲۲]
شهادت امام سجاد(ع)، به دستور ولید بن عبد الملک و با سمّ گزارش شده است.[۲۳] مزار او در قبرستان بقیع کنار قبر امام حسن مجتبی(ع)،[۲۴] امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) است. سن امام هنگام شهادت ۵۷ سال گفته شده است.[۲۵]
امامت
امامت امام سجاد(ع) با شهادت امام حسین(ع) در عاشورای سال ۶۱ قمری آغاز شد و تا زمان شهادتش، یعنی سال ۹۴ قمری یا سال ۹۵ قمری ادامه داشت. مدت امامت او را ۳۴ سال گفتهاند.[۲۶]
امامت امام سجاد(ع) ۶۱-۹۶ق
ولید بن عبدالملک۸۶-۹۶ق عبدالملک بن مروان ۶۵-۸۶ق مروان بن حکم ۶۴ق معاویة بن یزید ۶۴ق عبدالله بن زبیر۶۴-۷۳ق (در حجاز) یزید بن معاویه ۶۰-۶۴ق حاکمان زمان امامت امام سجاد (ع)
|
بنابر روایاتی صریح در منابع شیعی، امام سجاد(ع) جانشین و وصی حسین بن علی(ع) است.[۲۷] در احادیث نقل شده از پیامبر(ص) درباره اسامی امامان شیعه هم نام امام سجاد(ع) به عنوان سید العابدین و تعابیر دیگر در میان امامان آمده است.[۲۸][یادداشت ۱] متکلمان شیعه مانند شیخ مفید، برتری علمی و عملی وی بر دیگران پس از پدرش را نخستین دلیل بر امامت وی دانستهاند.[۳۰]
حاکمان دوره امامت امام سجاد(ع)، عبارتند از: یزید بن معاویه (۶۱- ۶۴ق)، معاویة بن یزید (چند ماه از سال ۶۴ق)، مروان بن حکم (نه ماه از سال ۶۵ق)، عبدالملک بن مروان (۶۵- ۸۶ق) و ولید بن عبد الملک (۸۶- ۹۶ق).[۳۱]
واقعه کربلا و اسارت
به گفته تاریخنگاران، امام سجاد(ع) هنگام واقعه کربلا حدود ۲۳ سال داشت.[۳۲] وی در روز عاشورا به شدت بیمار بود و ازاینرو در نبرد شرکت نکرد،[۳۳] پس از شهادت امام حسین(ع)، برخی از سپاهیان عمر بن سعد قصد کشتن او را داشتند؛ اما حمید بن مسلم با اشاره به بیماری شدید او، مانع این اقدام شد و خود نیز تا حدی از جان او محافظت کرد.[۳۴]
امام سجاد (ع) ودفن شهدای کربلا
بر پایه برخی نقلها، پس از بازگشت عمر بن سعد و سپاهیانش از کربلا، گروهی از قبیله بنیاسد که در آن منطقه سکونت داشتند، به محل شهادت امام(ع) و یارانش آمدند و پس از اقامه نماز بر پیکر شهدا، آنان را به خاک سپردند.[۳۵] همچنین در برخی گزارشها آمده است که دفن پیکر امام حسین(ع) با حضور و راهنمایی امام سجاد(ع) انجام گرفت.[۳۶]
اسارت و انتقال به کوفه
پس از پایان نبرد، امام سجاد(ع) همراه دیگر بازماندگان واقعه کربلا به اسارت درآمد و به کوفه و سپس شام فرستاده شد. بنا بر برخی گزارشها، هنگام انتقال، غل و زنجیر بر گردن و دستهای امام نهادند و به دلیل ناتوانی ناشی از بیماری، پاهایش را برای جلوگیری از افتادن بر شتر بستند.[۳۷] برخی منابع از خطبهای منسوب به او در کوفه یاد کردهاند؛ با این حال، شماری از پژوهشگران با توجه به فضای امنیتی و محدودیتهای حاکم بر کوفه، انتساب این خطبه را محل تردید دانسته و شباهت فراوان آن با خطبه شام را نشانهای از آمیختگی روایتها در نقلهای بعدی میدانند.[۳۸]
پس از ورود اسیران به کوفه، ابن زیاد آنان را مدتی زندانی کرد و پس از دریافت دستور یزید، امام سجاد(ع) و دیگر اسیران را همراه سرهای شهدای کربلا به شام فرستاد.[۳۹]
امام سجاد(ع):
«حق کسی که به تو بدی کند اینست که بر او ببخشی. و اگر دانستی که بخشیدن او بد است، داد خود را از او بگیری. خدای -تبارک و تعالی- گوید بر کسی که بدو ستم رسیده باشد و دادخواهی کند گناهی نیست.»
شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، ۱۳۸۵ش، ص۱۸۷.
