عبدالملک بن مروان
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| نام | عبدالملک بن مروان بن حَکَم بن ابیالعاص بن امیة بن عبدشمس |
| پدر | مروان بن حکم |
| مادر | عایشه دختر معاویه بن مغیره بن ابیعاص |
| فرزندان | ولید، سلیمان، یزید، هشام |
| دین | اسلام |
| حکومت | |
| سمت | پنجمین خلیفه اموی |
| سلسله | اموی، از شاخه مروانی |
| آغاز حکومت | سال ۶۵ هجری قمری |
| پایان حکومت | سال ۸۶ هجری قمری |
| همزمان با | قیام مختار، زبیریان، خوارج و امام سجاد(ع) |
| اقدامات مهم | سرکوب زبیریان و خوارج، گسترش فتوحات در شمال آفریقا، عربیسازی دیوانها، ضرب سکه اسلامی و ساخت قبةالصخره |
| پیش از | مروان بن حکم |
| پس از | ولید بن عبدالملک |
عبدالملک بن مروان (۲۶-۸۶ق)، پنجمین حاکم اموی بود که پس از پدرش مروان بن حکم در سال ۶۵ق به خلافت رسید. او در مدینه پرورش یافت و از ۱۷ پسرش، ولید، سلیمان، یزید و هشام به حکومت رسیدند.[۱] عبدالملک پس از حدود ۲۱ سال حکومت، در ۱۵ شوال[۲] و به روایتی ۱۴ شوال در ۸۶ق در دمشق درگذشت.[۳]
براساس منابع، عبدالملک پیش از خلافت به حفظ قرآن و علوم دینی علاقه داشت، با محدثان و فقیهان مدینه معاشرت میکرد و به زهد و عبادت شناخته میشد و «حَمامة المسجد» نامیده شده است.[۴] در مقابل، پس از رسیدن به حکومت، از فاصله گرفتن او از قرآن گزارش شده است.[۵] در منابع، او پس از خلافت بخیل و سختگیر توصیف شده و از برخورد شدیدش با مخالفان، ازجمله سخنان او پس از کشته شدن عبدالله بن زبیر درباره کشتن سفارشکنندگان به تقوا، گزارش شده است.[۶] مخالفت او با آلعلی و رفتار سخت هشام بن اسماعیل با مردم مدینه نیز گزارش شده است.[۷]
عبدالملک در آغاز حکومت با زبیریان، مختار، خوارج، جراجمه و روم شرقی روبهرو بود. او پس از وعده ولایتعهدی به عمرو بن سعید، وی را کشت و جراجمه را سرکوب کرد.[۸] برای کاهش تهدید روم نیز به پرداخت مالیات تن داد.[۹] پس از شکست مصعب بن زبیر، حجاج بن یوسف را برای سرکوب عبدالله بن زبیر به مکه فرستاد؛ محاصره هفتماهه مکه با آسیب دیدن کعبه بر اثر منجنیق همراه بود.[۱۰] همچنین ازارقه به رهبری نافع بن ازرق در اهواز فعال شدند و نافع در ۶۵ق کشته شد.[۱۱] صفریه به رهبری صالح بن مسرح نیز سرکوب شدند.[۱۲] نجدة بن عامر و پیروانش در بحرین فعالیت داشتند و سرانجام سرکوب شدند.[۱۳]
درباره رابطه عبدالملک با امام سجاد(ع)، از مشورت او با امام و نقش این مشورت در ضرب سکه اسلامی گزارش شده است.[۱۴] حجاج بن یوسف نیز از ۷۵ق حکومت عراق را در دست گرفت و با مخالفان برخورد سختی داشت.[۱۵] یعقوبی گزارش کرده است که عبدالملک از حجاج خواست از خونریزی نسبت به فرزندان ابوطالب پرهیز کند.[۱۶]
در شمال آفریقا، پس از کشته شدن عقبة بن نافع، زهیر بن قیس و سپس حسان بن نعمان اعزام شدند و مسلمانان بر بخشهایی از منطقه مسلط شدند.[۱۷] در روایتی، حسان پس از شکست کاهنه، قرطاجنّه را ویران و تونس را بنا کرد.[۱۸]
از اصلاحات اداری عبدالملک، عربیسازی دیوانها بود که در برخی منابع با سیاست برتری دادن عنصر عرب همراه دانسته شده است.[۱۹] این دیوانها از زبانهای محلی به عربی منتقل شدند[۲۰] و سرانجام عربی زبان رسمی و اداری حکومت شد.[۲۱]
ضرب سکه اسلامی نیز به عبدالملک نسبت داده شده است؛ پیش از آن، سکههای رومی و ایرانی رواج داشتند.[۲۲] آغاز نظام پولی مستقل اسلامی در دوره او دانسته شده است.[۲۳] در برخی منابع شیعی، این اقدام به پیشنهاد امام سجاد(ع) و بنابر نقلی امام باقر(ع) نسبت داده شده است.[۲۴] ساخت قبةالصخره نیز به دوره او نسبت داده شده است. پس از درگذشت عبدالعزیز بن مروان، عبدالملک ولید و سلیمان را به ولایتعهدی تعیین کرد و مردم با آنان بیعت کردند.[۲۵]
| حاکمان | |
|---|---|
| عنوان | دورهٔ سلطنت |
| معاویه بن ابی سفیان | ۴۱-۶۰ |
| یزید بن معاویه | ۶۰-۶۴ |
| معاویة بن یزید | ۶۴-۶۴ |
| مروان بن حکم | ۶۴-۶۵ |
| عبدالملک بن مروان | ۶۵-۸۶ |
| ولید بن عبدالملک | ۸۶-۹۶ |
| سلیمان بن عبدالملک | ۹۶-۹۹ |
| عمر بن عبدالعزیز | ۹۹-۱۰۱ |
| یزید بن عبدالملک | ۱۰۱-۱۰۵ |
| هشام بن عبدالملک | ۱۰۵-۱۲۵ |
| ولید بن یزید | ۱۲۵-۱۲۶ |
| یزید بن ولید | ۱۲۶-۱۲۶ |
| ابراهیم بن الولید | ۱۲۶-۱۲۷ |
| مروان بن محمد | ۱۲۷-۱۳۲ |
| وزرا و امرای سرشناس | |
