عاشوراپژوهی

از ویکی شیعه

عاشوراپژوهی دسته‌ای از پژوهش‌ها است که از منظرهای مختلفی از جمله تاریخی-روایی، فرهنگی، جامعه‌شناختی و سیاسی، و ناظر به واقعه کربلا در روز عاشورا انجام می‌شود. در همه سده‌های پس از واقعه عاشورا، همواره آثار فراوانی در این باره انتشار یافته و علاوه بر عالمان و پژوهشگران مسلمان، اسلام‌شناسان غیرمسلمان و ایران‌شناسان نیز آثاری در این باره تألیف کرده‌اند که بنابر یک تخمین، تا سال ۱۳۸۰ش حدود پنج هزار کتاب بوده است.

بخشی از آثار عاشوراپژوهی، پژوهش‌های تاریخی است که عبارتند از مقتل‌نگاری، شخصیت‌نگاری و تحریف‌شناسی. مقتل‌ها با هدف نقل وقایع کربلا، بیشترین حجم آثار را به خود اختصاص داده‌اند که یا در ضمن آثار تاریخی آمده‌اند و یا به‌طور مستقل، مانند مقتل ابی‌مخنف. شخصیت‌نگاری‌ها با رساله کوتاه تسمیة من قتل مع الحسین، از قرن دوم هجری آغاز شد و تحریف‌شناسی از جمله رویکردهای نوظهور در این باره است که لؤلؤ و مرجان پیشگام آن شناخته شده است.

معجم یا دانشنامه‌نگاری در قالب گردآوری احادیث امام حسین(ع) یا روایات درباره وی، گویا از سوی ابن‌عساکر (درگذشته ۵۷۱ق) و در کتاب ترجمة الحسین آغاز شده و مجموعه ۲۴ جلدی تاریخ امام حسین(ع) کامل‌ترین اثر در این زمینه معرفی شده است. بخش دیگری از آثار عاشوراپژوهی، بررسی نتایج و آثار فرهنگی و تمدنی فرهنگ عاشورا، از جمله ادبیات عاشورایی و آیین‌های سوگواری است؛ از این جمله دائرةالمعارف الحسینیه در ۵۰ جلد به معرفی شعرها و شاعران عاشورایی در زبان‌های مختلف عربی، فارسی، اردو، پشتو و انگلیسی پرداخته، و محسن‌حسام مظاهری در کتاب تراژدی جهان اسلام، ۲۱۲ اثر ترجمه‌شده از نویسندگان غیرایرانی درباره عزاداری را معرفی کرده است. همچنین تاریخ عزاداری در دوره‌ای خاص یا منطقه‌ای خاص، بخش دیگری از این آیین‌نگاری‌هاست.

پاره‌ای از آثار عاشوراپژوهی، ناظر به معرفی و کتاب‌شناسی منابع مرتبط با واقعه عاشورا و امام حسین(ع) است که گویا بیش از ۴۰ اثر در این باره انتشار یافته است. تصحیح، تحقیق، ترجمه و بازنویسی منابع کهن نیز از سوی عاشوراپژوهان به انجام رسیده و علاوه بر آن، آثاری از جمله کتاب شهید جاوید یا حماسه حسینی، با رویکردی تحلیلی به بازخوانی قیام امام حسین(ع) پرداخته‌اند.

اسلام‌شناسان غیرمسلمان مانند هاینریش وستنفلد، اگست مولر و یولیوس ولهاوزن، آثاری درباره حادثه عاشورا نگاشته‌اند که با بحثی در کتاب «مذهب شیعهٔ» دوایت دونالدسون آغاز شد، از ۱۹۵۰م با مطالعات میان‌رشته‌ای و تحلیل‌های جامعه‌شناختی و علوم سیاسی تداوم یافت و موضوعاتی از جمله ابعاد نمایشی و ادبی عاشورا مورد بررسی گرفت. با این حال به‌باور برخی پژوهشگران، آشنایی آنان با شیعه از دریچه آثار اهل‌سنت موجب بروز آسیب‌هایی در این آثار شده است.

