سرهای شهدای کربلا
سرهای شهدای کربلا، به سرهای امام حسین(ع) و دیگر شهیدان واقعه کربلا گفته میشود که پس از شهادت آنان در سال ۶۱ق از بدن جدا و به کوفه و شام منتقل شد. عمر بن سعد، سر امام حسین(ع) را نزد عبیدالله بن زیاد فرستاد و سپس به دستور ابنزیاد و یزید، سر ایشان و دیگر شهدا در کوفه و شام بر نیزه در شهر گردانده شدند.
منابع تاریخی درباره تعداد سرهای شهدای کربلا و نحوه تقسیم آنها میان قبایل برای بردن نزد ابنزیاد و یزید اختلاف دارند. همچنین درباره محل دفن سر امام حسین(ع) و دیگر شهیدان کربلا دیدگاههای گوناگونی مطرح شده و گزارشهایی از دفن آن در کربلا و نجف و مدینه و دمشق و مصر نقل شده است.
جداکردن و انتقال سرها
سرهای شهدای کربلا به سرهای امام حسین(ع) و دیگر شهیدان حادثه کربلا اشاره دارد که در واقعه کربلا در سال ۶۱ق از بدن جدا و به کوفه و سپس شام منتقل شد. عمر بن سعد، سر امام حسین(ع) را در روز عاشورا توسط خولی بن یزید اصبحی و حُمَید بن مسلم اَزْدی نزد عُبَیدالله بن زیاد در کوفه فرستاد. سایر سرها نیز پس از جدا شدن، توسط شِمر بن ذی الجَوْشَن و قِیس بن اَشْعَث و عَمرو بن حَجَّاج زُبَیدی به کوفه منتقل شدند.[۱] به دستور ابنزیاد، سر امام حسین(ع) بر نیزه شد و در کوچهها و قبایل کوفه گردانده شد؛[۲] سرهای سایر شهدا نیز در کوفه[۳] بر نیزه شده و گردانده میشدند.[۴] سپس ابنزیاد همه سرها را توسط زَحْرِ بن قَیس جُعْفی برای یزید به شام فرستاد.[۵] در شام نیز سرها را در شهر میگرداندند و شهدا را به عنوان خوارج (قیامکنندگان علیه یزید) معرفی میکردند.[۶] بنابر برخی گزارشها، نخستین سرى که در تاریخ اسلام، بریده و به جاى دیگر فرستاده شد، سر امام حسین(ع) بود.[۷]
بیاحترامی به سر امام حسین(ع)
در منابع، گزارشهایی نیز درباره برخورد ابنزیاد و یزید با سر امام حسین(ع) نقل شده است. بنابر گزارشی، ابنزیاد در دارالاماره کوفه با چوبدستی بر دندانها[۸] و سر امام حسین(ع) میزد[۹] و به جوگندمی شدن ریش ایشان اشاره میکرد.[۱۰] همچنین در روایتی منسوب به فَضْل بن شَاذان از امام رضا(ع)، یزید در حضور سر مطهر امام حسین(ع) به عیشونوش با آبجو و بازی شطرنج پرداخت و به امام حسین(ع) و امام علی(ع) و پیامبر اسلام(ص) توهین میکرد؛ سپس باقیمانده آبجوی خود را کنار تشتِ سر مبارک بر زمین میریخت.[۱۱] همچنین به دستور یزید، سر امام حسین(ع) در ورودی قصر او آویخته شد[۱۲] و در گزارشی دیگر آمده است که سرهای شهدا تا سه روز در دمشق بر دار بودند.[۱۳]
معجزات سر امام حسین(ع)
به گفته شیخ مفید، هنگامی که سر امام حسین (ع) به دستور ابن زیاد در کوفه گردانده میشد، زید بن ارقم شنید که سر امام حسین (ع) آیه ۹ سوره کهف (أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَبًا) را تلاوت میکند و از این رویداد شگفتزده شد.[۱۴] همچنین طبری گزارش کرده، خولی پس از ورود به کوفه، سر امام حسین(ع) را به خانه برد و زیر ظرف بزرگی پنهان کرد. همسرش (نوار، دختر مالک بن عقرب) مشاهده کرد که ستونی از نور از سر بریده امام حسین(ع) به آسمان میتابد.[۱۵]
تعداد و تقسیم سرها
