بازگشت اسیران کربلا
بازگشت اسیران کربلا، مرحله پایانی حضور خاندان امام حسین(ع) در شام پس از واقعه عاشورا در سال ۶۱ هجری قمری بود. یزید بن معاویه دستور داد کاروان اسیران کربلا با فراهم کردن امکانات لازم به مدینه بازگردانده شوند. با نزدیک شدن کاروان به مدینه، به دستور امام سجاد(ع) خبر شهادت امام حسین(ع) و بازگشت خاندان او به مردم اعلام شد و مردم به استقبال و عزاداری پرداختند. امام سجاد(ع) نیز در میان مردم، شهادت امام حسین(ع)، اسارت خاندان او و مصائب واردشده بر آنان را یادآور شد.
درباره بازگشت اسیران کربلا از شام به کربلا در مسیر مدینه و حضور آنان در اربعین سال ۶۱ق، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی منابع این حضور را پذیرفته‌اند، اما شماری از عالمان و پژوهشگران آن را بعید دانسته‌اند. احتمال حضور آنان در کربلا در اربعین سال ۶۲ق نیز مطرح شده است.
بازگشت اسیران کربلا و ورود آنان به مدینه در شعر، تعزیه و دیگر آثار هنری بازتاب یافته است.
خروج اسیران از شام
بازگشت اسیران کربلا به مدینه، آخرین مرحله حضور خاندان امام حسین(ع) در شام پس از واقعه کربلا در سال ۶۱ق بود. پس از انتقال خاندان امام حسین(ع) و سرهای شهدا به درباره یزید در شام، امام سجاد(ع)[۱] و حضرت زینب[۲] با خطبه‌های خود به افشاگری علیه یزید پرداختند و ظلم‌های آنان بر امام حسین(ع) و خاندانش را برای مردم بازگو کردند. گفته شده، یزید بن معاویه برای کاهش تنش‌ها و جلوگیری از اعتراض‌های مردمی،[۳] دستور بازگرداندن آنان به مدینه را داد.[۴] برخی دیگر نوشته‌اند که یزید به آنان اختیار داد در شام بمانند یا به مدینه بازگردند و آنان بازگشت به مدینه را برگزیدند.[۵]
در شماری از منابع آمده است که حضرت زینب(س) از یزید درخواست کرد برای امام حسین(ع)، عزاداری کنند.[۶] پس از آن، کاروان به مدت هفت روز در شام به عزاداری پرداخت و سپس برای حرکت به مدینه آماده شد.[۷] یزید در گفت‌وگو با امام سجاد(ع) از رفتار خود اظهار پشیمانی کرد و اعلام کرد هر خواسته‌ای دارند، برآورده خواهد کرد. سپس برای آنان لباس، توشه و هدایا فراهم کرد[۸] و به زنان خاندان امام حسین(ع) نیز هدایایی داد[۹] و آنها را به جهت جلوگیری از قیام مردم، شبانه از شام بردند.[۱۰]
مسیر بازگشت اسیران از شام به مدینه
درباره مسیر دقیق بازگشت اسیران از شام به مدینه گزارش تاریخی قابل اعتمادی در دست نیست. بر اساس مسیر مشخص‌شده در نقشه کتاب «اطلس غدیر تا عاشورا»، فاصله دمشق تا مدینه حدود ۱۲۲۹ کیلومتر بوده و این مسیر حدود ۳۲ منزل داشته است. از جمله این مسیرها می‌توان به زرقاء، ذات‌المنازل، تبوک، مدائن صالح و وادی‌القری اشاره کرد.[۱۱]
در برخی گزارش‌ها آمده است که کاروان اسیران کربلا هنگام رفتن به مدینه، از کربلا عبور کرده و چند روز در آنجا عزاداری کردند، سپس به مدینه رفتند.[۱۲] در مقابل، شماری از عالمان و پژوهشگران با توجه به مدت طولانی اقامت خاندان امام حسین(ع) در شام،[۱۳] طولانی‌بودن مسیر (از کربلا به کوفه و شام و بازگشت آنها از شام به کربلا)[۱۴] و گزارش بازگشت آنان به مدینه،[۱۵] حضورشان در کربلا در اربعین سال ۶۱ق را بعید و فاقد پشتوانه تاریخی کافی دانسته‌اند.[۱۶] برخی نیز احتمال داده‌اند که حضور در کربلا در اربعین سال ۶۲ق رخ داده باشد.[۱۷]
وقایع مسیر
یزید، نُعْمان بن بَشیر و گروهی از همراهان را مأمور کرد کاروان را به مدینه برسانند[۱۸] و به آنان سفارش کرد با خاندان پیامبر(ص) با احترام و مدارا رفتار کنند.[۱۹] در برخی گزارش‌ها نیز به حرکت شبانه کاروان[۲۰] و حضور افرادی مانند مُحرِز بن حریث کلبی و مردی از قبیله بَهراء در شمار همراهان اشاره شده است.[۲۱]
