سر امام حسین(ع)
| سوگواری محرم | |
|---|---|
 تابلوی عصر عاشورا یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان | |
| رویدادها | |
| نامه‌های کوفیان به امام حسین(ع) • نامه امام حسین(ع) به اشراف بصره • روز عاشورا • واقعه کربلا • واقعه عاشورا (از نگاه آمار) • روزشمار واقعه عاشورا • اسیران کربلا | |
| افراد | |
| امام حسین(ع) • علی اکبر • علی‌اصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا | |
| جای‌ها | |
| حرم امام حسین(ع) • تل زینبیه • حرم حضرت عباس(ع) • گودال قتلگاه • بین‌الحرمین • نهر علقمه | |
| مناسبت‌ها | |
| تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر | |
| مراسم | |
| مرثیه‌خوانی • نوحه • تعزیه • روضه • زنجیرزنی • سینه‌زنی • سقاخانه • سنج و دمام • دسته عزاداری • شام غریبان • تشت‌گذاری • نخل‌گردانی • قمه‌زنی • راهپیمایی اربعین • تابوت‌گردانی • مراسم تابوت | |
سر امام حسین(ع) در واقعه کربلا از بدن جدا و به کوفه و سپس شام منتقل شد. چگونگی جدا شدن سر، انتقال و گرداندن آن در شهرها، بی‌احترامی به آن، نقل کرامات و اختلاف درباره محل دفن آن از موضوعات مرتبط با سر امام حسین(ع) است که در منابع تاریخی و روایی گزارش شده است.
بنابر گزارش‌های تاریخی، پس از شهادت امام حسین(ع)، شمر بن ذی‌الجوشن یا، بنا بر برخی نقل‌ها، سنان بن انس، سر امام را از بدن جدا کرد و عمر بن سعد آن را همراه با دیگر سرها به کوفه فرستاد. ابن‌زیاد دستور داد سرها در کوفه گردانده و سپس به شام منتقل شوند. در مسیر کوفه تا شام نیز در برخی منابع از حمل سرها بر نیزه و توقف آنها در مناطق مختلف گزارش شده است. منابع تاریخی همچنین گزارش‌هایی از بی‌احترامی ابن‌زیاد و یزید با سر امام حسین(ع) نقل کرده‌اند. در برخی منابع شیعه نیز گزارش‌هایی از کرامات سر امام، مانند تلاوت قرآن و مشاهده نور از آن، آمده است. برخی منابع، گرداندن آنها در شهرها را اقدامی سیاسی از سوی حکومت اموی برای ایجاد هراس و جلوگیری از شکل‌گیری اعتراضات دانسته‌اند.
مکان‌هایی در شهرها و کشورهای مختلف به‌عنوان محل توقف، نگهداری یا دفن سر امام حسین(ع) معرفی شده‌اند که برخی از آنها به زیارتگاه‌های رأس‌الحسین شهرت یافته‌اند. در میان این مکان‌ها، کربلا به‌عنوان محل الحاق سر به بدن امام در اربعین سال ۶۱ق شهرت بیشتری یافته است.