منابع تاریخی درباره تعداد سرهای شهدای کربلا اختلاف دارند و شمار آنها را از ۷۲،[۱۶] ۷۵[۱۷] و ۷۸[۱۸] سر ذکر کردهاند. این سرها میان قبایل تقسیم شد تا آنها را برای دریافت جایزه نزد ابنزیاد و یزید ببرند.[۱۹] بنابر گزارشی، از مجموع ۷۲ سر، ۲۲ سر به هوازن، ۱۷ سر به تَمیم (به فرماندهی حُصَین بن نُمَیر)، ۱۳ سر به کنده (به فرماندهی قَیس بن اَشعث)، ۱۲ سر به ثَقیف (به فرماندهی ولید بن عمرو)، ۶ سر به بنیاسد (به فرماندهی هلال اَعوَر) و ۵ سر به اَزْد (به فرماندهی عَیهَمَة بن زُهَیر) سپرده شد.[۲۰] در نقلی دیگر، از ۷۸ سر، تمیم ۱۷ سر، بنیاسد ۱۶ سر، کِنْدِه ۱۳ سر، هوازن ۱۲ سر، مَذْحِج ۷ سر و ۱۳ سر نیز توسط دیگر افراد برده شد.[۲۱]
محل دفن سرها
درباره محل دفن سر امام حسین(ع) گزارشهای متفاوتی در منابع وجود دارد. بنابر قول مشهور،[۲۲] یزید سر امام حسین(ع) را به امام سجاد(ع) سپرد و آن حضرت، سر را در روز اربعین[۲۳] سال ۶۱ق[۲۴] به کربلا برد و به بدن امام حسین(ع) ملحق کرد و به خاک سپرد.[۲۵] برخی منابع روایی نیز محل دفن را کنار قبر امام علی(ع) در نجف دانستهاند[۲۶] که محمدی ریشهری، تاریخپژوه شیعی، آن را قولی پذیرفتنی میداند.[۲۷] دفن در مدینه،[۲۸] دمشق[۲۹] و مصر نیز از دیگر دیدگاههای مطرحشده است.[۳۰] با این حال، قول دفن در مصر مورد تردید قرار گرفته است.[۳۱]
به گفته محمدی ریشهری، در منابع معتبر درباره محل دفن سرهای دیگر شهدای کربلا گزارشی وجود ندارد. تنها در کتاب الفتوح (ترجمه هَرَوی مُسْتَوفی)،[۳۲] آمده است که امام سجاد(ع) این سرها را در کربلا به بدن صاحبانشان ملحق کرد و همراه آنان به خاک سپرد.[۳۳] محمدتقی آلبحرالعلوم، فقیه شیعی، این دیدگاه را قول مشهور شیعیان امامیه دانسته است.[۳۴] با این حال، سید محسن امین، شرح حالنگار شیعی، احتمال داده است که مقبره «بابالصغیر» در دمشق محل دفن سرهای حضرت عباس و حضرت علیاکبر و حَبیب بن مَظاهِر باشد.[۳۵]
بر پایه برخی گزارشها، سر برخی از شهدای کربلا از بدن جدا نشد. از آن جمله، حضرت علی اصغر(ع) است که بعد از شهادت توسط امام حسین(ع) در کربلا دفن شد.[۳۶] همچنین قبیله بنیتمیم مانع جداشدن سر حر بن یزید ریاحی شدند.[۳۷]
مقامهای رأس الحسین
بنابر گزارشها، به دستور ابن زیاد و یزید، سر امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا را در مسیر انتقال از کوفه به شام از مناطق مختلف عبور دادند و در برخی از این مکانها چند روزی نگهداری کردند.[۳۸] این مکانها با عنوان «مقام رأس الحسین» شناخته میشوند.[۳۹] از جمله این مکانها، «مشهد النقطه» است. بر پایه گزارشها، هنگامی که کاروان اسرا و سرهای شهدای کربلا از عراق به حَلَب رسیدند، در غرب این شهر، کنار کوه جوشن و معبد «مارِت مَروثا» توقف کردند و سر امام حسین(ع) را بر صخرهای گذاشتند و پس از برداشتن آن، چند قطره خون بر صخره باقی ماند و بعدها بر همان محل بنایی ساخته شد.[۴۰]
گفته شده، ضریحی که در مسجد جامع اموی دمشق به عنوان مقام رأس الحسین شناخته میشود، یکی از محلهای نگهداری سر امام حسین(ع) بوده است.[۴۱] زیارتگاهی منسوب به سر امام حسین(ع) نیز در عسقلانِ فلسطین اشغالی قرار دارد.[۴۲] در شهر قاهره در مصر نیز زیارتگاهی منسوب به سر امام حسین(ع) قرار دارد که مورد توجه مردم است.[۴۳] افزون بر این، مکانهای دیگری نیز در موصل، سوریه و لبنان وجود دارند که به «رأسالحسین» شناخته میشوند.[۴۴]
بازتاب در هنر، ادبیات و رسانه