عاشوراپژوهی چیست

عاشوراپژوهی حوزه مطالعاتی میان‌رشته‌ای[۱] و ناظر به دسته‌ای از پژوهش‌هاست که محور آن‌ واقعه کربلا در روز عاشورا است و عاشوراپژوه کسی است که به پژوهش و تحقیق و تتبع درباره عاشورا از منظر مسائل اعتقادی، فرهنگی، سیاسی، روان‌شناختی، جامعه‌شناختی، انسان‌شناختی، مردم‌شناختی، فقهی، تاریخی، و سیاسی می‌پردازد.[۲]

اهمیت عاشوراپژوهی

واقعه عاشورا در تاریخ اسلام حادثه‌ای است که به گفته ابوریحان بیرونی در هیچ امتی نظیر ندارد،[۳] و به گفته مرتضی مطهری دست‌کم در مشرق زمین بی‌نظیر است.[۴] مشهور شدن جمله معروف «الاسلام محمدی الوجود و حسینی‌ البقاء» نشان‌گر گستردگی و عمق تأثیرات واقعه کربلا در اسلام و تشیع است.[۵] به همین جهت از زمان وقوع حادثه هیچ قرنی نبوده است که درباره آن ده‌ها و صدها اثر نوشته نشود.[۶] حتی شرق‌شناسان، ایران‌شناسان و عموم پژوهش‌گرانی که درباره فرهنگ مسلمانان پژوهش‌ می‌کنند نیز به واقعه عاشورا و تأثیرات فرهنگی و تمدنی آن توجه داشته‌اند.[۷]

کلیات عاشوراپژوهی

کلیات عاشوراپژوهی مباحثی است درباره تعریف، مبانی، روش‌ها و منابع عاشوراپژوهی. در این زمینه منابع محدودی وجود دارد. دو کتاب در این زمینه منتشر شده است:

  • منطق عاشوراپژوهی: اصول و مبانی تحقیق در تاریخ امام حسین علیه السلام، نوشته محمد صحتی سردرودی.
  • عاشوراپژوهی نوشته محمد حسین‌زاده (یزدی).

سردرودی معتقد است عاشوراپژوهی علاوه بر پیش‌نیازهایی که در هر تحقیقی لازم است مبتنی بر چند اصل است؛ تبارشناسی اَعراب، آشنایی با تاریخ اسلام و مسلمانان، آشنایی با علم کلام، اصل «اهل البیت ادری بما فی البیت»، اصل حدیث‌شناسی و اصل سخن‌شناسی[۸] (به معنای آشنایی با ادبیات عرب و شخصیت گوینده و مخاطب و زمان صدور سخن).[۹]

حسین‌زاده در کتاب عاشوراپژوهیِ خود معتقد است برای پژوهش درباره عاشورا نخست باید مبانی معرفت‌شناختی و روش‌شناختی عاشوراپژوهی را شناخت.[۱۰] وی سپس به معرفت‌شناسی دانش‌های نقلی، درجه معرفت دلایل نقلی، اقسام و شرایط اعتبار دلایل نقلی به‌ویژه خبر واحد اشاره می‌کند.[۱۱] او تصریح می‌کند که منابع مطالعاتی عاشورا منحصر در اسناد تاریخی نیست[۱۲] و در همین راستا روایات و زیارات در منابع حدیثی،[۱۳] اشعار شاعران و مرثیه‌های آنان،[۱۴] گفته‌های دشمنان اهل‌بیت و اعترافات آن‌ها،[۱۵] شیوع و اشتهار،[۱۶] شهودات یا مکاشفات،[۱۷] مثل تشرف به محضر امامان معصوم در خواب یا بیداری در دوران غیبت[۱۸] و بالاخره نقل‌های سینه‌به‌سینه،[۱۹] را جزو منابع نقلی عاشورا قلمداد می‌کند.