جایگاه و اهمیت
گزارش‌های متعددی درباره سر امام حسین(ع) در منابع تاریخی و روایی آمده است؛ از جمله چگونگی جدا کردن سر،[۱] انتقال آن به کوفه و شام،[۲] بی‌احترامی به آن،[۳] قرآن‌خواندن سر[۴] و محل دفن آن.[۵]
بنابر برخی گزارش‌های تاریخی، پس از سر عمرو بن حمق خزاعی که در زمان معاویه از تن جدا و در شهرهای مختلف گردانده شد،[۶]سر امام حسین(ع) و یارانش نخستین سرهایی بودند که در شهرهای مختلف گردانده شدند.[۷] گرداندن سر امام در اشعار منسوب به بشیر بن جذلم هنگام خبر دادن از ورود اهل‌بیت امام حسین(ع) به مدینه نیز بازتاب یافته است.[۸]
محمدمهدی شمس‌الدین از فقهای شیعه، جدا کردن سر امام حسین و یارانش را اقدامی سیاسی برای ترساندن مردم و جلوگیری از شکل‌گیری مقاومت در برابر امویان دانسته و آن را نشانه‌ای از خصومت بنی‌امیه با بنی‌هاشم و تلاش برای از میان بردن قداست امام حسین(ع) شمرده است.[۹]
روایت‌های مربوط به سر امام حسین(ع) در فرهنگ عاشورایی بازتاب یافته است. روضه مجلس یزید، روضه تنور خولی و گفت‌وگوی راهب با سر، قرآن خواندن سر، بی‌احترامی به آن با چوب خیزران و گرداندنش در شهرها، در مجالس عزاداری امام حسین(ع) نقل می‌شود. از جمله سروده‌هایی که در این مجالس خوانده می‌شود، بیت زیر است:
چه کسی سر امام حسین را از بدن جدا کرد؟
بنابر گزارش‌های تاریخی، پس از آنکه بدن امام حسین در نبر با سپاه عمر سعد از اسب به زمین افتاد، شمر بن ذی‌الجوشن به همراه گروهی از سپاهیان از جمله سنان بن انس و خولی بن یزید به سوی او رفتند. شمر از آنان خواست کار را تمام کنند،[۱۱] اما کسی نپذیرفت. سپس خولی را مأمور جدا کردن سر امام کرد، اما دست و بدن خولی لرزید و نتوانست این کار را انجام دهد. سپس شمر[۱۲] و به نقلی سنان[۱۳] سر حسین را جدا کردند و به خولی سپردند.[۱۴]
در برخی منابع به جداکردن سر امام حسین از قفا (پشت سر) به شمر نسبت داده است.[۱۵] در منابع شیعی مانند بحارالانوار،[۱۶] مقتل سید بن طاووس[۱۷] و المناقب ابن‌شهرآشوب[۱۸] جدا شدن سر امام حسین از فقا به سخنان حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) و همچنین فرازی از زیارت ناحیه مقدسه[۱۹] مستند شده است.
انتقال سر به کوفه و شام
پس از جدا کردن سر امام حسین(ع)، عمر بن سعد، آن را به خولی و حمید بن مسلم سپرد تا به کوفه نزد عبیدالله بن زیاد ببرند. طبق نقل منابع تاریخی وقتی خولی به کوفه رسید به دلیل اینکه شب شده بود و درب قصر بسته بود، سر را به خانه خود برد و در تنور خانه قرار داد تا صبح به قصر ببرد.[۲۰]
پس از آنکه سرهای شهدای کربلا به کوفه رسانده شد، ابن‌زیاد دستور داد سرهای شهدا را بر نیزه کنند و در کوفه بگردانند[۲۱] سپس زحر بن قیس جعفی، سرها و اسرای کربلا را به شام نزد یزید برد.[۲۲]
توقفگاه‌ها
در منابع، از مناطقی مانند تکریت، وادی‌النخله، موصل، نصیبین، عین‌الورده، حمص، حماة، عسقلان، بعلبک[۲۳] و حلب[۲۴] به‌عنوان توقفگاه‌ها یا مسیر انتقال سرها یاد شده است. برخی از این مکان‌ها بعدها جنبه زیارتی یافتند و به مقام‌های رأس‌الحسین شهرت یافتند.[۲۵] از جمله آنها مشهد النقطه،[۲۶] مسجد اموی،[۲۷] مسجد حنانه،[۲۸] عسقلان[۲۹] و مصر[۳۰] است.
