سرهای شهدای کربلا
سرهای شهدای کربلا به سر امام حسین(ع) و دیگر شهدای واقعه کربلا اشاره دارد که پس از شهادت آنان در سال ۶۱ق از بدن جدا و به کوفه و سپس شام منتقل شد.
بنابر گزارش‌های تاریخی، سرها توسط لشکریان عمر سعد از بدن جدا و میان قبایل مختلف تقسیم شد تا آنها را نزد عبیدالله بن زیاد و یزید بن معاویه ببرند و جایزه دریافت کنند. به دستور آن دو، سرهای شهدا بر نیزه در شهرهای مختلف گردانده شد.
درباره محل دفن سر امام حسین و دیگر سرها دیدگاه‌های مختلفی در منابع گزارش شده است ازجمله در کربلا، نجف، مدینه، دمشق و مصر.
جداکردن و انتقال سرها
پس از شهادت امام حسین(ع) و یارانش در سال ۶۱ق، سرهای آنان از بدن جدا شد. عمر بن سعد، سر امام حسین(ع) را به وسیله خولی بن یزید و حُمَید بن مسلم اَزْدی نزد عبیدالله بن زیاد در کوفه فرستاد. سرهای دیگر شهدا نیز توسط شمر بن ذی‌الجوشن، قیس بن اشعث و عمرو بن حجاج زبیدی به کوفه منتقل شد.[۱]
به دستور ابن‌زیاد، سرها بر نیزه قرار گرفت و در کوفه گردانده شد[۲] و سپس به وسیله زَحْر بن قیس جُعْفی برای یزید به شام فرستاده شد.[۳] در شام نیز سرها را در شهر گرداندند و شهدا را به عنوان خارجی یعنی قیام‌کننده علیه یزید معرفی می‌کردند.[۴]
تقسیم سرها میان قبایل
منابع، درباره تعداد سرهای شهدای کربلا اختلاف دارند و شمار آنها تا ۷۲،[۵] ۷۵[۶] و ۷۸[۷] سر گزارش کرده‌اند. بنابر برخی گزارش‌ها، سرها میان قبایل تقسیم شد تا برای دریافت جایزه نزد ابن‌زیاد و یزید برده شوند.[۸] در گزارشی، از مجموع ۷۲ سر، ۲۲ سر به هوازن، ۱۷ سر به تَمیم، ۱۳ سر به کنده، ۱۲ سر به ثَقیف، ۶ سر به بنی‌اسد و ۵ سر به اَزْد سپرده شد.[۹] در نقلی دیگر، از ۷۸ سر، ۱۷ سر به تمیم، ۱۶ سر به بنی‌اسد، ۱۳ سر به کِنْدِه، ۱۲ سر به هوازن، ۷ سر به مَذْحِج و ۱۳ سر نیز به دیگر افراد سپرده شد.[۱۰]
محل دفن سرها
درباره محل دفن سر امام حسین(ع) گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. بنابر قول مشهور،[۱۱] یزید سر امام حسین(ع) را به امام سجاد(ع) سپرد و آن حضرت، سر را در اربعین[۱۲] سال ۶۱ق[۱۳] به کربلا برد و به بدن امام حسین(ع) ملحق کرد.[۱۴] دفن سر در مدینه،[۱۵] دمشق،[۱۶] نجف[۱۷] و مصر از دیگر دیدگاه‌های مطرح‌شده است.[۱۸]
به گفته محمدی ری‌شهری، درباره محل دفن سرهای دیگر شهدای کربلا گزارش معتبری وجود ندارد. تنها مُسْتَوفی هَرَوی (قرن ششم هجری قمری) در ترجمه کتاب الفتوح،[۱۹] آورده است که امام سجاد(ع) سرها را در کربلا به بدن صاحبانشان ملحق کرد.[۲۰] محمدتقی آل‌بحرالعلوم، فقیه شیعی، این دیدگاه را قول مشهور شیعیان امامیه دانسته است.[۲۱] با این حال، سید محسن امین، شرح حال‌نگار شیعی، احتمال داده است که مقبره باب‌الصغیر در دمشق محل دفن سرهای حضرت عباس و حضرت علی‌اکبر و حَبیب بن مَظاهِر باشد.[۲۲]
بر پایه برخی گزارش‌ها، سر برخی از شهدای کربلا از بدن جدا نشد. از جمله علی‌اصغر که پس از شهادت، توسط امام حسین(ع) در کربلا دفن شد.[۲۳] همچنین قبیله بنی‌تمیم مانع جداشدن سر حر بن یزید ریاحی شد.[۲۴]
بازتاب در هنر و ادبیات
جدا کردن و انتقال سرهای شهدای کربلا در هنر، ادبیات و آیین‌های سوگواری شیعی بازتاب یافته است. این واقعه در تعزیه‌های ایران بازآفرینی شده[۲۵] و در برخی آثار نمایشی و تلویزیونی از جمله مجموعه تلویزیونی مختارنامه، صحنه به نیزه‌رفتن سر امام حسین(ع) توسط سَنان بن اَنس به تصویر کشیده شده است.[۲۶]
شاعران آیینی همچون نَیِّر تبریزی،[۲۷] سروش اصفهانی،[۲۸] غلامرضا سازگار،[۲۹] سید رضا مؤید و علی‌اکبر لطیفیان[۳۰] نیز در سروده‌ها و مراثی خود به موضوع سرهای شهدا و به نیزه رفتن آنها پرداخته‌اند.[۳۱]همچنین اشعاری با موضوع «سَر» توسط حمیدرضا برقعی[۳۲] و محمد زارعی[۳۳] سروده شده است.