جدا کردن سرهای شهدای کربلا و انتقال آنها به کوفه و شام، در آثار هنری نیز بازتاب یافته است. در مجموعه تلویزیونی مختارنامه، صحنه به نیزهرفتن سر امام حسین(ع) توسط سَنان بن اَنس به تصویر کشیده شده است.[۴۵] همچنین این واقعه در تعزیههای ایران نیز بازآفرینی میشود و تعزیهگردانان آن را در مناطق مختلف کشور به نمایش میگذارند.[۴۶]
بهنیزهرفتن سر امام حسین(ع) و سرهای شهدای کربلا در سرودههای شاعران و مداحان آیینی همچون محمدتقی مَمَقانی (معروف به نَیِّر تبریزی)،[۴۷] سروش اصفهانی،[۴۸] غلامرضا سازگار،[۴۹] سید رضا مؤید و علی اکبر لطیفیان[۵۰] منعکس شده است.
تصویری منسوب به سر امام حسین(ع) در فضای مجازی منتشر شده که گفته میشود در موزه لوور پاریس نگهداری میشود، اما این تصویر جعلی دانسته شده است.[۵۱]
پانویس
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳؛ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷؛ ابومخنف، وقعة الطفّ، ۱۴۱۷ق، ص۲۶۴.
- ↑ ابنجوزى ، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۳.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹؛ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ بینش، با کاروان حسینى، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۵.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۴۸۳.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۳۹۳.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۲۶.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۲.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۱.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ طبری، إستشهاد الحسين، ۱۴۰۸ق، ص۱۴۶.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۴.
- ↑ ابنجوزى ، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۸؛ مجلسى، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، س۱۴۵؛ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ آلبحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۸؛ ابنجوزى ، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۸؛ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۹۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید: ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۵؛ کلینى، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۴۹۳؛ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۹؛ ابنحبان، تاریخ الصحابه...، ۱۴۰۸ق، ص۶۷؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۱۴.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابنکثیر، البدایة و النهایة، دار الفکر، ج۸، ص۲۰۴؛ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۶-۱۶۸.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۳۷۲ش، ص۹۱۶.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ آلبحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۶۲۷.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۳۷.
- ↑ سماوی، إبصار العين...، ۱۳۷۷ش، ص۲۲۰.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۰.
- ↑ انصاری، «مقامها و مزارهایی به نام رأس الحسین(ع)»، خبرگزاری خبر آنلاین.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۳.