در گزارشی از مجلسی، اشعاری از ام‌کلثوم در سوگ امام حسین(ع) و بیان رنج‌های خاندانش هنگام حرکت به مدینه نقل شده است؛[۲۲] اما مَقْتَل مُقَّرَّم محل سرودن این اشعار را مدینه دانسته است.[۲۳] در گزارشی از طبری، مردی شامی که در مسیر بازگشت با خاندان امام حسین(ع) نیکی کرده بود، مورد قدردانی فاطمه دختر امام علی(ع) و حضرت زینب(س) قرار گرفت و آنان زیورهای خود را به او هدیه کردند.[۲۴]
مکان‌های زیارتی
بنابر گزارش‌ها، به دستور ابن زیاد و یزید، سر امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا را در مسیر انتقال از کوفه تا مدینه از مناطق مختلف عبور دادند و در برخی از این مکان‌ها چند روزی نگهداری کردند.[۲۵] این مکان‌ها با عنوان «مقام رأس الحسین» شناخته می‌شوند.[۲۶] گفته شده، ضریحی که در مسجد جامع اموی دمشق به عنوان مقام رأس الحسین شناخته می‌شود، یکی از محل‌های نگهداری سر امام حسین(ع) بوده است.[۲۷]
ورود اسیران به مدینه
به گزارش سید ابن طاووس، هنگامی که کاروان به مدینه نزدیک شد، امام سجاد(ع) از بَشیر بن جَذْلَم خواست پیش از ورود کاروان، خبر شهادت امام حسین(ع) و بازگشت خاندان او را به مردم اعلام کند. بشیر در مسجد پیامبر(ص) حاضر شد و با خواندن اشعاری، خبر شهادت امام حسین(ع) را به مردم رساند. مردم مدینه برای استقبال و عزاداری بیرون آمدند و زنان نیز از خانه‌های خود خارج شدند و به سوگواری پرداختند. امام سجاد(ع) در میان مردم مدینه سخنرانی کرد و از شهادت امام حسین(ع)، اسارت خاندان پیامبر(ص)، گرداندن سر امام در شهرها و رنج‌هایی که بر خاندان پیامبر(ص) وارد شده بود، سخن گفت و این واقعه را مصیبتی بزرگ برای اسلام و خاندان پیامبر(ص) دانست.[۲۸] همچنین گفته شده،[۲۹] امام سجاد(ع) پس از بازگشت به مدینه، با فروش زمینی بدهی امام حسین(ع) را پرداخت کرد.[۳۰]
سوگواری خاندان بنی‌هاشم
بنابر برخی منابع، امام سجاد(ع) پس از ورود به مدینه، در کنار قبر پیامبر(ص) در رثای امام حسین(ع) و مصیبت‌های عاشورا اشعاری خواند.[۳۱] حضرت زینب(س)، حضرت سکینه(س)[۳۲] و ام‌کلثوم[۳۳] نیز در کنار مسجدالنبی(ص) از مصیبت‌های واردشده بر خاندان پیامبر(ص) به ایشان شکایت کردند. در زیارت ناحیه مقدسه[۳۴] نیز به شکایت‌کردن خاندان امام حسین(ع) به پیامبر(ص) اشاره شده است.[۳۵]
محمد بن حنفیه پس ورود کاوران اسیران به مدینه، بسیار ناراحت شد و با امام سجاد(ع) ابراز همدردی کرد.[۳۶] طبری نیز از عزاداری و استقبال برخی از فرزندان عبدالمطلب از کاروان گزارش کرده است.[۳۷]
بر پایه برخی گزارش‌ها، زنان بنی‌هاشم برای شهادت امام حسین(ع) لباس سیاه پوشیدند و عزاداری کردند.[۳۸] همچنین گفته شده، آنان تا پنج سال خضاب نکردند و از روغن و سرمه استفاده نکردند تا اینکه عبیدالله بن زیاد، سرش توسط مختار به مدینه فرستاده شد.[۳۹]
گفته شده، ام‌سلمه، همسر پیامبر(ص)، در مسجدالنبی(ص) برای امام حسین(ع) عزاداری می‌کرد.[۴۰] ام‌البنین، همسر امام علی(ع)، نیز در سوگ امام حسین(ع) و فرزندانش بسیار می‌گریست و اشعاری در رثای آنها می‌خواند. حتی گرازش شده، مروان بن حکم، چهارمین خلیفه اموی، از گریستن ام‌البنین، ناراحت می‌شد.[۴۱] در گزارشی آمده، رباب، همسر امام حسین(ع)، از شدت گریه در سوگ امام، اشکش خشک شد[۴۲] و مرثیه‌های بسیاری برای امام حسین(ع) خواند.[۴۳]
بازتاب در هنر، ادبیات و رسانه
بازگشت اسیران کربلا در آثار هنری و اشعار بازتاب یافته است. آستان حضرت عباس(ع)، فیلم کوتاه سینمایی «ناعی یثرب» را درباره این رویداد ساخته است.[۴۴] همچنین هنرمندان متعددی در قالب تعزیه، ورود کاروان به مدینه را به تصویر کشیده‌اند.[۴۵]