از جمله سروده‌هایی که در مجالس مذهبی خوانده می‌شود، این بیت است:
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳؛ ابن‌طاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷-۱۱۸؛ ابومخنف، وقعة الطفّ، ۱۴۱۷ق، ص۲۶۴؛ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹؛ ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ بینش، با کاروان حسینی، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹.
- ↑ ابن‌طاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ ابن‌طاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹.
- ↑ ابن‌طاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۴.
- ↑ ابن‌جوزی ، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، س۱۴۵؛ محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ آل‌بحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۸؛ ابن‌جوزی ، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۸؛ ابن‌طاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۹۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۴۹۳؛ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۹؛ ابن‌حبان، تاریخ الصحابه...، ۱۴۰۸ق، ص۶۷؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید: ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۱۴.
- ↑ مستوفی هروی، ترجمه الفتوح ابن‌اعثم، ۱۳۷۲ش، ص۹۱۶.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ آل‌بحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۶۲۷.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۳۷.
- ↑ سماوی، إبصار العین...، ۱۳۷۷ش، ص۲۲۰.
- ↑ تعزیه «بازار شام. معرفی سرهای شهدای کربلا» و «آوردن سر شهدا کربلا نزد یزید».
- ↑ سیما فیلم، مجموعه تلویزیونی «مختارنامه»، قسمت ۲۹، دقیقه ۱۵-۱۷.
- ↑ نیر ممقانی، دیوان کامل آتشکده، ۱۳۸۶ش، ص۷۷.
- ↑ سروش اصفهانی، دیوان سروش اصفهانی، ۱۳۴۰ش، ج۲، ص۷۶۰.
- ↑ «اشعار مناسبتی-روز عاشورا»، وبگاه بلاغ.
- ↑ «اشعار مصائب اهل‌بیت امام حسین(ع) در کوفه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ نیر ممقانی، دیوان کامل آتشکده، ۱۳۸۶ش، ص۷۷.
- ↑ «جدیدترین شعر حمیدرضا برقعی...»، خبرگزاری مشرق نیوز.
- ↑ «دیدار شاعران ۹۶ | شعرخوانی آقای محمد زارعی»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
- ↑ «اشعار حضرت زینب(س)...»، وبگاه امام هشت.
منابع
- آل‌بحرالعلوم، محمدتقی، مقتل الحسین(ع)، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۲۷ق.
- ابن‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی ، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- ابن‌حبان، محمد، تاریخ الصحابة الذین روی عنهم الاخبار، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
- ابن‌سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، مترجم: احمد فهری زنجانی، تهران، جهان، چاپ اول، ۱۳۴۸ش.
- ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویة، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
- ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.
- ابومخنف، لوط بن یحیی، وقعة الطفّ، تحقیق محمدهادی یوسفی غروی، قم، جامعه مدرسین، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق.
- «اشعار حضرت زینب سلام الله علیه به همراه سبک/زمینه -(سری به نیزه بلند است در برابر زینب)»، وبگاه امام هشت، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ش.
- انصاری، هادی، «مقام‌ها و مزارهایی به نام رأس الحسین(ع)»، خبرگزاری خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- «اشعار مناسبتی-روز عاشورا»، وبگاه بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- بینش، عبدالحسین، با کاروان حسینی، قم، زمزم هدایت، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
- «تعزیه آوردن سر شهدا کربلا نزد یزید در تعزیه بازار شام قودجان»، وبگاه آپارات.
- «تعزیه بازار شام.قسمت معرفی سرهای شهدای کربلا. شهرعلویجه. شهریور۱۴۰۲»، وبگاه آپارات.
- «جدیدترین شعر حمیدرضا برقعی + فیلم»، خبرگزاری مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ش.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهل‌البیت و تاریخها، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
- خامه‌یار، احمد، «رأس الحسین»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۹، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- راوندی، سعید بن هبه الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسة الإمام المهدی(ع)، ۱۳۶۸ش.
- دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق محمد عبدالمنعم عامر و جمال الدین شیال، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۳ش.
- «دیدار شاعران ۹۶ | شعرخوانی آقای محمد زارعی»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ش.
- ذهبی، شمس الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- سماوی، محمد، إبصار العین فی أنصار الحسین(ع)، قم، مرکز الدراسات الإسلامیة لممثلیة الولی الفقیة فی حرس الثورة الإسلامیة، ۱۳۷۷ش.
- سیما فیلم، مجموعه تلویزیونی «مختارنامه»، به کارگردانی داوود میرباقری، ۱۳۹۲ش، نمایش داده‌شده در شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران، جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ، تحقیق مؤسسة آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر، نوادر المعجزات فی مناقب الأئمة الهداة، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی- سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، شهادت‌نامه امام حسین(ع) بر پایه منابع معتبر، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۲ش.
- مستوفی هروی، محمد بن احمد، ترجمه الفتوح ابن‌اعثم، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
- «مقام رأس الحسین در سرزمین‌های اشغالی»، وبگاه نور نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مردا ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.