بازگشت اسیران کربلا
بازگشت اسیران کربلا، مرحله پایانی حضور خاندان امام حسین(ع) در شام پس از واقعه عاشورا در سال ۶۱ هجری قمری بود. یزید بن معاویه دستور داد کاروان اسیران کربلا با فراهم کردن امکانات لازم به مدینه بازگردانده شوند. با نزدیک شدن کاروان به مدینه، به دستور امام سجاد(ع) خبر شهادت امام حسین(ع) و بازگشت خاندان او به مردم اعلام شد و مردم به استقبال و عزاداری پرداختند. امام سجاد(ع) نیز در میان مردم، شهادت امام حسین(ع)، اسارت خاندان او و مصائب واردشده بر آنان را یادآور شد.
درباره بازگشت اسیران کربلا از شام به کربلا در مسیر مدینه و حضور آنان در اربعین سال ۶۱ق، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. برخی منابع این حضور را پذیرفتهاند، اما شماری از عالمان و پژوهشگران آن را بعید دانستهاند. احتمال حضور آنان در کربلا در اربعین سال ۶۲ق نیز مطرح شده است.
بازگشت اسیران کربلا و ورود آنان به مدینه در شعر، تعزیه و دیگر آثار هنری بازتاب یافته است.
از شام تا مدینه
بازگشت اسیران کربلا به مدینه، مرحله پایانی حضور خاندان امام حسین(ع) در شام پس از واقعه کربلا در سال ۶۱ق بود. خاندان امام حسین(ع) همراه سرهای شهدا به شام برده شدند. پس از مدتی، یزید بن معاویه دستور بازگرداندن آنان به مدینه را داد.[۱] در برخی گزارشها، این تصمیم برای کاهش تنشها و جلوگیری از گسترش اعتراضات دانسته شده است.[۲] همچنین در برخی دیگر آمده، یزید آنان را میان ماندن در شام و بازگشت به مدینه مخیر کرد و آنان بازگشت را برگزیدند.[۳] بنابر برخی منابع، حضرت زینب(س) درخواست کرد در شام برای امام حسین(ع)، عزاداری کنند،[۴] و کاروان پس از هفت روز عزاداری آماده حرکت شد.[۵]
یزید هنگام آمادهسازی کاروان، با امام سجاد(ع) گفتوگو کرد و ضمن اظهار تأسف از حادثه کربلا، آمادگی خود را برای برآوردن خواستههای او اعلام کرد. سپس برای امام سجاد(ع) و خاندان امام حسین(ع) لباس، امکانات و هدایا فراهم کرد[۶] و به زنان خاندان نیز عطایی پرداخت.[۷] کاروان به سرپرستی نُعْمان بن بَشیر و همراهانی که یزید تعیین کرده بود،[۸] با سفارش به رفتار محترمانه و مدارا با خاندان امام حسین(ع)، به سوی مدینه حرکت کرد.[۹] برخی منابع نیز از حرکت شبانه کاروان[۱۰] و همراهی افرادی از جمله مُحرِز بن حُرَیث کلبی و فردی از بنیبهراء خبر دادهاند.[۱۱]
در گزارشی از مجلسی، اشعاری از امکلثوم در سوگ امام حسین(ع) و بیان رنجهای خاندانش هنگام حرکت به مدینه نقل شده است؛[۱۲] اما مَقْتَل مُقَّرَّم محل سرودن این اشعار را مدینه دانسته است.[۱۳]
عبور از کربلا
در برخی گزارشها آمده است که کاروان اسیران کربلا هنگام رفتن به مدینه، از کربلا عبور کرده و چند روز در آنجا عزاداری کردند، سپس به مدینه رفتند.[۱۴] در مقابل، شماری از عالمان و پژوهشگران با توجه به مدت طولانی اقامت خاندان امام حسین(ع) در شام،[۱۵] طولانیبودن مسیر (از کربلا به کوفه و شام و بازگشت آنها از شام به کربلا)[۱۶] و گزارش بازگشت آنان به مدینه،[۱۷] حضورشان در کربلا در اربعین سال ۶۱ق را بعید و فاقد پشتوانه تاریخی کافی دانستهاند.[۱۸] برخی نیز احتمال دادهاند که حضور در کربلا در اربعین سال ۶۲ق رخ داده باشد.[۱۹]
ورود به مدینه