این موضوع در اشعار بسیاری از شاعران و مداحان آیینی آمده است؛[۴۶] از جمله عبدالجواد جودی خراسانی (درگذشت: ۱۳۰۱یا ۱۳۰۲ق)،[۴۷] نیِّر تبریزی (درگذرشت: ۱۳۱۲ق)،[۴۸] صامت بروجردی (درگذشت: ۱۳۳۱ق)،[۴۹] محمدجواد خراسانی (درگذشت: ۱۳۳۱ق)،[۵۰] عبدالرسول زَنوزی (معروف به فانی زنوزی)،[۵۱] میرزا احمد عباد نهاوندی (معروف به مرشد چلویی)[۵۲] و غلامرضا سازگار.[۵۳]
پانویس
- ↑ ابن‌اعثم کوفی، کتاب الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۳۲؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۷۶.
- ↑ اخطب خوارزم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۷۱.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۳۴؛ ذهنی تهرانی، مقتل از مدینه تا مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۹۸۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۸-۱۱۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، دار التعارف للمطبوعات، ج۳، ص۲۱۷؛ ابن‌حیون، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۵۹؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۲.
- ↑ طبری، كامل بهائي، المکتبة الحیدریة، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۹۶-۱۹۷.
- ↑ شيخ مفيد، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۹؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۲.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، دار التعارف للمطبوعات، ج۳، ص۲۱۷.
- ↑ قرشی، حياة الإمام الحسين(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۲۶.
- ↑ پژوهشکده علوم و معارف حدیث، اطلس غدیر و عاشورا، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۳۵؛ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۹۸ق، ص۶؛ روحانی، عاشورا و قیام امام حسین(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۶۱.
- ↑ ابن‌طاووس، الإقبال، ۱۳۷۶ش، ج۳، ص۱۰۰.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۰۱۴-۱۰۱۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ مفید، مسار الشيعة، ۱۴۱۳ق، ص۴۶؛ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۲۵۵ق، ص۵۴۸؛ نزهة الزاهد، ۱۳۷۶ش، ص۳۵۱.
- ↑ مطهری، حماسه حسینی، ۱۴۰۲ش، ج۱، ص۷۱.
- ↑ معتمد الدوله، قمقام زخار، ۱۳۸۶ش، ص۶۸۲-۶۸۳.
- ↑ شيخ مفيد، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۹؛ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۷۲.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۷۲؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۲.
- ↑ شيخ مفيد، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۹.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الكبرى، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۹۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۹۷.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۵۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۲۳۳.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۰.
- ↑ انصاری، «مقام‌ها و مزارهایی به نام رأس الحسین(ع)»، خبرگزاری خبر آنلاین.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۳.
- ↑ ابن‌طاووس، اللهوف، جهان، ص۱۹۷-۲۰۳.
- ↑ قرشی، حياة الإمام الحسين(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۳۸.
- ↑ ابن‌طاووس، کشف المحجة، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۳.
- ↑ ابو مخنف، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۶۲ش، ص۲۲۶.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۵۲.
- ↑ ابو مخنف، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۶۲ش، ص۲۲۶.