حوزه‌های عاشوراپژوهی

عاشوراپژوهی و نگارش درباره عاشورا حوزه‌های متعددی دارد و نویسندگان بر اساس معیارهای خود این حوزه‌ها را تقسیم‌بندی کرده‌اند؛ به گفته حسین‌زاده ابعاد مختلف پژوهش درباره عاشورا را می‌توان در دو جهت کلی منحصر کرد:

  • پژوهش‌ درباره رخدادهای روز دهم محرم و پیش و پس از آن تا بازگشت اسرا با مدینه
  • پژوهش درباره نهضت عاشورا و رویدادهای آن به لحاظ تحلیل و تفسیر آن رخدادها و رویدادها.[۲۰]

سنگری در کتاب خود چهار حوزه برای عاشورانویسی مشخص کرده است؛ فرهنگ‌های عاشورایی، پژوهش‌های عاشورایی که حوزه آن را بسیار گسترده می‌دانند، کتاب‌های ذوقی، و سوگ‌نامه و مقتل‌نویسی.[۲۱] حسینی در مقدمه کتاب «معرفی و نقد منابع عاشورا» شش حوزه برای عاشوراپژوهی معرفی کرده است؛ مقتل‌نگاری، معجم‌نگاری، تحقیق یا ترجمه منابع قدیمی، منبع شناسی، آثار تحلیلی و میان‌رشته‌ای، و آثار تحریف‌شناسانه. [۲۲] محمد اسفندیاری کتاب‌شناسی را نیز یکی از حوزه‌های عاشورانویسی می‌داند.[۲۳]

انواع منابع عاشوراپژوهی

تعداد کتاب‌هایی که در حوزه عاشوراپژوهی نوشته شده معلوم نیست.[۲۴] اما به نظر اسفندیاری تا سال ۱۳۸۰ش حدود پنج هزار کتاب نگاشته شده است.[۲۵] او عددهای بالاتر را مبالغه‌آمیز می‌داند.[۲۶] مقدمه کتاب عاشورانامه تعداد مقالات منتشر شده درباره حیات و قیام امام حسین را با تعابیری مثل ده‌ها هزار و هزاران مقاله توصیف کرده است.[۲۷] و موضوع مقالات را شامل گزارش‌های توصیفی، هدف‌شناسی و فلسفه قیام، عزاداری و مرثیه، کتاب‌شناسی و مطالعه انتقادی، و بالاخره مطالعات موردی معرفی کرده است.[۲۸]

پژوهش‌های تاریخی

مقتل‌نگاری

مقتل‌نگاری یا گزارش نقل وقایع مرتبط با واقعه کربلا[۲۹] بیشترین حجم آثار تولید شده درباره عاشورا را به خود اختصاص داده است.[۳۰] پژوهش‌گران چندی مقتل‌ها و شیوه‌های مقتل‌نگاری را دست‌مایه پژوهش‌ خود قرارداده‌اند.[۳۱] چنان‌که کتاب «مقتل‌نامه» به بررسی تحلیلی شیوه‌های تاریخ‌نگاری مقتل‌ها پردخته است.[۳۲]

بنا به گفته محسن رنجبر پژوهش‌گر منابع عاشورایی قدیمی‌ترین مقتل‌ها نگاشته قرن دوم هجری هستند و پیش از آن به جز یک مورد احتمالی منتسب به اصبغ بن نباته هیچ مقتلی گزارش نشده است.[۳۳] همین پژوهش‌گر شش مقتل از قرن دوم،[۳۴] هفده مقتل از قرن سوم،[۳۵] بیست مقتل از قرن چهارم[۳۶] شش مقتل از قرن پنجم[۳۷] و هجده مقتل از قرن‌های ششم و هفتم را معرفی کرده است.[۳۸] گفته شده که شمار زیادی (حدود ۲۰۰ اثر) از آثار قرن‌های اول تا پنجم از بین رفته و در دسترس نیستند.[۳۹]

