سر امام حسین(ع)
| سوگواری محرم | |
|---|---|
 تابلوی عصر عاشورا یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان | |
| رویدادها | |
| نامههای کوفیان به امام حسین(ع) • نامه امام حسین(ع) به اشراف بصره • روز عاشورا • واقعه کربلا • واقعه عاشورا (از نگاه آمار) • روزشمار واقعه عاشورا • اسیران کربلا | |
| افراد | |
| امام حسین(ع) • علی اکبر • علیاصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا | |
| جایها | |
| حرم امام حسین(ع) • تل زینبیه • حرم حضرت عباس(ع) • گودال قتلگاه • بینالحرمین • نهر علقمه | |
| مناسبتها | |
| تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر | |
| مراسم | |
| مرثیهخوانی • نوحه • تعزیه • روضه • زنجیرزنی • سینهزنی • سقاخانه • سنج و دمام • دسته عزاداری • شام غریبان • تشتگذاری • نخلگردانی • قمهزنی • راهپیمایی اربعین • تابوتگردانی • مراسم تابوت | |
سر امام حسین(ع) و اتفاقات مرتبط با آن مانند چگونگی جدا شدن سر و انتقال آن به کوفه و شام تا بیاحترامی به آن، نقل کرامات درباره آن و اختلاف درباره محل دفن و شکلگیری زیارتگاهای مرتبط با آن از حوادث مهم پس از واقعه کربلا است که جایگاه ویژهای میان شیعیان یافته است.
بنابر گزارشهای تاریخی، پس از شهادت امام حسین(ع)، شمر بن ذیالجوشن یا، بنا بر برخی نقلها، سنان بن انس، سر ایشان را از بدن جدا کرد و عمر بن سعد آن را همراه با دیگر سرها به کوفه فرستاد. ابنزیاد دستور داد سرها در کوفه گردانده و سپس به شام منتقل شوند. در مسیر کوفه تا شام نیز در شهرها و مناطق مختلف، سرها بر نیزه حمل و به نمایش گذاشته شد. مکانهایی که بنا بر گزارشها، در این مسیر، سر امام حسین(ع) در آنجا نگهداری یا دفن شده، بعدها به زیارتگاه تبدیل شدهاند و آنها را مقام رأس الحسین نامیدهاند.
برخی منابع، جدا کردن سر امام حسین(ع) و یارانش و گرداندن آنها در شهرها را اقدامی سیاسی از سوی حکومت اموی برای ایجاد هراس و جلوگیری از شکلگیری اعتراضات دانستهاند. منابع تاریخی همچنین گزارشهایی از بیاحترامی ابنزیاد و یزید به سر امام حسین(ع) نقل کردهاند. در مقابل، در برخی منابع شیعی از کراماتی مانند تلاوت قرآن توسط سر امام و مشاهده نور از آن سخن گفته شده است.
درباره محل دفن سر امام حسین(ع) اتفاق نظر وجود ندارد. کربلا، نجف، مدینه، دمشق و مصر از مهمترین مکانهایی هستند که در منابع به عنوان محل دفن سر ذکر شدهاند. البته مشهور در میان عالمان شیعه و اهلسنت، الحاق سر به بدن در کربلا در روز اربعین است.