ایراد خطبه در شام
امام سجاد(ع) در مسجد اموی دمشق خطبهای ایراد کرد و ضمن معرفی خود، امام حسین(ع) و خاندان پیامبر(ص)، روایت رسمی حکومت اموی درباره قیام امام حسین(ع) را رد کرد. آن حضرت هدف قیام پدرش را اصلاح امت و احیای آموزههای اصیل اسلام و مقابله با بدعتها معرفی کرد.[۴۰]
بازگشت به مدینه
به نوشته شیخ مفید، خاندان امام حسین(ع) به دستور یزید از شام به مدینه بازگردانده شدند.[۴۱] بنابر گزارشها، امام سجاد(ع) پیش از ورود به شهر، بشیر بن جذلم را مأمور کرد تا مردم مدینه را از بازگشت کاروان و شهادت امام حسین(ع) آگاه سازد. بشیر نقل کرده است که پس از ورود به مسجدالنبی(ص)، با گریه اشعاری سرود که با این بیت آغاز میشود:
(اى مردم مدینه، دیگر مدینه جاى ماندن شما نیست، زیرا حسین كشته شد که اشک من این گونه سرازیر است. پیکر او در کربلا به خاک و خون غلطیده و سر مقدسش بالاى نیزه، شهر به شهر گردانده شد)[۴۲]
زنده نگه داشتن یاد عاشورا
امام سجاد(ع) حدود ۳۴ سال پس از واقعه کربلا زندگی کرد[۴۳] و در این مدت همواره در حفظ و ترویج یاد و پیام عاشورا کوشید.[۴۴] در منابع روایی آمده است که آن حضرت هنگام نوشیدن آب یا دیدن غذا، به یاد تشنگی و شهادت امام حسین(ع) میافتاد و میگریست.[۴۵] همچنین در روایتی از امام صادق(ع)، امام سجاد(ع) در شمار «بکّائین» (بسیار گریهکنندگان) معرفی شده است؛ کسانی که به سبب مصیبتهای بزرگ، سالیان دراز گریستند.[۴۶]
آیت الله سید علی خامنهای:
« بعد از آنکه قضیهی کربلا انجام گرفت - آن فاجعهی بزرگ اتفاق افتاد - و فداکاری بینظیر اباعبداللَّه (علیهالسّلام) و اصحاب و یاران و خانوادهاش در آن محیط محدود واقع شد، حادثهی اسارتها پیام را باید منتشر میکرد و خطبهها و افشاگریها و حقیقتگوئیهای حضرت زینب (سلام اللَّه علیها) و امام سجاد (علیه الصّلاة و السّلام) مثل یک رسانهی پر قدرت باید فکر و حادثه و هدف و جهتگیری را در محدودهی وسیعی منتشر میکرد؛ و کرد »
بیانات در دیدار جمعی از مردم آذربایجان شرقی ، دفتر حفظ ونشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنهای ،۱۳۸۷/۱۱/۲۸ .
قیامهای دوران امام سجاد(ع)
در دوران امامت امام سجاد(ع)، چندین جنبش و قیام علیه حکومت اموی شکل گرفت که مهمترین آنها عبارتاند:
واقعه حره
در سال ۶۳ق، مردم مدینه علیه حکومت اموی قیام کردند؛ رویدادی که به واقعه حره شهرت یافت. آنان با عبدالله بن حنظله پسر حنظله غسیل الملائکه، بیعت کردند و پس از محاصره هزار تن از بنیامیه در خانه مروان بن حکم، آنان را از مدینه بیرون راندند.[۴۷] امام سجاد(ع) از آغاز این قیام از همراهی با شورش خودداری کرد.[۴۸]
درباره علت این موضع، دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. برخی پژوهشگران انگیزه اصلی قیام را رقابت سیاسی و تلاش برای بازگرداندن جایگاه برتر مدینه دانستهاند و آن را با اهداف دینی اهلبیت(ع) همسو نمیدانند.[۴۹] گروهی دیگر، این قیام را نزدیک به جریان زبیریان ارزیابی کرده و غیرشیعی بودن آن را از دلایل عدم همراهی امام دانستهاند.[۵۰]