سنگری مقاتل نگاشته‌شده را در چهار گروه تقسیم‌بندی کرده است؛[۴۰]

  • الف)کتب مقاتل و تاریخی متقدم، یعنی از قرن دوم تا پنجم،[۴۱] که بیشتر آن‌ها مقاتلی هستند که در ضمن کتب تاریخی نقل شده‌اند مثل الطبقات الکبری و انساب الاشراف و الفتوح. به جز مقتل ابی‌مخنف که مستقل نگاشته شده است.[۴۲]
  • ب)مقاتل و تواریخ متأخر، یعنی از قرن ششم تا نهم،[۴۳] که شناخته‌شده‌ترین آن‌ها مقتل خوارزمی و لهوف ابن‌طاووس است.[۴۴]
  • ج)مقاتل و تواریخ پیش از معاصر، یعنی از قرن دهم تا اوایل قرن چهاردهم شمسی،[۴۵] که تعداد آن‌ها بسیار زیاد است و مشهورترین آن‌ها روضة الشهدا نوشته کاشفی است که بعدها مورد نقدهای جدی واقع شده است.[۴۶] عمده کتاب‌های این دوره با هدف گریستن نگاشته شده و در عنوان بیشتر آن‌ها نیز تعابیری متناسب با حزن و گریه به کار رفته است.[۴۷]
  • د) مقاتل و تواریخ عاشورایی معاصر که مربوط به چند دهه اخیر هستند.[۴۸] در این منابع رویکردهای تازه مشاهده می‌شود و از ابعاد مختلف روان‌شناختی و جامعه‌شناختی و فلسفی واقعه کربلا را تحلیل کرده‌اند.[۴۹]

با توجه به در اختیار بودن منابع کهن امروزه مقتل‌ها و تاریخ‌هایی از واقعه عاشورا نوشته می‌شود که به همه منابع گذشته توجه دارند[۵۰] و سعی می‌کنند از بین روایت‌ها گونه‌گون روایتی قابل دفاع‌تر عرضه کنند.و در این مسیر می‌توانند افزوده‌هایی که در منابع متأخر‌تر یافت می‌شود را با تکیه بر منابع‌ کهن‌تر پالایش کنند. نمونه این دست پژوهش‌ها کتاب تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء(ع) نگاشته گروهی از پژوهش‌گران زیر نظر مهدی پیشوایی و نیز شهادت‌نامه امام حسین زیر نظر محمدی ری‌شهری و مجموعه ۲۴ جلدی تاریخ امام حسین(ع)[۵۱] زیر نظر محمدرضا جعفری و سید محمدرضا حسینی جلالی است.

پژوهش‌ پیرامون شخصیت‌های واقعه کربلا

پژوهش و نگارش درباره شخصیت‌های حاضر در واقعه کربلا بخشی از آثار عاشوراپژوهی را به خود اختصاص داده است. به گزارش منابع مختلف قدیمی‌ترین اثر در این زمینه رساله مختصر «تسمیة من قتل مع الحسین بن علی علیهما السلام من ولده و اخوته و شیعته» اثر فضیل بن زبیر کوفی است.[۵۲]

آثار تحریف‌شناسانه

نوشتار اصلی: تحریف‌های عاشورا

تحریف‌شناسی عاشورا از محورهای نوظهور در عاشوراپژوهی است. در دوران جدید میرزا حسین نوری محدث شیعه قرن سیزده و چهارده قمری و کتابش لؤلؤ و مرجان را پیشتاز این‌گونه تحقیقات دانسته‌اند.[۶۰] صحتی سردرودی عاشوراپژوه در مقاله خود ۹ کتاب معروف را با عنوان کتاب‌های تحریف‌ساز نام برده[۶۱] و سپس در بخش دوم مقاله خود ۵ کتاب را که به طور مفصل به نقد تحریفات عاشورا پرداخته‌اند معرفی کرده است.[۶۲] او هم‌چنین چهار پژوهش دیگر از جمله منتهی الآمال نوشته شیخ عباس قمی را در مسیر مبارزه با تحریف دانسته است.[۶۳] حماسه حسینی به قلم مرتضی مطهری، و ثورة التنزیه اثر سید محسن امین نیز از جمله‌ کتاب‌های تحریف‌ستیز دانسته شده‌اند.[۶۴] محمد اسفندیاری نیز کتاب خود «حقیقت عاشورا» را با عنوان فرعی «از عاشورای حسین تا تحریفات عاشورا» همراه کرده و نیمی‌ از کتاب را به تحریفات عاشورا اختصاص داده است.[۶۵]