به گزارش سید ابن طاووس، هنگامی که کاروان به نزدیکی مدینه رسید، امام سجاد(ع) از بَشیر بن جَذْلَم خواست پیش از ورود کاروان، مردم را از شهادت امام حسین(ع) و بازگشت خاندانش آگاه کند. بشیر در مسجد پیامبر(ص) با خواندن اشعاری این خبر را اعلام کرد و مردم مدینه برای استقبال از کاروان و عزاداری به سوی آنان رفتند. زنان مدینه نیز با شنیدن خبر، از خانهها بیرون آمدند و به گریه و ناله پرداختند. پس از تجمع مردم، امام سجاد(ع) در میان آنان حاضر شد و با یادآوری شهادت امام حسین(ع)، اسارت زنان و کودکان خاندان پیامبر(ص)، گرداندن سر امام در شهرها و دیگر رنجهای واردشده بر آنان، این حوادث را مصیبتی بزرگ برای اسلام و خاندان پیامبر(ص) دانست.[۲۰] طبری، تاریخنگار، نیز از سوگواری و استقبال برخی از خاندان عبدالمطلب خبر داده است.[۲۱]
عزداری بنیهاشم
بنابر برخی منابع، امام سجاد(ع) پس از ورود به مدینه، در کنار قبر پیامبر(ص) در رثای امام حسین(ع) و مصیبتهای عاشورا اشعاری خواند.[۲۲] حضرت زینب(س)، حضرت سکینه(س)[۲۳] و امکلثوم[۲۴] نیز در کنار مسجدالنبی(ص) از مصیبتهای واردشده بر خاندان پیامبر(ص) به ایشان شکایت کردند. در زیارت ناحیه مقدسه[۲۵] نیز به شکایتکردن خاندان امام حسین(ع) به پیامبر(ص) اشاره شده است.[۲۶]
گزارش شده، زنان بنیهاشم پس از شهادت امام حسین(ع) لباس سیاه پوشیدند و عزاداری کردند و امام سجاد(ع) برای آنان غذا فراهم میکرد.[۲۷] امسلمه نیز در مسجدالنبی(ص) برای امام حسین(ع) عزاداری میکرد.[۲۸] همچنین نقل شده است که زنان بنیهاشم تا پنج سال خضاب نکردند و از روغن و سرمه استفاده نکردند تا اینکه عبیدالله بن زیاد، سرش توسط مختار به مدینه فرستاده شد.[۲۹] درباره رباب، همسر امام حسین(ع)، نیز گفته شده است که از شدت گریه در سوگ امام، اشکش خشک شد[۳۰] و مرثیههای بسیاری برای امام حسین(ع) خواند.[۳۱]
در گزارشی از طبری، مردی شامی که در مسیر بازگشت با خاندان امام حسین(ع) نیکی کرده بود، مورد قدردانی فاطمه دختر امام علی(ع) و حضرت زینب(س) قرار گرفت و آنان زیورهای خود را به او هدیه کردند.[۳۲]
بازتاب در هنر، ادبیات و رسانه
بازگشت اسیران کربلا در آثار هنری و اشعار بازتاب یافته است. آستان حضرت عباس(ع)، فیلم کوتاه سینمایی «ناعی یثرب» را درباره این رویداد ساخته است.[۳۳] همچنین هنرمندان متعددی در قالب تعزیه، ورود کاروان به مدینه را به تصویر کشیدهاند.[۳۴]
این موضوع در اشعار بسیاری از شاعران و مداحان آیینی آمده است؛[۳۵] از جمله عبدالجواد جودی خراسانی (درگذشت: ۱۳۰۱یا ۱۳۰۲ق)،[۳۶] نیِّر تبریزی (درگذرشت: ۱۳۱۲ق)،[۳۷] صامت بروجردی (درگذشت: ۱۳۳۱ق)،[۳۸] محمدجواد خراسانی (درگذشت: ۱۳۳۱ق)،[۳۹] عبدالرسول زَنوزی (معروف به فانی زنوزی)،[۴۰] میرزا احمد عباد نهاوندی (معروف به مرشد چلویی)[۴۱] و غلامرضا سازگار.[۴۲]
پانویس
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۸-۱۱۹.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۳۴؛ ذهنی تهرانی، مقتل از مدینه تا مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۹۸۵.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، دار التعارف للمطبوعات، ج۳، ص۲۱۷؛ ابنحیون، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۵۹؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۲.
- ↑ طبری، كامل بهائي، المکتبة الحیدریة، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۹۶-۱۹۷.
- ↑ شيخ مفيد، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۹؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۲.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، دار التعارف للمطبوعات، ج۳، ص۲۱۷.
