رسانه شیعه (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | محسن حسام مظاهری |
| موضوع | آیینها و مجالس عزاداری |
| سبک | تحلیلی |
| زبان | فارسی |
| مجموعه | یک جلد |
| اطلاعات نشر | |
| تاریخ نشر | ۱۳۸۷ش |
رسانه شیعه؛ جامعهشناسی آیینهای سوگواری و هیأتهای مذهبی در ایران کتابی به زبان فارسی، اثر محسنحسام مظاهری پژوهشگر مطالعات اجتماعی شیعه که در سال ۱۳۸۷ش منتشر شده است. این کتاب که حاصل پژوهشی پنجساله است، به هیئتهای مذهبی نه بهمثابه یک امر صرفاً عبادی، بلکه بهعنوان یک رسانه اجتماعی و فرهنگی مینگرد. نویسنده با رویکردی جامعهشناختی و تاریخی، تحولات آیین سوگواری را از دوران امامان شیعه تا پس از انقلاب اسلامی بررسی کرده و نشان میدهد که هیئتها چگونه هویت جمعی شیعیان را بازتولید کردهاند. محوریت کتاب بر تفکیک «دین» از «دینداری عامه» (منطق عاطفی و ذوقی) استوار است. این اثر با وجود نقدهایی مانند تهرانمحوری، بهعنوان نخستین پژوهش مستقل در حوزه جامعهشناسی هیئتهای مذهبی ایران شناخته میشود.
اهمیت کتاب
کتاب «رسانه شیعه» بهعنوان اولین پژوهش مستقل و جامع جامعهشناختی درباره هیئتهای مذهبی در ایران شناخته شده و با رویکردی چندوجهی (تاریخی، سیاسی، فرهنگی) خلأ موجود را پر کرده است.[۱] نویسنده در این اثر معتقد است هیئتهای مذهبی در طول تاریخ، صرفاً محل عزاداری نبودهاند، بلکه کارکردی شبیه به یک «رسانه» داشتهاند؛ یعنی روایت عاشورا را بازتولید کرده، به آن معنا بخشیده و هویت جمعی شیعیان را شکل دادهاند.[۲]
محمد اسفندیاری، نویسنده و عاشوراپژوه، «رسانه شیعه» را جزو ۱۰۰ کتاب مهم و برتری که تاکنون در موضوع عاشورا نوشته شدهاند، ذکر کرده است.[۳] این کتاب در سومین دوره جشنواره بینالمللی فارابی (آبان ۱۳۸۸) در بخش جوان، موفق به کسب رتبه سوم در رشته علوم اجتماعی و ارتباطات شد.[۴]
ساختار و رویکرد کتاب
کتاب حاصل پژوهشی پنجساله و در ۹ فصل تنظیم شده است:[۵]
- فصل اول (تاریخ تحلیلی): مفصلترین بخش، سیر تحول عزاداری از دوران امامان تا انقلاب اسلامی و پس از آن را بررسی میکند.[۶]
- فصل دوم (مفاهیم): پایههای نظری را میریزد و میان مفاهیمی مثل «دین» و «دینداری» تمایز قائل میشود. از این منظر، عزاداری را باید در زمره «دینداری» (رفتار اجتماعی دینداران) دانست، نه خود دین.[۷]
- رویکرد: نگاه این کتاب جامعهشناختی، تحلیلی و چندرشتهای است و صرفاً به جنبه مذهبی اکتفا نمیکند.[۸]
فصلهای کتاب
- فصل اول: تاریخ تحلیلی پیدایش و تکوین آیینها و مجالس سوگواری