| مغیرة بن شعبه ثقفی • زیاد بن ابیه • عمرو عاص • مسلم بن عقبه مری • عبیدالله بن زیاد • حجاج بن یوسف ثقفی | |
| رویدادهای مهم | |
| صلح امام حسن • واقعه عاشورا • واقعه حره • آتشزدن کعبه • قیام مختار | |
پانویس
- ↑ ابنحزم، جمهرة أنساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۸۲-۸۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۸۲.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۹۲.
- ↑ قمی، تتمة المنتهی، ۱۳۹۳ش، ص۹۱.
- ↑ قمی، تتمة المنتهی، ۱۳۹۳ش، ص۹۱.
- ↑ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۱۶۵.
- ↑ فیاض، تاریخ اسلام، ۱۳۶۹ش، ص۱۶۲.
- ↑ ابناثیر، الکامل، ۱۹۶۵م، ج۲، ص۳۰۴.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۱۵۰.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۷، ص۱۲۱.
- ↑ ابناثیر، الکامل، ۱۹۶۵م، ج۴، ص۱۹۴.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۸.
- ↑ طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۴۶۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۶۵۴.
- ↑ ابنعبری، تاریخ مختصر الدول، ۱۹۹۲م، ص۱۱۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیتا، ج۳، ص۴۹.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۱۸۸.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۲، ص۶۱.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق-۱۹۹۶م، ص۱۹۲.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری، ۱۴۱۸ق-۱۹۹۷م، ص۱۲۳؛ ابنخلدون، تاریخ، ۱۴۰۸ق-۱۹۸۸م، ج۱، ص۴۶۷.
- ↑ ابنخلدون، تاریخ، ۱۴۰۸ق-۱۹۸۸م، ج۱، ص۳۰۳و۴۶۷.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۲۳۷.
- ↑ ابنقتیبه دینوری، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق-۱۹۹۰م، ص۳۱۶.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۶۵۴.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق-۱۹۹۰م، ج۵، ص۱۸۳.
منابع
- ابناثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن ابیالکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۹۶۵.
- ابنحزم، علی بن احمد، جمهرة أنساب العرب، تحقیق لجنة من العلماء، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۰۳ق-۱۹۸۳م.
- ابنخلدون، عبدالرحمن بن محمد، تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق-۱۹۸۸م.
- ابنسعد، محمد بن منیع الهاشمی البصری، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق-۱۹۹۰م.
- ابنطقطقی، محمد بن علی بن طباطبا، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، تحقیق عبدالقادر محمد مایو، بیروت، دار القلم العربی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق-۱۹۹۷م.
- ابنعبری، غریغوریوس الملطی، تاریخ مختصر الدول، تحقیق انطون صالحانی الیسوعی، بیروت، دار الشرق، چاپ سوم، ۱۹۹۲م.
- ابنقتیبه دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الأضواء، چاپ اول، ۱۴۱۰ق-۱۹۹۰م.
- ابنکثیر دمشقی، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق-۱۹۸۶م.
- امین، سید محسن، أعیان الشیعة، تحقیق سیدحسن امین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق-۱۹۹۶م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
- بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، کتاب جمل من أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، مراجعة جمالالدین شیال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- فیاض، علیاکبر، تاریخ اسلام، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۶۱ش.
- قمی، عباس، تتمة المنتهی، تصحیح و ترجمه عبارات عربی غلامحسین انصاری، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- یاقوت حموی، شهابالدین ابوعبدالله بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
- مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
| خلفای نخستین (۱۱-۴۰) |
|  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| خلفای اموی (۴۰-۱۳۲) |
| ||||||||||||||
| خلفای عباسی (۱۳۲-۶۵۶) |
| ||||||||||||||
| مفاهیم | |||||||||||||||
نامهای درون کروشه خلفایی کوتاهمدت هستند که تنها در شهر بغداد بهرسمیت شناخته شدند. | |||||||||||||||