دانشنامه‌نگاری

معجم‌نگاری یا دانشنامه‌نویسی در حوزه عاشوراپژوهی، به روش گردآوری احادیث و روایت‌ها درباره امام حسین(ع)،[۶۶] یا گردآوری سخنان خود امام حسین(ع)[۶۷] انجام می‌شود. کتاب‌ ترجمة الحسین در تاریخ دمشق نوشته ابن‌ عساکر را نخستین نمونه و مجموعه ۲۴ جلدی تاریخ امام حسین(ع) را کامل‌ترین نمونه روشن نخست دانسته‌اند.[۶۸] مفصل‌ترین کتاب در حوزه معجم‌نگاری کتاب دائرة المعارف الحسینیه است که پیش‌بینی می‌شود به ۵۰۰ جلد برسد.[۶۹] دانشنامه امام حسین(ع) نیز مجموعه‌ای است ۱۴ جلدی و دوزبانه (عربی-فارسی) که زیر نظر محمد محمدی ری‌شهری نگاشته و به زبان‌های اردو، ترکی و انگلیسی ترجمه شده است.[۷۰]

کتاب موسوعة کلمات الامام الحسین و ترجمه آن با نام فرهنگ جامع سخنان امام حسین از آثاری است که سخنان امام حسین را گردآوری کرده است.[۷۱] کتاب‌هایی مثل فرهنگ عاشورا نگاشته جواد محدثی نیز از تلاش‌های عمومی در عرصه معجم‌نگاری عاشورا به شمار می‌رود که مخاطبی عمومی‌تر دارد.[۷۲] و تا ۱۳۹۳ش هفده بار منتشر شده است.[۷۳] کتاب دیگری نیز با نام فرهنگ عاشورا منتشر شده که نوشته محمدصادق موسوی گرمارودی است.[۷۴]

به گفته برخی پژوهشگران آسیب این روش آن است که این منابع همه نقل‌های معتبر و غیرمعتبر را کنار هم می‌آورند و باعث می‌شود که خوانندگان ارزش همه سخنان را یکسان بیانگارند.[۷۵]

پژوهش‌های منبع‌شناسانه

کتاب‌شناسی‌

اسفندیاری ضروری می‌داند که کتاب‌شناسی‌های مربوط به عاشورا و امام حسین در چند بخش کتاب‌شناسی تاریخی، کتا‌ب‌شناسی پژوهشی، کتاب‌شناسی غیرتوصیفی، کتاب‌شناسی توصیفی، کتاب‌شناسی تحلیلی و کتاب‌شناسی انتقادی دسته‌بندی شود.[۷۶] به گفته او بیش از ۴۰ اثر با موضوع کتاب‌شناسی عاشورا و امام حسین منتشر شده‌اند[۷۷] که مفصل‌ترین آن‌ها اثر عبدالجبار رفاعی است که در جلدهای هفتم و هشتم کتاب معجم ما کتب عن الرسول و اهل البیت صلوات الله علیهم، ۳۲۱۵ کتاب و مقاله را معرفی کرده است.[۷۸]