فصل اول به تاریخ عزاداری اختصاص دارد. فرضیه بنیادین کتاب، پیوند میان تحولات آیینهای عزاداری با وضعیت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی هر عصر است. ازاینرو، این فصل به تفصیل به بررسی بسترهای اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر شکلگیری آیینها و صورتهای جدید عزاداری عاشورا میپردازد. در خلال گزارش تاریخی، به مدلهای دینداری، گفتمان دینی هر دوره و مناسبات نهاد دین و سیاست نیز توجه شده است. دورههای تاریخی مورد بررسی: زندگی امامان شیعه، آلبویه، سلجوقیان، مغولان، تیموریان، صفویان، افشاریان، زندیان، قاجاریان، پهلوی، انقلاب اسلامی (جنگ تحمیلی و دوران پس از آن).[۹]
بخشهای واپسین فصل نیز به تحولات اخیر مداحی و عزاداری میپردازد.[۱۰]
- فصل دوم: مفاهیم و کلیات
این فصل به تعریف مفاهیم پایهای و زیربنایی کتاب اختصاص دارد؛ از جمله «فرهنگ خواص»، «فرهنگ عامه»، «دین»، «دینداری»، «مناسک دینی» و «آیینهای دینداران». نویسنده میان دین و دینداری تفکیک قائل میشود: دین به ذات و جوهر مقدس دین بازمیگردد و شارع مرجع تعریف آن است؛ اما دینداری به رفتار بیرونی و تحققیافته دینداران اشاره دارد. همچنین دینداری خواص را مبتنی بر منطق عقلی و استدلالی میداند و دینداری عامه را عاطفهمحور، ذوقی و مستعدِ التقاط با باورهای محلی معرفی میکند.[۱۱]
وی همچنین مناسک دینی را دارای منشأ شرعی، ثبات و تطورناپذیری میداند، در حالی که آیینهای دینداران را پدیدهای اجتماعی و تغییرپذیر برمیشمارد. در ادامه، هفت «عنصر هویتی هیأتهای مذهبی» تعریف و بررسی میشوند: کارکرد، سازمان، مخاطب، مدل دینداری، متولیان، مداحی و ادبیات. در بحث کارکرد، هم کارکردهای آشکار (سیاسی، اسوهسازی، تقویت باورهای دینی) و هم کارکردهای پنهان (تقویت همبستگی اجتماعی، تثبیت نظام اخلاقی، کارکرد فراغتی، تسکین آلام) برشمرده میشوند.[۱۲]
- فصل سوم: گونهبندی هیأتهای مذهبی
این فصل با درنظرگرفتن دو معیار «سازمان» و «مخاطب»، ۱۵ مدل فرضی را بررسی کرده و در نهایت، «مدل ساختاری–کارکردی» را بهعنوان مدل پیشنهادی ارائه میدهد. براساس این مدل، هیأتهای مذهبی معاصر به سه دسته اصلی «سنتی»، «انقلابی» و «عامهپسند» و یک گونه فرعی «شبههیأتها» تقسیم میشوند.[۱۳]
- فصل چهارم: هیأتهای سنتی
هیأتهای سنتی دیرپاترین گونهی هیأتهای مذهبی هستند. ویژگیهای سازمانی آنها: سازماندهی قوی، ثبات بالا، پیچیدگی، وجود هنجار مکانی و زمانی. مدل دینداری آنها «اسلام سنتی» است که بر تفکیک دیانت از سیاست، مناسکگرایی، رویکرد فردی، آخرتگرایی، اسطورهگرایی و نقلیبودن تأکید دارد. مداحی آنها نیز دارای نظام آموزش سنتی، قوانین ثابت، سلسلهمراتب، ابزارمندی و تنوع منطقهای است. ادبیاتشان تبیین قضاوقدری، تفسیر عرفانی و رویکرد اسطورهای به عاشورا دارد.[۱۴]
- فصل پنجم: هیأتهای انقلابی دوران جنگ