با وجود کنارهگیری از قیام، امام سجاد(ع) در جریان حمله سپاه شام، به درخواست مروان بن حکم، خانواده او را در ینبع پناه داد.[۵۱]شهیدی توجیه طبری برای پناه دادن به مروان بن حکم مبنی بر دوستى قديمى میان این دو را بی اساس دانسته است و براین باور است که مروان - هيچگاه به بنى هاشم روى خوش نشان نداده است. بنابراين جائى براى دوستى او با على بن الحسين نبوده و طبرى ميخواهد جوانمردى را كه خاندان هاشم از حد اعلاى آن برخوردار بودهاند ناديده بگيرد و آن را بحساب دوستى شخصى بگذارد. [۵۲] همچنین بنابر گزارشها، آن حضرت سرپرستی و تأمین هزینههای حدود ۴۰۰ خانواده مدنی را تا پایان حضور سپاه مسلم بن عقبه در مدینه بر عهده گرفت.[۵۳]
قیام توابین
قیام توابین به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی و جمعی از بزرگان شیعه کوفه، با هدف جبران کوتاهی در یاری امام حسین(ع) شکل گرفت.[۵۴] بنابر برخی گزارشها، توابین در صورت پیروزی، حکومت را به اهلبیت(ع) میسپردند و در آن زمان، تنها امام سجاد(ع) شایستگی این جایگاه را داشت. با این حال، منابع از وجود ارتباط یا همکاری سیاسی مستقیم میان امام سجاد(ع) و این قیام گزارشی ارائه نکردهاند.[۵۵]
قیام مختار
قیام مختار سومین جنبش مهم پس از واقعه کربلا بود. درباره نوع ارتباط امام سجاد(ع) با این قیام، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. بر پایه برخی گزارشها، مختار پس از جلب حمایت گروهی از شیعیان کوفه، از امام سجاد(ع) درخواست پشتیبانی کرد، اما امام از حمایت آشکار او خودداری کرد.[۵۶]
فضائل و مناقب
در منابع شیعه نقل شده است که پس از شهادت امام حسین(ع)، میان امام سجاد(ع) و محمد بن حنفیه درباره امامت گفتوگویی درگرفت. بنابر روایتی که قطبالدین راوندی در الخرائج نقل کرده، امام سجاد(ع) پیشنهاد کرد هر دو نزد حجرالاسود بروند و از آن گواهی بخواهند. محمد بن حنفیه نخست از حجرالاسود خواست بر امامت او شهادت دهد، اما پاسخی دریافت نکرد. سپس امام سجاد(ع) پس از دعا و نیایش، از حجرالاسود درخواست گواهی کرد و حجرالاسود به امامت او پس از امام حسین(ع) شهادت داد. پس از این واقعه، محمد بن حنفیه امامت امام سجاد(ع) را پذیرفت.[۵۷]
در روایتی دیگر آمده است که هنگام استلام حجرالاسود، هشام بن عبدالملک برای کاستن از جایگاه امام، وانمود کرد که او را نمیشناسد. در این هنگام، فرزدق با سرودن قصیده مشهور «میمیه» در مدح امام سجاد(ع)، مقام و منزلت او را نزد مردم یادآور شد.[۵۸]
بخشی از قصیده فرزدق
در توصیف امام زین العابدین(ع):هذا الذی تعرف البطحاء وطأتهوالبیت یعرفه والحلّ والحرمهذا ابن خیر عبادالله کلهمهذا التقی النقی الطاهر العلمهذا ابن فاطمة ان کنت جاهلهبجدّه انبیاء الله قد ختمواولیس قولک من هذا بضائرهالعرب تعرف من أنکرت والعجمکسی که تو نمیشناسی، سرزمین بَطْحَاء جای پای او را میشناسدو بیتالله الحرام و حِلّ و حَرَم او را میشناسند.این پسر بهترین بندگان خدا استمرد پاک و پاکیزه و طاهر، و قلّۀ مرتفع کوه فضیلت!اگر او را نمیشناسی، او پسر فاطمه استخدا سلسله انبیا را با جد او پایان داد.و این گفتارت که گفتی: او کیست؟ ضرری به وی نمیرساندچراکه تمام عرب و عَجَم او را میشناسند.