جایگاه و اهمیت
در منابع تاریخی و روایی شیعه و اهلسنت به ماجراهای متعددی درباره سر امام حسین(ع) پرداخته شده است؛ ازجمله چگونگی جداکردن سر امام حسین(ع)،[۱] انتقال آن به کوفه و شام،[۲] بیاحترامی به آن،[۳] قرآن خواندن سر[۴] و محل دفن آن.[۵]
بنابر برخی گزارشهای تاریخی، پس از سر عمرو بن حمق خزاعی از یاران امام علی(ع) و امام حسن(ع) که در زمان معاویه از تن جدا شد و در شهرهای مختلف گردانده شد،[۶] نخستین سرى که در تاریخ اسلام، بریده و آن را شهر به شهر گرداندند، سر امام حسین(ع) و یارانش بوده است.[۷]
محمدمهدی شمسالدین از فقهای شیعه، جدا کردن سر امام حسین و یارانش را نوعی نمایش سیاسی برای ترساندن مردم دانسته است تا کسی اندیشه مبارزه با امویان را در سر نپروراند و اینکه این اقدام همچنین نشانهای از عمق خصومت بنیامیه با بنیهاشم بوده است و این کار را برای درهم کوبیدن قداست امام حسین(ع) انجام دادند.[۸]
بریدن سر امام حسین و گرداندن آن در شهرها، در اشعار و مرثیههای همان دوره نیز بازتاب داشته است؛ چنانکه در اشعار منسوب به بشیر بن جذلم هنگام خبر دادن از ورود اهلبیت امام حسین به مدینه، به آن اشاره شده است.[۹]
جدا کردن سر
بنابر گزارشهای تاریخی، پس از اینکه بدن امام حسین زخمهای زیادی در جنگ با لشکر عمر سعد برداشت و از روی اسب به زمین افتاد، شمر بن ذی الجوشن با گروهی از سپاهیان مانند سنان بن انس و خولی بن یزید اصبحی به سوی امام آمدند و شمر آنها را به تمام کردن کار تشویق کرد،[۱۰] اما کسی نپذیرفت. او به خولی دستور داد تا سر حسین(ع) را جدا کند، ولی وقتی خولی وارد گودال قتلگاه شد، دست و بدنش لرزید و نتوانست این کار را انجام دهد. شمر[۱۱] و به نقلی سنان بن انس[۱۲] از اسب پیاده شدند و سر حسین(ع) را جدا کرد و به دست خولی داد.[۱۳]
در برخی منابع به جداکردن سر امام حسین از قفا (پشت سر) توسط شمر اشاره شده است.[۱۴] در منابع شیعی مانند بحارالانوار،[۱۵] مقتل سید بن طاووس[۱۶] و المناقب ابن شهر آشوب[۱۷] جدا شدن سر امام حسین از فقا به سخنان حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) و همچنین فرازی از زیارت ناحیه مقدسه[۱۸] مستند شده است.
حمل سر به کوفه و شام
پس از جدا کردن سر امام حسین(ع)، عمر بن سعد، سر امام را به خولی و حمید بن مسلم سپرد تا به کوفه نزد عبیدالله بن زیاد ببرند. طبق نقل منابع تاریخی وقتی خولی به کوفه رسید به دلیل اینکه شب شده بود و درب قصر بسته بود، سر را به خانه خود برد و در زیر تشتی قرار داد یا آن را در تنور خانه خود قرار داد تا صبح به قصر ببرد و به همین دلیل با همسر خود نزاع کرد.[۱۹]
پس از آنکه دیگر سرهای شهدای کربلا به کوفه رسانده شد، ابن زیاد دستور داد سر امام حسین و باقی سرها بر نیزه قرار گیرد و در کوفه گردانده شود[۲۰] و پس از آن به وسیله زحر بن قیس جعفی، سرها و اسرای کربلا را به شام نزد یزید فرستاد.[۲۱] در مسیر کوفه به شام سرها در شهرهای مختلفی مانند تکریت، وادی النخلة، موصل، نصیبین، عین الوردة، حمص، حماة، عسقلان، بعلبک[۲۲] حلب (مشهد النقطه)[۲۳] گردانده و پس از آن به دمشق برده شدند و از آنان به عنوان خارجی یاد میشد.[۲۴]
بیاحترامی به سر امام حسین(ع)
در منابع تاریخی گزارشهایی درباره برخورد ابنزیاد و یزید با سر امام حسین(ع) نقل شده که حاکی از بی احترامی آنها به سر امام است. بنابر گزارشهای تاریخی، ابنزیاد در دارالاماره کوفه با چوبدستی بر دندانها[۲۵] و سر امام حسین(ع) میزد[۲۶] و به جوگندمی شدن ریش ایشان اشاره میکرد.[۲۷] او همچنین دستور داد سر امام حسین و دیگر شهدا را بر نیزه کردند و در کوفه گرداندند.[۲۸]