- ↑ ابن‌مشهدی، المزار الكبير، ۱۳۷۷ش، ص۵۰۶.
- ↑ «بازگشت کاروان اهلبیت عصمت(ع) به مدینه پس از واقعه عاشورا»، وبگاه العتبة الحسینیة المقدسة.
- ↑ بهبهانی، الدمعة الساكبة، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۱۶۴-۱۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۲۳۵.
- ↑ برقی، کتاب المحاسن، دار الكتب الإسلامية، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ ابن‌نما، ذوب النضار في شرح الثار، ۱۴۱۶ق، ص۱۴۴.
- ↑ ابن‌حیون، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۷۱.
- ↑ قرشی، حياة الإمام الحسين(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۳۰.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۵۳؛ همچنین بنگرید به: کلینی، الكافي، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۶۶.
- ↑ صفدی، الأخبار العليات من الوافي بالوفيات، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۶۶۱.
- ↑ «ساخت فیلم کوتاهی با نام ناعی یثرب...»، وبگاه رهیافته.
- ↑ تعزیه «ورود به مدینه» و «فیلم کامل تعزیه ورود به مدینه. ۱۳۹۹ش».
- ↑ برای نمونه بنگرید به: «اشعار بازگشت کاروان اهل بیت به مدینه»، وبگاه پایگاه فرهنگی حلما؛ «بازگشت کاروان به مدینه»، وبگاه امام هشت.
- ↑ جودی، دیوان کامل جودی عنبرانی، ۱۳۹۷ش، ص۴۶۳.
- ↑ نیر ممقانی، دیوان نیر، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۲.
- ↑ صامت بروجردی، کلیات دوازده جلدی (صامت)، ۱۳۹۴ش، ج۴، ص۱۰۰-۱۰۱.
- ↑ خراسانی، دیوان بینه رحمت، ص۱۲۶.
- ↑ فنا زنوزی، مقتل منظوم کربلا، ۱۳۸۵ش، ص۲۳۱-۲۵۵.
- ↑ حاج مرشد، دیوان سوخته، ۱۳۸۰ش، ص۳۶.
- ↑ «غلام رضا سازگار-بازگشت اسرا به مدینه»، وبگاه رضیع الحسین(ع).
منابع
- آیتی، محمد ابراهیم، بررسی تاریخ عاشورا، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر، ۱۳۸۳ش.
- ابن‌اعثم کوفی، محمد بن علی، کتاب الفتوح، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابن‌حیون، نعمان بن محمد، شرح الأخبار في فضائل الأئمة الأطهار(ع)، تحقیق سيد محمد حسيني جلالي، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الكبرى، تحقیق محمد بن صامل سلیمی، عربستان، مكتبة الصديق، ۱۴۱۴ق.
- ابن‌طاووس، علی بن موسى، الإقبال بالأعمال الحسنة فيما يعمل مرة في السنة، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۷۶ش.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، اللهوف على قتلى الطفوف، ترجمه سید احمد فهری زنجانی، تهران، جهان، بی‌تا.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، کشف المحجة لثمرة المهجة، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۵ش.
- ابن‌مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الكبير، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، القیوم، ۱۳۷۷ش.
- ابن‌نما، جعفر بن محمد، ذوب النضار في شرح الثار، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۶ق.
- ابومخنف، لوط بن یحیى، مقتل الحسين(ع) و مصرع أهل بيته و أصحابه في كربلاء، قم، الشريف الرضي، ۱۳۶۲ش.
- ابومخنف، لوط بن يحيى، وقعة الطف، تحقیق محمد هادي يوسفي غروي، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۷ق.
- اخطب خوارزم، موفق بن احمد، مقتل الحسين(ع)، تحقیق محمد سماوی، قم، أنوار الهدى، ۱۳۸۱ش.
- «اشعار بازگشت کاروان اهل بیت به مدینه»، وبگاه پایگاه فرهنگی حلما، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- انصاری، هادی، «مقام‌ها و مزارهایی به نام رأس الحسین(ع)»، خبرگزاری خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- «بازگشت کاروان به مدینه»، وبگاه امام هشت، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «بازگشت کاروان اهلبیت عصمت(ع) به مدینه پس از واقعه عاشورا»، وبگاه العتبة الحسینیة المقدسة، تاریخ درج مطلب: ۷ دسامبر ۲۰۱۷م، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ش.