این هیأتها پس از آغاز جنگ تحمیلی، بر اساس الگوی تطبیق دفاع مقدس با عاشورا و با گفتمان تشیع انقلابی، در جبههها و شهرها شکل گرفتند. کارکردهای اختصاصی آنها: حفظ و تقویت روحیه رزمندگان، تبلیغات جنگی، سالمسازی مناسبات اجتماعی و تقویت ارزشهای انقلاب. سازمان آنها ساده و با ثبات کم است و با هنجار مکانی جدید و استمرار زمانی همراهاند. مخاطبان عمدتاً مردان و جوانان طبقات فرودست با گرایش انقلابیاند. مدل دینداری آنها «اسلام سیاسی–اجتماعی (الگوی جنگ)» است که دین را ایدئولوژی میداند، حماسی، مبارزاتی، جهانگرا، عدالتخواه و اجتماعی است. مداحی این هیأتها قالبهای کلاسیک را میشکند و ادبیاتشان شامل مفاهیم روزمره و تأکید بر تطابق دفاع مقدس با عاشوراست.[۱۵]
- فصل ششم: هیأتهای انقلابی دوران پس از جنگ
این هیأتها از ترکیب هیأتهای انقلابی جنگ و سنتی، و متناسب با تحولات پس از جنگ شکل گرفتند. کارکردهای آنها: حفظ و نشر ارزشهای دفاع مقدس، کارکرد حفاظتی، انتقال ارزشی به نسل سوم، نقد فضای اجتماعی و سیاسی، و شکلگیری گروههای رادیکال. سازمان آنها منسجم، پایا و مرکب است. مخاطبان، بدون تفکیک جنسیتی، عمدتاً جوانان و نوجوانان طبقه متوسطاند. مدل دینداری آنها «اسلام سیاسی–اجتماعی (الگوی پس از جنگ)» با داعیه نوگرایی، تأکید بر وطنگرایی، اخلاقمحوری و تساهل است. در مداحی این هیأتها، جایگزینی سن به جای منبر، ظهور کالاهای فرهنگی، تبلیغات گسترده و موسیقی تقلیدی دیده میشود. ادبیاتشان دارای واژگان عرفانی، توجه به زیبایی اهلبیت، نوستالژی جنگ، گلایه از اوضاع، رگههای غلو و توجه به مفهوم انتظار است.[۱۶]
- فصل هفتم: هیأتهای عامهپسند
گونهای جدید که در سالهای اخیر در شهرهای بزرگ صنعتی ظهور یافتهاند. کارکردهای اختصاصی: کارکرد حفاظتی، جامعهپذیری مجدد، تخلیهی روانی و پاسخ به غرایز جوانی. سازمان آنها ساده، منعطف، با پایایی کم و هنجارشکن در مکان و زمان است. مخاطبان درونی بدون گزینش، تکجنسیتی و نوجوان و جواناند. مدل دینداری آنها «اسلام عرفی» است که از مرجعیت رسمی و شریعت مستقل است، عقلگریز، اسطورهمحور، متأثر از تصوف، فردی و متساهل است. مداحی آنها دارای موسیقی تقلیدی، تکنولوژی صوتی، فضاسازی مجازی، پدیدهی ستارهشدن و شیفتگی، سیستم توزیع گسترده، فقدان شعایر سنتی و نمادهای جدید است. ادبیاتشان در سطح زبان دارای عبارتهای عربی، ادبیات سلطنتی، واژگان عرفانی و غنایی، ادبیات محاورهای و مفاهیم تحقیرآمیز است. درونمایهشان نیز شامل غلو، تأکید بر جنونزدگی و بیاعتباری عقل، قدرت جسمانی، زیبایی ظاهری اهلبیت، دین شخصی و لاابالیگری است.[۱۷]
نویسنده در پایان، چهار تبیین برای این پدیده ارائه میدهد: زیرمجموعهی فرهنگ جوانان، خردهفرهنگ شهری، سبک زندگی و نمادی از جنبش جوانان.[۱۸]
- فصل هشتم: شبههیأتها
شبههیأتها نمودی از جنبش جوانان مرفه شهرهای بزرگاند که کارکردهای ابراز شادی جمعی، رفتار سیاسی–انتقادی و تعامل آزادانه با جنس مخالف دارند. این پدیده با رویکردی اعتراضی، به دنبال نمایاندن نگرشی متفاوت و غیررسمی به مقولات دینی و ارائهی سبک زندگی امروزی و متمایز از الگوهای رسمی است.[۱۹]