فرزدق، دیوان الفرزدق، ۱۹۸۴م، ج۲، ص۱۷۸-۱۸۱
عبادت
امام سجاد(ع) به سبب کثرت عبادت و نماز، به «زینالعابدین» شهرت یافت.[۵۹]همچنین گزارش شده که امام سجاد در شبانه روز هزاررکعت نماز می گزارده است. [۶۰][یادداشت ۲] بر پایه روایتی در علل الشرایع، این لقب از قرن دوم هجری برای آن حضرت به کار میرفته است.[۶۱] ابنشهاب زهری، از محدثان و فقیهان اهلسنت، در نقل روایات از ایشان همواره از لقب «زینالعابدین» استفاده میکرد و آن را با روایتی از پیامبر(ص) درباره فضیلت این لقب مرتبط میدانست.[۶۲]
در منابع تاریخی آمده است که امام سجاد(ع) هنگام ایستادن به نماز، از خشیت الهی به لرزه میافتاد.[۶۳] همچنین از مالک بن انس نقل شده است که آن حضرت هنگام احرام بستن و گفتن «لبیک»، از شدت تأثر بیهوش شد.[۶۴]
کمک به نیازمندان
کمک به نیازمندان و انفاق پنهانی از ویژگیهای امام سجاد(ع) به شمار میرود. در منابع گزارش شده است که آن حضرت شبانه و بهصورت ناشناس، غذا و کمکهای مالی را میان فقرا و مستمندان توزیع میکرد.[۶۵] ابوحمزه ثمالی نقل کرده است که امام سجاد(ع) شبها کیسههای غذا را بر دوش میگرفت و در تاریکی شب به خانه نیازمندان میبرد و میفرمود: «صدقهای که در تاریکی شب داده شود، خشم خداوند را فرو مینشاند.»[۶۶] همچنین گفته شده است که بر اثر حمل مداوم کیسههای غذا، آثاری بر پشت آن حضرت پدید آمده بود که پس از وفات ایشان، هنگام غسل، مشاهده شد.[۶۷]
در منابع همچنین آمده است که امام سجاد(ع) هنگام مراجعه نیازمندان، شخصاً برای برآوردن حاجت آنان اقدام میکرد و صدقه را پیش از آنکه به دست نیازمند برسد، رسیده به پیشگاه الهی میدانست[۶۸] همچنین نقل شده است که در یکی از سفرهای حج، توشهای به ارزش هزار درهم که خواهرش سکینه برای او فراهم کرده بود، در منطقه حَرّه میان نیازمندان تقسیم کرد.[۶۹]
امام سجاد(ع):
«حق خواهنده، دادن بدو بمقدار نیاز است. حق کسی که چیزی از او خواسته شده اینست که اگر داد، از او با سپاس و قدردانی از فضل او، پذیری. و اگر نداد عذر او را قبول کنی.»
شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۱۸۷.
محمد بن اسحاق روایت کرده است که گروهی از مردم مدینه تا زمان وفات امام سجاد(ع) نمیدانستند معاش آنان از چه کسی تأمین میشود و پس از درگذشت آن حضرت، با قطع شدن کمکهای شبانه، دریافتند که نیکوکار آنان امام سجاد(ع) بوده است.[۷۰] همچنین گزارش شده است که برخی مردم، به سبب پنهانی بودن انفاقهای آن حضرت، او را بخیل میپنداشتند؛ اما پس از وفاتش آشکار شد که هزینه زندگی حدود یکصد خانوار را تأمین میکرده است.[۷۱] در منابع همچنین آمده است که امام سجاد(ع) دوبار دارایی خود را با نیازمندان تقسیم کرد.[۷۲]
رفتار با بردگان
توجه به بردگان و تلاش برای ارتقای جایگاه اجتماعی آنان از دیگر جنبههای سیره امام سجاد(ع) به شمار میرود.[۷۳] منابع گزارش کردهاند که آن حضرت، با وجود بینیازی از بردگان، آنان را خریداری میکرد و پس از آموزش معارف و آداب اسلامی، در فرصتهای مناسب آزاد میساخت. بر پایه این گزارشها، شمار زیادی از بردگان آزادشده مدینه از موالی امام سجاد(ع) بودند.[۷۴] در برخی منابع آمده است که امام سجاد(ع) هر سال در شب پایانی ماه رمضان گروهی از بردگان خود را آزاد میکرد. شماری از پژوهشگران این شیوه را برنامهای تربیتی دانستهاند و بر این باورند که امام با نگهداری بردگان برای مدتی در خانه خود، آنان را با معارف، احکام و اخلاق اسلامی آشنا میکرد و سپس آزاد میساخت تا به عنوان افرادی آموزشدیده وارد جامعه شوند.[۷۵]
آثار
امام سجاد(ع):
بارالها، چنان کن که از هیبت پدر و مادرم همانسان که از هیبت پادشاه خودکامه، بیمناک باشم و به آنان چون مادری مهربان نیکی کنم. و طاعت مرا نسبت به آنان و نیکویی مرا درباره ایشان در نظرم از خواب در چشم خسته شیرینتر کن و از آب خنک در کام تشنه گواراتر. چندان که خرسندی شان را بر خرسندی خود برتری دهم، و آرزوشان را بر آرزوی خود مقدم بدارم، و نیکویی آنان را، هرچند اندک، درباره خود بسیار شمارم، و نیکویی خود را در مورد آنان، هر چند بسیار، اندک انگارم.
صحیفه سجادیه، دعای ۲۴، ص۱۵۲.
به گفته شیخ مفید، علمای اهل سنت علوم بسیاری را از امام سجاد(ع) نقل کردهاند و پندها، دعاها، احادیثی در فضل قرآن، حلال و حرام، جنگها و روزها (تاریخ) از وی بجا مانده است که نزد علما مشهور است.[۷۶] گفتنی است از امام سجاد(ع) حدود سیصد حدیث در کتب اربعه شیعه آمده است.[۷۷]
مجمع جهانی اهل بیت کتابی با عنوان «کتاب شناسی امام سجاد، صحیفه سجادیه و رساله حقوق» را به چاپ رسانده که کتب مرتبط با امام سجاد(ع) را معرفی نموده است.