- برقی، احمد بن محمد، کتاب المحاسن، تحقیق سید جلال‌الدین حسینی، قم، دار الكتب الإسلامية، بی‌تا.
- بهبهانی، محمد باقر، الدمعة الساكبة في أحوال النبي(ص) و العتر الطاهرة، بحرین، مكتبة العلوم العامة، ۱۴۰۸ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، بی‌تا.
- پژوهشکده علوم و معارف حدیث، اطلس غدیر و عاشورا: جغرافیای تاریخی وقایع عصر امیر المومنین و سيد الشهدا، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۲ش.
- «تعزیه ورود به مدینه»، وبگاه آپارات.
- «تعزیه ورود به مدینه. روستای کلوت. میناب. ۱۳۹۹ش»، وبگاه آپارات.
- جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- جودی، عبدالجواد، دیوان کامل جودی عنبرانی: افصح الشعرا ميرزا عبد الجواد جودی عنبرانی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۹۷ش.
- حاج مرشد، احمد، دیوان سوخته (چکامه های حاج مرشد چلویی ساعی حکیم)، تهرن، سبحان، ۱۳۸۰ش.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهل‌البیت و تاریخها، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- خراسانی، محمد جواد، دیوان بینه رحمت: در مراثی قتیل امت و اهلبیت عصمت، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
- ذهنی تهرانی، محمد جواد، مقتل از مدینه تا مدینه، تهران، پیام حق، ۱۳۸۹ش.
- روحانی، محمد صادق، عاشورا و قیام امام حسین(ع) از دیدگاه آیه‌الله سید محمد صادق روحانی، قم، مهر امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۹۰ش.
- «ساخت فیلم کوتاهی با نام ناعی یثرب، درباره ورود اسیران کربلا به مدینه منوره»، وبگاه رهیافته، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، أمالی، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، تحقیق حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۲۵۵ق.
- شيخ مفيد، محمد بن محمد، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، تحقيق مؤسسة آل البيت(ع) لإحياء التراث، قم، المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، مسار الشيعة في مختصر تواريخ الشريعة، شیخ مهدی نجف، قم، المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، ۱۴۱۳ق.
- صامت بروجردی، محمد باقر، کلیات دوازده جلدی (صامت) در مناقب و مدایح و مصائب و مراثی ائمه معصومین(ع)، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۴ش.
- صفدی، خلیل بن اییک، الأخبار العليات من الوافي بالوفيات، بیروت، دار ابن حزم، ۱۴۳۱ق.
- طبری، حسن بن علی، كامل بهائي، بی‌جا، المکتبة الحیدریة، ۱۴۲۶ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری تاريخ الأمم و الملوک، بیروت، مؤسسة عزالدين، ۱۴۱۳ق.
- «غلام رضا سازگار-بازگشت اسرا به مدینه»، وبگاه رضیع الحسین(ع)، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- فنا زنوزی، عبدالرسول، مقتل منظوم کربلا (دیوان فنا)، قم، نور السجاد، ۱۳۸۵ش.
- قاضی طباطبایی، محمد علی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سید الشهدا(ع)، تبریز، شفق، ۱۳۹۸ق.
- قرشی، باقر شریف، حياة الإمام الحسين بن علي عليهما السلام دراسة و تحليل، قم، مدرسة العلمية الإيرواني، ۱۴۱۳ق.
- قمی، عباس، منتهی الآمال، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم، دلیل، ۱۳۷۹ش.
- کلینی، محمد بن يعقوب، الكافي، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۶۳ش.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحياء التراث العربي، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام حسین علیه السلام بر پایه قرآن حدیث و تاریخ، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
- مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
- معتمد الدوله، فرهاد میرزا، قمقام زخار و صمصام بتار در احوالات حضرت مولى الكونين ابى عبد الله الحسين(ع)، تهران، کتابچی، ۱۳۸۶ش.
- مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسين(ع)، نجف، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۶ق.
- نزهة الزاهد: ادعیه ماثوره از امامان معصوم عليهم السلام با توضیحات فارسی سده ششم، تحقیق رسول جعفریان، تهران، اهل قلم، ۱۳۷۶ش.
- نوری، حسین بن محمد، لولو و مرجان در آداب اهل منبر، قم، طباطبایی، ۱۳۷۱ش.
- نیر ممقانی، محمد تقی، دیوان نیر به همراه توضیحات قرآنی روایی، ادبی و تاریخی، تهران، شمس الشموس، ۱۳۸۶ش.