بی‌احترامی به سر امام حسین(ع)
در منابع تاریخی گزارش‌هایی از بی‌احترامی ابن‌زیاد و یزید به سر امام حسین(ع) نقل شده است. بنابر این گزارش‌ها، ابن‌زیاد در دارالاماره کوفه با چوب‌دستی بر دندان‌ها[۳۱] و سر امام می‌زد[۳۲] و به تغییر رنگ ریش او اشاره می‌کرد.[۳۳] او همچنین دستور داد سر امام حسین و دیگر شهدا را بر نیزه کردند و در کوفه گرداندند.[۳۴]
در روایتی به نقل فَضْل بن شَاذان از امام رضا(ع) آمده است که یزید در حضور سر امام حسین(ع) به عیش‌ونوش با آبجو و بازی شطرنج پرداخت و به امام حسین(ع) و امام علی(ع) و پیامبر اسلام(ص) توهین کرد. سپس باقی‌مانده آبجو را کنار تشتِ سر ریخت[۳۵] و با چوب خیزران بر دندان‌های امام زد.[۳۶] همچنین در برخی گزارش‌ها آمده است که به دستور یزید، سر امام حسین(ع) در ورودی قصر او آویخته شد[۳۷] و سرهای شهدا سه روز در دمشق بر دار بودند.[۳۸]
کرامات سر امام حسین(ع)
در برخی منابع، گزارش‌هایی از کرامات سر امام حسین(ع) نقل شده است. به گفته شیخ مفید، هنگامی که سر امام حسین(ع) به دستور ابن‌زیاد در کوفه گردانده می‌شد، زید بن ارقم شنید که سر امام حسین(ع) آیه ۹ سوره کهف را تلاوت می‌کند.[۳۹] همچنین طبری آملی گزارش کرده است حارث بن وَکِیده، از افرادی که سر را حمل می‌کردند، قرآن‌خواندن آن را شنید و امام با او سخن گفت.[۴۰]
در مقتل خوارزمی نیز به نقل از ابومخنف آمده است که پس از آنکه خولی سر امام حسین(ع) را به خانه برد و پنهان کرد. همسرش ستونی از نور را مشاهده کرد که از سر امام به آسمان می‌تابید و پرندگانی گرد آن پرواز می‌کردند.[۴۱] در کتاب الخرائج و الجرائح نیز آمده است که افراد ابن‌زیاد در مسیر حمل سر امام حسین(ع) به شام، با راهبی مسیحی مواجه شدند. آنان هنگام استراحت، سر امام را در صندوقی نزد راهب گذاشتند و او نوری از آن مشاهده کرد.[۴۲]
محل دفن سر
درباره محل دفن سر امام حسین(ع)، گزارش‌هایی متفاوتی در منابع شیعه و اهل‌سنت آمده است. کربلا،[۴۳] نجف،[۴۴] مدینه،[۴۵] دمشق،[۴۶] کوفه،[۴۷] رقه،[۴۸] عسقلان،[۴۹] قاهره[۵۰] و مرو[۵۱] از جمله مکان‌هایی هستند که در منابع به‌عنوان محل دفن سر امام معرفی شده‌اند.[۵۲] در میان این گزارش‌ها، الحاق سر به پیکر در کربلا در اربعین سال ۶۱ق، شهرت بیشتری دارد.[۵۳]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳-۱۱۴؛ ابن‌طاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۲.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۶-۷۲۸.
- ↑ ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۲۵۸.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۸۳.
- ↑ ابن‌طاووس، الملهوف، ۱۴۱۷ق، ص۲۲۷.
- ↑ شمس‌الدین، انصار الحسین، الدار الاسلامیة، ص۲۲۸-۲۲۹.
- ↑ «اشعار حضرت زینب(س)...»، وبگاه امام هشت.
- ↑ بلاذری، انساب‌الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۰۳؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۲-۴۵۳؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۸۷-۱۸۹.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۲؛ طبرسی، اعلام‌الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۳؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۷۳-۴۷۴؛ مسعودی، مروج‌الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۶۱.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۲؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۳؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱۰، ص۴۷۳-۴۷۴.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق،ج ۲، ص۴۱-۴۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۶۰ و ص۱۷۴.