صحیفه سجادیه
صَحیفه سَجّادیّه، کتابی است که دعاهای نقلشده از امام سجاد(ع) را در بر دارد.[۷۸] صحیفه سجادیه در ابتدا مجموعهای از ۷۵ دعا و نیایش بود که امام سجاد(ع) آنها را بر دو فرزندش، یعنی امام باقر(ع) و زید بن علی املا کرد و از همین رو نسخه اولیه آن در دو نسخه نوشته شد.[۷۹] صحیفه سجادیه را مهمترین و برجستهترین کتاب شیعیان بعد از نهج البلاغه[۸۰] و نیز یک دوره عمیق و کامل جهانبینی و مکتب دانستهاند.[۸۱] مرتضی مطهری اسلامپژوه شیعه، معتقد است دعاهای صحیفه سجادیه هم از نظر سند و هم از نظر محتوا، بسیار اعتبار دارد.[۸۲] مضمون دعاهای صحیفه سجادیه بیشتر توحیدی و درونمایه اصلی آنها تضرع به درگاه خدا است.[۸۳] امام سجاد در صحیفه، اصول اخلاقی و شیوه زندگی اجتماعی-سیاسی را در قالب دعا و مناجات بیان کرد[۸۴] به گونهای که مردم میتوانند با خواندن این دعاها با رویکرد سیاسی امام آشنا شوند.[۸۵] به گفته محققان علت اینکه امام سجاد این معارف را در قالب دعا بیان کرده است، شرایط ویژه دوران زندگانی وی (خصوصا در زمان حکومت عبدالملک بن مروان[۸۶]) بود، که با تقیه زندگی میکرد.[۸۷]
صحیفه سجادیه به زبانهای مختلفی مانند فارسی، انگلیسی، فرانسوی، اندونزیایی، ترکی، اردو، اسپانیولی، بوسنیایی، آلبانیایی و تامیلی منتشر شده است.[۸۸] به گزارش آقابزرگ تهرانی در کتاب الذریعه نزدیک به ۷۰ شرح برای صحیفه سجادیه نوشته شده است.[۸۹] مشهورترین شرح بر صحیفه را سید علیخان کبیر با عنوان ریاض السالکین نوشته و قدیمیترین آنها به قلم کفعمی با عنوان «الفواید الشریفة فی شرح الصحیفة» در دسترس است.[۹۰]
رساله حقوق
رساله حقوق، یکی از آثار امام سجاد(ع) است. در این رساله ۵۱ حق (یا ۵۰ حق طبق برخی نسخه ها) شمارش شده است.[۹۱] این اثر را افراد مختلفی به فارسی ترجمه کردهاند و بارها به چاپ رسیده است.
برخی از حقهای شمارش شده در این رساله از این قرار است:
دعای سحر مشهور به دعای ابوحمزه
این دعا را امام زینالعابدین در سحرهای ماه رمضان میخواند و ابوحمزه ثمالی از آن حضرت نقل کرده است.[۹۲] این دعا دربردارنده مفاهیمی متعالی و تعابیری شیوا و فصیح است.
زیارت امین الله
زیارتنامهای است که امام سجاد(ع) هنگام زیارت مزار حضرت علی(ع) خوانده است.[۹۳] این زیارت از معتبرترین زیارات شمرده شده است که در همه جا(از جمله نزد قبور دیگر ائمه(ع)) میتوان آن را خواند.[۹۴]
یاران و شاگردان
شیخ طوسی اصحاب امام سجاد(ع) را حدود ۱۷۰ نفر برشمرده است.[۹۵] از مهمترین یاران و شاگردان او، میتوان افراد زیر را نام برد:
- ابوحمزه ثُمالی: راوی، محدّث و مفسّر امامی قرن دوم قمری که از اصحاب امام سجاد(ع)، امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) بود.[۹۶]
- ابوخالد کابلی: ملقب به كَنْكَر، وَردان هم نامیده شده است[۹۷] از رجال شیعی سده اول قمری و از اصحاب امام سجاد(ع) و امام باقر (ع).