- ↑ «مقام رأس الحسین در سرزمینهای اشغالی»، وبگاه نور نیوز.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: خامهیار، احمد، «رأس الحسین»، ج۱۹، ص۱۹۰.
- ↑ سیما فیلم، مجموعه تلویزیونی «مختارنامه»، قسمت ۲۹، دقیقه ۱۵-۱۷.
- ↑ تعزیه «بازار شام. معرفی سرهای شهدای کربلا» و «آوردن سر شهدا کربلا نزد یزید».
- ↑ نیر ممقانی، دیوان کامل آتشکده، ۱۳۸۶ش، ص۷۷.
- ↑ سروش اصفهانی، دیوان سروش اصفهانی، ۱۳۴۰ش، ج۲، ص۷۶۰.
- ↑ «اشعار مناسبتی-روز عاشورا»، وبگاه بلاغ.
- ↑ «اشعار مصائب اهلبیت امام حسین(ع) در کوفه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «تصویر منتسب به امام حسین(ع)!»، وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان.
منابع
- آلبحرالعلوم، محمدتقی، مقتل الحسین(ع)، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۲۷ق.
- ابناعثم، احمد بن علی، الفتوح، ترجمه محمد بن احمد مستوفی هروی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، ۱۳۷۲ش.
- ابنجوزى، یوسف بن قزاوغلی ، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضى، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- ابنحبان، محمد، تاریخ الصحابة الذین روی عنهم الاخبار، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
- ابنسعد، الطبقات الکبرى، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- ابنطاووس، على بن موسى، اللهوف على قتلى الطفوف، مترجم: احمد فهرى زنجانى، تهران، جهان، چاپ اول، ۱۳۴۸ش.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق عبدالحسین امینى، نجف، دار المرتضویة، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- ابومخنف، لوط بن یحیى، وقعة الطفّ، تحقیق محمدهادی یوسفى غروی، قم، جامعه مدرسین، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق.
- انصاری، هادی، «مقامها و مزارهایی به نام رأس الحسین(ع)»، خبرگزاری خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- «اشعار مناسبتی-روز عاشورا»، وبگاه بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- بلاذری، احمد بن یحیى، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- بینش، عبدالحسین، با کاروان حسینى، قم، زمزم هدایت، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
- «تصویر منتسب به امام حسین(ع)!»، وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «تعزیه آوردن سر شهدا کربلا نزد یزید در تعزیه بازار شام قودجان»، وبگاه آپارات.
- «تعزیه بازار شام.قسمت معرفی سرهای شهدای کربلا. شهرعلویجه. شهریور۱۴۰۲»، وبگاه آپارات.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهلالبیت و تاریخها، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
- خامهیار، احمد، «رأس الحسین»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۹، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق محمد عبدالمنعم عامر و جمال الدین شیال، قم، الشریف الرضى، ۱۳۷۳ش.
- ذهبی، شمس الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربى، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- سماوی، محمد، إبصار العين في أنصار الحسين(ع)، قم، مركز الدراسات الإسلامية لممثلية الولي الفقية في حرس الثورة الإسلامية، ۱۳۷۷ش.
- سیما فیلم، مجموعه تلویزیونی «مختارنامه»، به کارگردانی داوود میرباقری، ۱۳۹۲ش، نمایش دادهشده در شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران.
- شیخ صدوق، محمد بن على، الأمالی، تهران، کتابچى، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن على، عیون أخبار الرضا(ع)، تحقیق مهدی لاجوردى، تهران، جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ، تحقیق مؤسسة آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طبری، محمد بن جریر، إستشهاد الحسين، مصر، دار الريان للتراث، ۱۴۰۸ق.
- قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی- سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۳ش.
- کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علىاکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ریشهری، محمد، شهادتنامه امام حسین(ع) بر پایه منابع معتبر، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۲ش.
- «مقام رأس الحسین در سرزمینهای اشغالی»، وبگاه نور نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مردا ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.