همچنین در روایتی منسوب به فَضْل بن شَاذان از امام رضا(ع) آمده است که یزید در حضور سر امام حسین(ع) به عیشونوش با آبجو و بازی شطرنج پرداخت و به امام حسین(ع) و امام علی(ع) و پیامبر اسلام(ص) توهین میکرد؛ سپس باقیمانده آبجوی خود را کنار تشتِ سر مبارک بر زمین میریخت.[۲۹] و با چوب خیزران بر دندانهای امام میزد.[۳۰] همچنین به دستور یزید، سر امام حسین(ع) در ورودی قصر او آویخته شد[۳۱] و در گزارشی دیگر آمده است که سرهای شهدا تا سه روز در دمشق بر دار بودند.[۳۲]
کرامات سر امام حسین(ع)
به گفته شیخ مفید، در کتاب الارشاد هنگامی که سر امام حسین (ع) به دستور ابن زیاد در کوفه گردانده میشد، زید بن ارقم شنید که سر امام حسین (ع) آیه ۹ سوره کهف را تلاوت میکند.[۳۳] همچنین طبری آملی گزارش کرده، حارث بن وَکِیده، از افرادی که سر امام حسین(ع) را حمل میکردند، قرآنخواندن سر امام حسین(ع) را شنیده بود و امام با او سخن گفته بود.[۳۴]
خوارزمی نیز در مقتل خود به نقل از ابومخنف گزارش کرده که پس از آنکه خولی سر امام حسین(ع) را به خانه برد و زیر ظرف بزرگی پنهان کرد. همسرش (نَوَّار، دختر مالک بن عقرب) مشاهده کرد که ستونی از نور از سر بریده امام حسین(ع) به آسمان میتابد و پرندگانی گرد آن پرواز میکردند.[۳۵] در کتاب الخرائج و الجرائح اثر قطبالدین رواندی نیز آمده است که افراد عبیدالله بن زیاد در مسیر حمل سر امام حسین(ع) به شام، با یک راهب مسیحی مواجه شدند. آنها هنگام استراحت، سر امام را در صندوق نزد راهب گذاشتند و او از سر امام حسین(ع) نوری را مشاهده کرد.[۳۶]
مقامهای رأس الحسین
مقامهای رأس الحسین به مکانهایی گفته میشود که نقل است سر امام حسین(ع) در آنجا دفن شده یا مدت کوتاهی در آنجا نگهداری شده و امروزه به زیارتگاه تبدیل شده است.[۳۷]
بنابر گزارشهای تاریخی، به دستور ابن زیاد و یزید، سر امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا را در مسیر انتقال از کوفه به شام از مناطق مختلفی عبور دادند و مدتی در آنجا نگه داشتند که این مکانها به عنوان مقام رأس الحسین شناخته میشود.[۳۸] از جمله این مکانها، مشهد النقطه،[۳۹] مسجد اموی،[۴۰] مسجد حنانه،[۴۱] عسقلان[۴۲] و مصر[۴۳] و برخی مناطق دیگر در عراق، سوریه و لبنان است.[۴۴]
محل دفن سر
درباره محل دفن سر امام حسین(ع) گزارشهای متفاوتی از شهرهای مختلفی مانند کربلا، مدینه، نجف، دمشق و مصر وجود دارد.[۴۵]
- کربلا: در میان بسیاری از مورخان و اندیشمندان شیعه و اهلسنت مشهور است که یزید سر امام حسین(ع) را به امام سجاد(ع) سپرد و آن حضرت، سر را در اربعین سال ۶۱ق به کربلا برد و به بدن امام حسین(ع) ملحق کرد.[۴۶] ازجمله این افراد شیخ صدوق،[۴۷] سید مرتضی،[۴۸] ابن شهر آشوب،[۴۹] سید بن طاووس،[۵۰] علامه مجلسی[۵۱] و سبط بن جوزی[۵۲] هستند. استحباب زیارت امام حسین در روز اربعین را نیز به همین دلیل دانستهاند.[۵۳]
- نجف: در منابع حدیثی شیعه، روایاتی وجود دارد که حاکی از دفن سر امام حسین(ع) در کنار قبر امام علی(ع) در نجف است. طبق این روایات، چند نفر از اصحاب امام صادق(ع) ازجمله ابان بن تغلب، یونس بن ظبیان و یزید بن عمر بن طلحه که همراه امام در نجف بودهاند، به خواندن دو نماز زیارت توسط امام اشاره کردهاند و امام هم در جواب از علت دو نماز فرمودهاند که یک نماز برای امام علی و دیگری برای سر امام حسین است که در کنار قبر امیرالمؤمنین دفن شده است.[۵۴]