- اَبان بن تَغْلِب:[۹۸] ادیب، قاری، فقیه، مفسّر و از محدّثان بنام امامیه که محضر امام سجاد (ع)، امام محمد باقر (ع) و امام جعفر صادق (ع) را درک کرد.[۹۹]
- جابر بن عبدالله انصاری: صحابی پیامبر اسلام(ص) است[۱۰۰] که در بسیاری از غزوهها و سرایا شرکت کرد. جابر، راوی حدیث لوح است - که دربردارنده نام امامان شیعه از زبان پیامبر(ص) است. جابر را از اصحاب امام علی (ع) و ائمه تا امام باقر (ع) دانستهاند. [۱۰۱]
- سُلَیم بن قیس هلالی: از اصحاب خاصّ چهار امام نخست شیعه(ع) که محضر امام باقر(ع) را هم درک کرده است. او از قدیمیترین علمای شیعه و بزرگان اصحاب ائمه(ع) و مورد وثوق آنان بوده و نزد ایشان از محبوبیت خاصّی برخوردار بوده است. [۱۰۲]
- ابراهیم و حسن فرزندان محمد بن حنفیه؛[۱۰۳]
- سعید بن مسیب بن حزن قرشی مخزومی[۱۰۴] که مُسَیّب پدر سعید و پدر بزرگش حَزَن هر دو از از صحابه بودند و امام سجاد(ع) او را داناترین مردم زمان خودش نامیده است.[۱۰۵]
- سعید بن جُبَیر: مفسر و از تابعین.[۱۰۷]
- محمد بن جُبَیر بن مُطعِم.[۱۰۸]
سخنان بزرگان اهل سنت درباره وی
علمای اهل سنت امام سجاد(ع) را دارای علم و جایگاه والا دانسته و او را ستودهاند. از جمله: محمد بن مسلم زهری، از تابعین و فقیه و محدث اهل سنت قرن اول و دوم هجری قمری درباره او میگوید: «نه هاشمیای را برتر از او و نه کسی را فقیهتر از او دیدم».[۱۰۹] از أبو حاتم الأعرج نیز نقل شده که هاشمیای برتر از علی بن حسین(ع) ندیدم.[۱۱۰]
شافعی، پایهگذار مذهب شافعی، او را فقیهترین مردم مدینه دانسته است.[۱۱۱] جاحظ، متکلم و ادیب معتزلی در قرن دوم و سوم قمری، نیز درباره امام گفته است: «کسی را ندیدم که در فضیلت او شک داشته باشد و یا در مقدم بودن او سخنی گوید».[۱۱۲] سعید بن مسیب، از تابعین و از فقهای هفتگانه مدینه، درباره او گفته است: «باورعتر از او کسی ندیدم».[۱۱۳]
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۶۶؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۷؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۷۳.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۳۲.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۷؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۷۳.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۷.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ العلامة المجلسي، بحار الأنوار،۱۴۰۳ق، ج۴۶، ص۷.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴،ص۳۸۶.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۸۶؛ ذهبی، العِبَر، دارالکتب العلمیه، ج۱، ص۸۳.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، الناشر:دار صادر بيروت، ج۵، ص۲۱۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۹۶۲م، ج۱۵، ص۲۷۳؛ العلامة المجلسي، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۶، ص۱۹.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۶۲.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۶۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۶۶؛ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۷؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۳۴۴ش، ج۳، ص۱۶۰.
- ↑ شیخ مفید، مسّارالشیعة، ۱۴۱۳ق، ص۴۵؛ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۸۲؛ شبراوی، الإتحاف بحب الأشراف، ۱۴۲۳ق، ص۲۷۶؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۳۴۴ش، ج۳، ص۱۶۰.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۶۲۹.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ شبراوی، الإتحاف بحب الأشراف، ۱۴۲۳ق، ص۲۷۶.
- ↑ شیخ مفید، مسارالشیعة، ۱۴۱۳ق، ص۴۵؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۱۶۷.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۸۲.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۶۲۹.
- ↑ شبراوی، الاتحاف بحب الاشراف، ۱۴۲۳ق، ص۲۷۶و۲۷۷.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۶۶؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۷؛ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۸۲.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، صص ۱۸۸-۱۸۹.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۱؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۳۹۶و۳۹۷.
- ↑ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۰.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۸.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۲۵۶و۲۵۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۱۳ق، ج۴۶، ص۱۳.
- ↑ محمودی، سرشک خوبان، ۱۳۷۹ش، ص۲۲۱.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۴۶۹.
- ↑ بلاذری، انسابالاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۴۱۱؛ طبری، تاریخالأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵؛ مسعودی، مروجالذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۲۵۹.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۴۲۶ق، ص۳۳۵-۳۳۶.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۵۱-۵۲.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۵۶-۵۷.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۵۸-۵۹.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۷۵.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۲.
- ↑ سید بن طاووس، لهوف، ترجمه فهری زنجانی، تهران نشر جهان، ص۱۹۸.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۳۷.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۴۹؛ قمی، نفس المهموم، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۷۹۴.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۴۹؛ قمی، نفس المهموم، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۷۹۴.
- ↑ صدوق، الامالی ۱۳۷۶ش، ص۱۴۰-۱۴۱.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۸۲-۸۳.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۸۶.