- فصل نهم: جمعبندی و نتیجهگیری
در فصل پایانی، نویسنده بر اساس مباحث پیشین، مدل نظری کاربردی برای تبیین تغییرات و تحولات هیأتهای مذهبی تدوین کرده است. صفحات پایانی کتاب شامل نمایهها، آلبوم عکسها و کتابنامه است.[۲۰]
بازخوردها و نقدها
کتاب با واکنشهای مثبت و منفی همراه بود. برخی از نقاط قوت آن، پر کردن خلأ یک پژوهش جامعهشناختی مستقل دانسته شده است.[۲۱]
بر اساس یادداشت شخصی خود نویسنده، پس از انتشار کتاب در آذر ۱۳۸۷ش، مخالفتهایی در محافل مذهبی شکل گرفت. بهگفته محسنحسام مظاهری، برخی مداحان بانفوذ و رسانهای تهران در مجالس روضه علیه او و کتابش سخن گفتند، به او تهمت «وهابی» زدند و تهدید به شکایت و برخورد قضایی کردند. همچنین برخی سخنرانان و منبریان مشهور نیز او را مورد عتاب شدید قرار دادند.[۲۲]
نقدهای واردشده (مثلاً در نشست نقد کتاب) شامل تهرانمحوری، عدم توجه کافی به نقش عاشورا در پیروزی انقلاب اسلامی ایران بود و عدم توجه به عزاداری روشنفکران دینی بیان شده که نویسنده در پاسخ به برخی از آنها به شهرهای دیگر و نقش دینداری عامه اشاره کرده است.[۲۳]
جستار وابسته
پانویس
- ↑ «عاشورا چگونه به «رسانه شیعه» تبدیل شد؟»، خبرگزاری ایبنا.
- ↑ «عاشورا چگونه به «رسانه شیعه» تبدیل شد؟»، خبرگزاری ایبنا.
- ↑ «چالشهایی درباره عزاداری»، فرهنگ امروز.
- ↑ «رسانه شیعه برگزیده بخش جوان جشنواره فارابی شد»، آرمان هیئت.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه»، کتاب جمکران.
- ↑ «رسانه شیعه»، کتاب جمکران.
- ↑ «رسانه شیعه»، کتاب جمکران.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «چالشهایی درباره عزاداری»، فرهنگ امروز.
- ↑ «یادداشت محسنحسام مظاهری»، سایت بهخوان.
- ↑ «چالشهایی درباره عزاداری»، فرهنگ امروز؛ «نشست نقد و بررسی کتاب «رسانه شیعه» برگزار شد»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
منابع
- مظاهری، محسنحسام، رسانه شیعه، جامعهشناسی آیینهای سوگواری و هیأتهای مذهبی در ایران، تهران، شرکت چاپ و نشر بینالملل، ۱۳۸۷ش.
- «عاشورا چگونه به «رسانه شیعه» تبدیل شد؟»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ انتشار: ۴ تیر ۱۴۰۵ش.
- «چالشهایی درباره عزاداری»، فرهنگ امروز، تاریخ انتشار: ۴ آذر ۱۳۹۳ش.
- «رسانه شیعه برگزیده بخش جوان جشنواره فارابی شد»، آرمان هیئت، تاریخ انتشار: ۳ آبان ۱۳۸۸ش.
- «رسانه شیعه؛ نگاه علمی جامعهشناسانه به سوگواری و هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۲۴ شهريور ۱۳۹۸ش.
- «رسانه شیعه»، کتاب جمکران، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «یادداشت محسنحسام مظاهری»، سایت بهخوان، تاریخ انتشار: ۱۴۰۲/۵/۵.
- «نشست نقد و بررسی کتاب «رسانه شیعه» برگزار شد»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تاریخ انتشار: ۴ آذر ۱۳۹۳ش.