- مدینه: بر اساس گزارش برخی از مورخان اهل سنت، یزید برای مشاهده مردم مدینه و ترساندن عبدالله بن زبیر، سر را توسط نعمان بن بشیر برای عمرو بن سعید، والی مدینه فرستاد. او نیز سر را کفن کرد و در کنار قبر فاطمه زهرا(س) در بقیع دفن کرد.[۵۵]
- دمشق: گزارشهایی وجود دارد که سر امام حسین و دیگر شهدا در دمشق دفن شدهاند. بر اساس این گزارشها، سرها در دمشق به دار کشیده شد و بعد از سه روز سرها پایین آورده شد و سر امام حسین در خزانه دمشق نگهداری میشد تا اینکه سلیمان بن عبدالملک آن را در قبرستان مسلمانان دفن کرد.[۵۶] البته از دفن سر در دارالاماره دمشق و مقبره معاویه هم نام برده شده است.[۵۷]
- مصر: طبق نقل برخی منابع، خلفای فاطمی بر اساس گزارشاتی که حاکی از دفن سر امام حسین در عسقلان بود، از ترس اشغال آن شهر توسط صلیبیان، سر را از آنجا به قاهره منتقل و در آنجا دفن کردند.[۵۸]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳-۱۱۴؛ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۲.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۶-۷۲۸.
- ↑ ابن عبد البر، الاستیعاب، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۲۵۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۴۸۳؛ ابن اثیر، الکامل، ج۴، ص۸۳،
- ↑ شمسالدین، انصار الحسین، الدار الاسلامیة، ص۲۲۸-۲۲۹؛ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۴.
- ↑ ابن طاووس، الملهوف، ۱۴۱۷ق، ص۲۲۷.
- ↑ بلاذری، انسابالاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۰۳؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۲-۴۵۳؛ ابنکثیر، البدایة و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۸۷-۱۸۹.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۲؛ طبرسی، اعلامالوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۳؛ ابن سعد، الطبقات الکبیر، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۷۳-۴۷۴؛ مسعودی، مروجالذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۶۱.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۲؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۳؛ ابن سعد، الطبقات الکبیر،۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۷۳-۴۷۴.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق،ج ۲، ص۴۱-۴۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۶۰ و ص۱۷۴.
- ↑ سید بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف، ۱۴۱۷ق، ص۱۸۱.
- ↑ ابن شهر آشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۱۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۱، ص۳۱۹.
- ↑ ابومخنف، وقعه الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۵۸؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۰۶؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷-۱۱۸؛ ابومخنف، وقعة الطفّ، ۱۴۱۷ق، ص۲۶۴.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ بیضون، موسوعه کربلا، مؤسسة الأعلمي، ج۲، ص۳۳۴-۳۳۸.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ بینش، با کاروان حسینی، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۵.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۳۹۳.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۲۶.