- ↑ شيخ مفيد، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۹؛ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۷۲.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۷۲؛ اخطب خوارزم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۲.
- ↑ شيخ مفيد، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الكبرى، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۹۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۹۷.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۵۲.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۳۵؛ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۹۸ق، ص۶؛ روحانی، عاشورا و قیام امام حسین(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۶۱.
- ↑ ابنطاووس، الإقبال، ۱۳۷۶ش، ج۳، ص۱۰۰.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۰۱۴-۱۰۱۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ مفید، مسار الشيعة، ۱۴۱۳ق، ص۴۶؛ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۲۵۵ق، ص۵۴۸؛ نزهة الزاهد، ۱۳۷۶ش، ص۳۵۱.
- ↑ مطهری، حماسه حسینی، ۱۴۰۲ش، ج۱، ص۷۱.
- ↑ معتمد الدوله، قمقام زخار، ۱۳۸۶ش، ص۶۸۲-۶۸۳.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، جهان، ص۱۹۷-۲۰۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۲۳۵.
- ↑ ابو مخنف، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۶۲ش، ص۲۲۶.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۵۲.
- ↑ ابو مخنف، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۶۲ش، ص۲۲۶.
- ↑ ابنمشهدی، المزار الكبير، ۱۳۷۷ش، ص۵۰۶.
- ↑ «بازگشت کاروان اهلبیت عصمت(ع) به مدینه پس از واقعه عاشورا»، وبگاه العتبة الحسینیة المقدسة.
- ↑ برقی، کتاب المحاسن، دار الكتب الإسلامية، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ ابنحیون، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۷۱.
- ↑ ابننما، ذوب النضار في شرح الثار، ۱۴۱۶ق، ص۱۴۴.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۵۳؛ همچنین بنگرید به: کلینی، الكافي، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۶۶.
- ↑ صفدی، الأخبار العليات من الوافي بالوفيات، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۶۶۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۲۳۳.
- ↑ «ساخت فیلم کوتاهی با نام ناعی یثرب...»، وبگاه رهیافته.
- ↑ تعزیه «ورود به مدینه» و «فیلم کامل تعزیه ورود به مدینه. ۱۳۹۹ش».
- ↑ برای نمونه بنگرید به: «اشعار بازگشت کاروان اهل بیت به مدینه»، وبگاه پایگاه فرهنگی حلما؛ «بازگشت کاروان به مدینه»، وبگاه امام هشت.
- ↑ جودی، دیوان کامل جودی عنبرانی، ۱۳۹۷ش، ص۴۶۳.
- ↑ نیر ممقانی، دیوان نیر، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۲.
- ↑ صامت بروجردی، کلیات دوازده جلدی (صامت)، ۱۳۹۴ش، ج۴، ص۱۰۰-۱۰۱.
- ↑ خراسانی، دیوان بینه رحمت، ص۱۲۶.
- ↑ فنا زنوزی، مقتل منظوم کربلا، ۱۳۸۵ش، ص۲۳۱-۲۵۵.
- ↑ حاج مرشد، دیوان سوخته، ۱۳۸۰ش، ص۳۶.
- ↑ «غلام رضا سازگار-بازگشت اسرا به مدینه»، وبگاه رضیع الحسین(ع).
منابع
- آیتی، محمد ابراهیم، بررسی تاریخ عاشورا، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر، ۱۳۸۳ش.
- ابنحیون، نعمان بن محمد، شرح الأخبار في فضائل الأئمة الأطهار(ع)، تحقیق سيد محمد حسيني جلالي، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الكبرى، تحقیق محمد بن صامل سلیمی، عربستان، مكتبة الصديق، ۱۴۱۴ق.
- ابنطاووس، علی بن موسى، الإقبال بالأعمال الحسنة فيما يعمل مرة في السنة، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۷۶ش.
- ابنطاووس، علی بن موسی، اللهوف على قتلى الطفوف، ترجمه سید احمد فهری زنجانی، تهران، جهان، بیتا.
- ابنمشهدی، محمد بن جعفر، المزار الكبير، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، القیوم، ۱۳۷۷ش.
- ابننما، جعفر بن محمد، ذوب النضار في شرح الثار، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۶ق.
- ابومخنف، لوط بن یحیى، مقتل الحسين(ع) و مصرع أهل بيته و أصحابه في كربلاء، قم، الشريف الرضي، ۱۳۶۲ش.
- ابومخنف، لوط بن يحيى، وقعة الطف، تحقیق محمد هادي يوسفي غروي، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۷ق.