- ↑ سید بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف، ۱۴۱۷ق، ص۱۸۱.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۱۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۱، ص۳۱۹.
- ↑ ابی‌مخنف، وقعه الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۵۸؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۰۶؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷-۱۱۸؛ ابی‌مخنف، وقعة الطفّ، ۱۴۱۷ق، ص۲۶۴.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ بیضون، موسوعه کربلا، مؤسسة الأعلمی، ج۲، ص۳۳۴-۳۳۸.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۰.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۳.
- ↑ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۸۲؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۴۵۴.
- ↑ Petersen, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, p108-110؛ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۹۹۸م، ص۲۲۲.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۲.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۳۹۳.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۲۶.
- ↑ ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۱۸۹-۱۹۰.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۲.
- ↑ ابن‌طاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۲۱۴.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۱.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ طبری آملی، نوادر المعجزات، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۶.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۱۴؛ طبری تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵.
- ↑ راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۵۷۸-۵۷۹.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۵؛ محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۷؛ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۷۴-۵۷۸ و۵۸۷-۵۸۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱-۵۷۲؛ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۵-۳۶.
- ↑ نویری، نهایه الأرب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۸۰.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۸۳.
- ↑ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۹۱-۱۹۲.
- ↑ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۸.
- ↑ Petersen, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, p108-110؛ عمرانی، الانباء فی تاریخ الخلفاء، ۱۴۲۱ق، ص۵۴؛ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۹۹۸م، ص۲۲۲.
- ↑ ابن‌عبدالظاهر، الروضة البهیة الزاهرة، ۱۴۱۷ق، ص۳۰.
- ↑ نویری، نهایة الارب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۷۷.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۶-۷۲۸.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۵؛ محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۷.
منابع
- ابن‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص من الامة بذکر خصائص الائمة، قم، انتشارات مجمع جهانی اهل بیت، ۱۴۲۶ق.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، محقق محمدحسین آشتیانی و هاشم رسولی محلاتی، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن‌عبدالظاهر، عبدالله، الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المعربة القاهرة، مصر (قاهره) مکتبة الدار العربیة للکتاب، ۱۴۱۷ق.
- ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، مصحح عبدالحسین امینی، نجف، دارالمرتضویة، ۱۳۵۶ق.
- ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، بیروت، درالکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
- ابی‌مخنف کوفی، لوط بن یحیی، وقعة الطف، محقق محمدهادی یوسفی غروی، قم، جامعه مدرسین، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
- «اشعار حضرت زینب سلام الله علیه به همراه سبک/زمینه -(سری به نیزه بلند است در برابر زینب)»، وبگاه امام هشت، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- بیضون، لبیب، موسوعة کربلاء، بیروت، موسسة الاعلمی، بی‌تا.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهل البیت و تاریخها، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، قم، نشر انوارالهدی،۱۴۲۳ق.
- ذهبی، شمس الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- راوندی، سعید بن هبه‌الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسة الإمام المهدی(ع)، ۱۴۰۹ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، الملهوف علی قتلی الطفوف، محقق فارس تبریزیان، قم، دار الاسوة لطباعة و النشر، ۱۴۱۷ق.
- شمس‌الدین، محمدمهدی، انصار الحسین، بیروت، دار الاسلامیة، بی‌تا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر، نوادر المعجزات فی مناقب الأئمة الهداة، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۹۶۷م.
- طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، نشر دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
- قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سید الشهدا علیه السلام، تهران، سازمان چاپ و انتشار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۸م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، زیر نظر مهدی پیشوایی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ یازدهم، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، شهادت‌نامه امام حسین بر پایه منابع معتبر برگرفته از دانشنامه امام حسین علیه السلام، قم، موسسه دارالحدیث، ۱۳۹۰ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایه الأرب فی فنون الأدب، مصر (قاهره)، وازرة الثقافة و الارشاد القومی، الموسسة المصریة العامة، بی‌تا.
- Petersen, Andrew, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, Springer, Singapore, 2017.