- ↑ ابن جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۱۸۹-۱۹۰.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۲.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۲۱۴.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۱.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ طبری آملی، نوادر المعجزات، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۶.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۱۴؛ طبری تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵.
- ↑ راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۵۷۸-۵۷۹.
- ↑ گروهی از پژوهشگران، نگاهی نو به جریان عاشورا، ۱۳۹۰ش، ص۳۶۴.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۰.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۳.
- ↑ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۸۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۴۵۴.
- ↑ Petersen, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, p108-110؛ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۹۹۸م، ص۲۲۲؛ گروه نویسندگان، تاریخ امام حسین، ۱۳۷۸-۱۳۹۰ش، ج۵، ص۵۵۳.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۲.
- ↑ خامهیار، «رأس الحسین»، ج۱۹، ص۱۹۰.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۶-۷۲۸.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۵؛ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۷.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۸.
- ↑ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۳۰.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۷۷
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۴۱۷ق، ص۲۲۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، س۱۴۵.
- ↑ ابنجوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۶.
- ↑ آلبحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱-۵۷۲؛ ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۵-۳۶.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۴۹۲-۴۹۳؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۸۳.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۹.
- ↑ ابن عبدالظاهر، الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المعربة القاهرة، ۱۴۱۷ق، ص۳۰.
منابع
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر و دار بیروت، ۱۳۸۵ق.
- ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، قم، انتشارات مجمع جهانی اهل بیت، ۱۴۲۶ق.
- ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، محقق محمدحسین آشتیانی و هاشم رسولی محلاتی، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن عبدالظاهر، عبدالله، الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المعربة القاهرة، مصر (قاهره) مکتبة الدار العربیة للکتاب، ۱۴۱۷ق.
- ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، مصحح عبدالحسین امینی، نجف، دارالمرتضویة، ۱۳۵۶ق.
- ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، بیروت، درالکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
- ابی مخنف کوفی، لوط بن یحیی، وقعة الطف، محقق محمدهادی یوسفی غروی، قم، جامعه مدرسین، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- بیضون، لبیب، موسوعة کربلاء، بیروت، موسسة الاعلمی، بیتا.
- بینش، عبدالحسین، با کاروان حسینی، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهل البیت و تاریخها، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- خامهیار، احمد، «راس الحسین»، در دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۹، تهران، بنیاد دائره المعارف جهان اسلام، ۱۳۹۳ش.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، قم، نشر انوارالهدی،۱۴۲۳ق.
- ذهبی، شمس الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- راوندی، سعید بن هبه الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسة الإمام المهدی(ع)، ۱۴۰۹ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، الملهوف علی قتلی الطفوف، محقق فارس تبریزیان، قم، دار الاسوة لطباعة و النشر، ۱۴۱۷ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، نشر دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شمسالدین، محمدمهدی، انصار الحسین، بیروت، دار الاسلامیة، بیتا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر، نوادر المعجزات في مناقب الأئمة الهداة، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۹۶۷م.
- طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، نشر دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
- قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سید الشهدا علیه السلام، تهران، سازمان چاپ و انتشار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۸م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- گروه نویسندگان، تاریخ امام حسین(ع)، تهران، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. دفتر انتشارات کمک آموزشی، ۱۳۷۸-۱۳۹۰ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، ۱۳۷۶ش.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، ۱۳۷۶ش.
- محمدی ریشهری، محمد، شهادتنامه امام حسین بر پایه منابع معتبر برگرفته از دانشنامه امام حسین علیه السلام، قم، موسسه دارالحدیث، ۱۳۹۰ش.
- مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- مقرم، عبدالرزاق موسوی، مقتل الحسین(ع)، بیروت، دارالکتاب الاسلامیه، بیتا.
- Petersen, Andrew, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, Springer, Singapore, 2017.