- اخطب خوارزم، موفق بن احمد، مقتل الحسين(ع)، تحقیق محمد سماوی، قم، أنوار الهدى، ۱۳۸۱ش.
- «اشعار بازگشت کاروان اهل بیت به مدینه»، وبگاه پایگاه فرهنگی حلما، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- برقی، احمد بن محمد، کتاب المحاسن، تحقیق سید جلالالدین حسینی، قم، دار الكتب الإسلامية، بیتا.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، بیتا.
- «بازگشت کاروان به مدینه»، وبگاه امام هشت، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «بازگشت کاروان اهلبیت عصمت(ع) به مدینه پس از واقعه عاشورا»، وبگاه العتبة الحسینیة المقدسة، تاریخ درج مطلب: ۷ دسامبر ۲۰۱۷م، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «تعزیه ورود به مدینه»، وبگاه آپارات.
- «تعزیه ورود به مدینه. روستای کلوت. میناب. ۱۳۹۹ش»، وبگاه آپارات.
- جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- جودی، عبدالجواد، دیوان کامل جودی عنبرانی: افصح الشعرا ميرزا عبد الجواد جودی عنبرانی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۹۷ش.
- حاج مرشد، احمد، دیوان سوخته (چکامه های حاج مرشد چلویی ساعی حکیم)، تهرن، سبحان، ۱۳۸۰ش.
- خراسانی، محمد جواد، دیوان بینه رحمت: در مراثی قتیل امت و اهلبیت عصمت، بیجا، بینا، بیتا.
- ذهنی تهرانی، محمد جواد، مقتل از مدینه تا مدینه، تهران، پیام حق، ۱۳۸۹ش.
- روحانی، محمد صادق، عاشورا و قیام امام حسین(ع) از دیدگاه آیهالله سید محمد صادق روحانی، قم، مهر امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۹۰ش.
- «ساخت فیلم کوتاهی با نام ناعی یثرب، درباره ورود اسیران کربلا به مدینه منوره»، وبگاه رهیافته، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، أمالی، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، تحقیق حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۲۵۵ق.
- شيخ مفيد، محمد بن محمد، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، تحقيق مؤسسة آل البيت(ع) لإحياء التراث، قم، المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، مسار الشيعة في مختصر تواريخ الشريعة، شیخ مهدی نجف، قم، المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، ۱۴۱۳ق.
- صامت بروجردی، محمد باقر، کلیات دوازده جلدی (صامت) در مناقب و مدایح و مصائب و مراثی ائمه معصومین(ع)، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۴ش.
- صفدی، خلیل بن اییک، الأخبار العليات من الوافي بالوفيات، بیروت، دار ابن حزم، ۱۴۳۱ق.
- طبری، حسن بن علی، كامل بهائي، بیجا، المکتبة الحیدریة، ۱۴۲۶ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری تاريخ الأمم و الملوک، بیروت، مؤسسة عزالدين، ۱۴۱۳ق.
- «غلام رضا سازگار-بازگشت اسرا به مدینه»، وبگاه رضیع الحسین(ع)، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- فنا زنوزی، عبدالرسول، مقتل منظوم کربلا (دیوان فنا)، قم، نور السجاد، ۱۳۸۵ش.
- قاضی طباطبایی، محمد علی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سید الشهدا(ع)، تبریز، شفق، ۱۳۹۸ق.
- قمی، عباس، منتهی الآمال، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم، دلیل، ۱۳۷۹ش.
- کلینی، محمد بن يعقوب، الكافي، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۶۳ش.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحياء التراث العربي، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه امام حسین علیه السلام بر پایه قرآن حدیث و تاریخ، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
- مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
- معتمد الدوله، فرهاد میرزا، قمقام زخار و صمصام بتار در احوالات حضرت مولى الكونين ابى عبد الله الحسين(ع)، تهران، کتابچی، ۱۳۸۶ش.
- مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسين(ع)، نجف، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۶ق.
- نزهة الزاهد: ادعیه ماثوره از امامان معصوم عليهم السلام با توضیحات فارسی سده ششم، تحقیق رسول جعفریان، تهران، اهل قلم، ۱۳۷۶ش.
- نوری، حسین بن محمد، لولو و مرجان در آداب اهل منبر، قم، طباطبایی، ۱۳۷۱ش.
- نیر ممقانی، محمد تقی، دیوان نیر به همراه توضیحات قرآنی روایی، ادبی و تاریخی، تهران، شمس الشموس، ۱۳۸۶ش.