- ↑ واسعی، «رویآورد سیاسی امام سجاد(ع) در شورش مردم مدینه، شیعه پژوهی، شماره۳، ۱۳۹۴، ص ۱۰۷»
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، قم: مؤسسه امام صادق(عليه السلام)، ۱۳۹۰، ص ۲۷۰؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، نشر انصاریان، ۱۳۷۱ش، ص ۲۷۱
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۵، ص ۴۸۵
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین،۱۳۶۷ش، ص۸۳.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۸۶.
- ↑ نگاه کنید به: مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۱۳ق، ج۴۵، ص۳۵۵.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۰ش، ص۲۸۶.
- ↑ طوسی، رجال الکشی-اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۶.
- ↑ راوندی، الخرائج والجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۵۷.
- ↑ مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۹۱.
- ↑ ذهبی، العِبَر، دار الکتب العلمیه، ج۱، ص۸۳.
- ↑ ذهبی، العِبَر، دار الکتب العلمیه، ج۱، ص۸۳.
- ↑ صدوق، علل الشرابع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۰.
- ↑ صدوق، علل الشرابع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۰.
- ↑ ابن عبد ربه، عقدالفرید، دار الکتب العلمیه، ج۳، ص۱۱۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۹۲.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۹۲.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص ۱۴۷-۱۴۸.
- ↑ ذهبی، سیراعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۹۳.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص ۱۴۷-۱۴۸.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۸.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۸.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۹۳.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ق، ص۱۴۸.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۸.
- ↑ سید الاهل، زین العابدین، ۱۹۶۱م، ص۷و۴۷.
- ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام(تاریخ خلفا)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۵۵۹.
- ↑ مطهری، آشنایی با قرآن، ج۹، ص۷۴؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲۷، ص۶۹۷.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵۳.
- ↑ منتظر القائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۰ش، ص۱۷۲.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۱۸-۱۹.
- ↑ طباطبایی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹۷ش، ص۲۸۱.
- ↑ سبحانی، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ مطهری، فلسفه اخلاق، ۱۳۹۰ش، ص۳۶.
- ↑ عمادی حائری، «صحیفه سجادیه»، ص۳۹۲.
- ↑ سبحانی، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۴.
- ↑ انصاری، اهل البیت(ع)، ۱۴۲۸ق، ص۲۷۹.
- ↑ خلجی، اسرار خاموشان، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ حبیبی و شمسالدینی، کتابشناسی امام سجاد، صحیفه سجادیه و رساله حقوق، ۱۳۹۴ش، ص۲۷۳-۲۹۳.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۳۴۵-۳۵۹.
- ↑ طباطبایی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۳۸.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۹-۱۷۰.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۵۸۲.
- ↑ ابن مشهدی، المزار الکبیر، ۱۳۷۸ش، ص۲۸۵؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ق، ص۳۹.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۱۳ق، ج۹۷، ص۲۶۹.
- ↑ نگاه کنید به: طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۱۰۹-۱۲۲.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۰۹؛ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق ، ص۸؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۷.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ الشيخ الطوسي، رجال الطوسي، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۱۱۱.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال فی احوال الرجال، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۵۲؛ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۶۶.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۸؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق ، ص۸.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق ، ص۸؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۱۲۴؛ ذهبی، تذکرة الحفاظ، دار إحیاء التراث العربی، ج۱، ص۷۵؛ امینی، تکملة الغدیر، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۴۰۶.
- ↑ ذهبی، العِبَر، دار الکتب العلمیه، ج۱، ص۸۳.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۹۶۲م، ج۱۵، ص۲۷۴.
- ↑ ابن عنبه، عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب، ۱۳۸۰ق، ص۱۹۴؛ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۸.
- ↑ ذهبی، العِبَر، دار الکتب العلمیه، ج۱، ص۸۳.
یادداشت
- ↑ در صحیفهای که جابر بن عبدالله از روی صحیفه حضرت فاطمه نوشته است و برای امام باقر(ع) از روی آن خوانده این فراز برای امام سجاد(ع) آمده است:عَلِيٌّ سَيِّدُ الْعَابِدِينَ وَ زَيْنُ أَوْلِيَائِيَ الْمَاضِين. «علی سید عبادت کنندگان و زینت اولیا پیش از پیامبر(ص) است.»[۲۹]
- ↑ برای توجیه امکان خواندن هزار رکعت نماز درشبانه روز به نکاتی باید اشاره کرد۱-منظوراقامه نماز درطی ۲۴ ساعت است یعنی یک شبانه روز کامل نه فقط ساعات شب ۲-منظور اقامه هزار رکعت در برخی از دوران عمر است نه این که این عمل درطول عمر تکرار میشده است.۳-چون این هزاررکعت از نمازهای مستحبی بوده با حذف موارد غیر واجب میتوان توجیهی برای امکان اقامه هزار رکعت دریک بازه زمانی معقول راپیداکرد.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ ق.
- ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء الکتب العربیة، ۱۹۶۲م.
- ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، محقق / مصحح: آشتیانی، محمدحسین و رسولی، هاشم، قم، نشر علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
- ابن عبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت، دار الکتب العلمیه، بیتا.
- ابن عنبه، احمد بن علی، عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، تصحیح محمدحسن آل الطالقانی، نجف، منشورات المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
- ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، مطبعة المبارکة المرتضویة، ۱۳۵۶ق.
- ابن کثیر، البدایة و النهایة، تحقیق علی شیری، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
- ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۷۸ش.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفة الائمة(ع)، تحقیق و تصحیح سیدهاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنی هاشمی، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.
- امام سجاد جمال نیایشگران، گروه تاریخ اسلام ، نگارش احمد ترابی، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۷۹
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.
- امینی، عبدالحسین، تکملة الغدیر: ثمرات الاسفار الی الاقطار، تحقیق مرکز الامیر لاحیاء التراث الاسلامی، بیروت، مرکز الغدیر للدراسات و النشر و التوزیع، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م.
- انصاری، محمد، اهل البیت(ع)، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۸ق.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۹۷ش.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، موسسه تحقیقاتی امام صادق، ۱۳۷۵ش.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم: مؤسسه امام صادق(عليه السلام)، ۱۳۹۰ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام تاریخ خلفاء، تهران، دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، ۱۳۸۰ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، ۱۳۸۷ش.
- حبیبی، سلمان و مختار شمسالدینی مطلق، کتابشناسی امام سجاد(ع)، صحیفه سجادیه و رساله حقوق، قم، مجمع جهانی اهل بیت، ۱۳۹۴ش.
- خلجی، محمدتقی، اسرار خاموشان، پرتو خورشید، قم، ۱۳۸۳ش.
- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، العِبَر فی خبر من غبر، بیروت، دار الکتب العلمیه، بیتا.
- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارناووط، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، قم، توحید، ۱۳۹۵ش.
- سید الاهل، عبدالعزیز، زین العابدین، قاهره، مکتبة وهبة، ۱۹۶۱م.
- شبراوی، عبدالله بن محمد، الإتحاف بحب الأشراف، تصحیح سامی غریری، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
- شهیدی، سید جعفر، زندگانی علی بن الحسین(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، مسار الشیعة فی مختصر تواریخ الشریعة، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- صحیفه سجادیه، ترجمه اسدالله مبشری، تهران، نشر نی، ۱۳۷۰ش.
- طباطبایی، سید محمدکاظم، تاریخ حدیث شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۸ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، اسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۳۷۶ش.
- طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال، تحقیق و تصحیح: حسن مصطفوی، موسسه نشر دانشگاه مشهد، مشهد، ۱۴۰۹ق.
- طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
- طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- عمادی حائری، سید محمد، «صحیفه سجادیه»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۲۹، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۴۰۰ش.
- فرزدق، دیوان الفرزدق، بیروت، دارصادر، بیتا.
- فرزدق، همام بن غالب، دیوان الفرزدق، ۱۹۸۵م، بیروت دار بیروت.
- قمی، شیخ عباس، منتهی الامال فی تواریخ النبی و الال، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی-اختیار معرفة الرجال، تحقیق و تصحیح شیخ طوسی و حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی احوال الرجال، نجف، مطبعة المرتضوية، ۱۴۲۳ق.
- محمودی، محمدباقر، سرشک خوبان در سوگ سالار شهیدان، تهران، افق فردا، ۱۳۷۹ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، بیروت دارالاندلس، ۱۳۴۴ش، ۱۳۸۵ق، ۱۹۶۵م.
- مطهری، مرتضی، فلسفه اخلاق، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- منتظر القائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، چاپ پانزدهم، ۱۳۹۰ش.
- موسوی خوانساری، سید محمدباقر، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، تحقیق: اسدالله اسماعیلیان، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۳۹۰ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، تحقیق: موسی شبیری زنجانی، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۳۶۵ش.
- واسعی، علیرضا، «رویآورد سیاسی امام سجاد(ع) در شورش مردم مدینه»، شیعه پژوهی، شماره۳، ۱۳۹۴.
- جعفری، سید حسینمحمد، تشیع در مسیر تاریخ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- شهیدی، سید جعفر، زندگانی علی بن الحسین(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دهم، ۱۳۸۰ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
پیوند به بیرون
- دانشنامه جهان اسلام
- دایره المعارف بزرگ اسلامی
- امام سجاد(ع) پایه گذار شکوفایی فقه جعفری در عصر امام صادق(ع) بود