برخی از آثار کتاب‌شناسانه فقط فهرستی از منابع به دست داده‌اند. به عنوان نمونه کتاب‌شناسی عاشورا، نوشته محمد حیدری قاسمی ۳۵۰۰ کتاب در این حوزه را فهرست کرده است.[۷۹] کتاب‌شناسی امام حسین، نوشته نجفقلی حبیبی و کتاب دیگری به همین نام اثر حشمت‌الله صفرعلی‌پور و همکاران که کتاب نخست ۹۰۰ و کتاب دوم ۳۱۰۱ کتاب چاپی و خطی را معرفی کرده است.[۸۰] و یا امام حسین در آینه قلم با عنوان فرعی «معرفی منابع پیرامون امام حسین» در دو جلد رحلی بیش از .... کتاب را فهرست کرده است.[۸۱] و محمد اسفندیاری ۹۸۵ اثر درباره امام حسین(ع) را از الذریعه استخراج و فهرست کرده است.[۸۲]

برخی دیگر از آثار کتاب‌شناسانه تلاش کرده‌اند منابع معرفی شده را با توضیحی اجمالی یا تفصیلی همراه کنند. کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین اثر محمد اسفندیاری که نخستین کتاب‌شناسی تاریخی به‌‌شمار می‌رود، ۱۰۰ کتاب را با توضیح اجمالی معرفی کرده است.[۸۳] بخش اول کتاب تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء به گزارش تفصیلی مقتل‌های نگاشته شده از نخست تا قرن پانزدهم قمری اختصاص یافته است.[۸۴] سید عبدالله حسینی نیز در «معرفی و نقد منابع عاشورا» تعدادی از منابع مشهور عاشوراپژوهانه را دسته‌بندی، معرفی و نقد کرده است.[۸۵] محمدرضا سنگری در مجموعه کتاب‌های عاشورانگاران تلاش خود را صرف معرفی تفصیلی و نقد منابع مطالعاتی واقعه کربلا کرده است.[۸۶] هفتمین جلد عاشورانگاران در سال ۱۳۹۷ منتشر شده است.[۸۷]

تحقیق یا ترجمه منابع قدیمی

تصحیح، تحقیق، ترجمه و بازنویسی منابع قدیمی از حوزه‌هایی است که عاشوراپژوهان چندی در آن فعالند. از آنجا که بیشتر کتاب‌های نگاشته شده درباره عاشورا در طول تاریخ مقتل‌نگاری محسوب می‌شوند بیشتر این تصحیح‌ و بازنویسی‌ها نیز ناظر به همین مقتل‌‌ها هستند. در این بین سهم مقتل ابی‌مخنف به عنوان قدیمی‌ترین مقتل[۸۸] و لهوف به عنوان یکی از مشهورترین مقتل‌ها[۸۹] بیش از بقیه است. به عنوان نمونه:

آثار تحلیلی و میان‌رشته‌ای

تحلیل و ریشه‌يابی واقعه عاشورا

بیشترین آثار تحلیلی در قرن چهارده و پانزده قمری نوشته شده است.[۹۹] که شهید جاوید نوشته نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی را تحلیلی‌ترین و مناقشه‌انگیزترین کتاب تحلیلی دانسته‌اند.[۱۰۰] این کتاب در ۱۳۴۹ش منتشر شد و محور آن تثبیت این مدعا است که هدف حرکت امام حسین(ع) رسیدن به حکومت است نه شهادت.[۱۰۱] کتاب تحلیلی دیگری که بارها تجدید چاپ شده است[۱۰۲] پس از پنجاه سال اثر سید جعفر شهیدی است،که در سال ۱۳۵۷ش نوشته شده است.[۱۰۳] حماسه حسینی نوشته مرتضی مطهری،[۱۰۴] عاشوراشناسی نوشته محمد اسفندیاری[۱۰۵] تبیین جامعه‌شناختی واقعه کرب‌وبلا[۱۰۶] و جامعه‌شناسی قیام امام حسین(ع)و مردم کوفه[۱۰۷] نیز از نمونه‌ آثار تحلیلی و بین‌رشته‌ای به‌شمار می‌روند.

کتاب «ثورة الحسین: ظروفها الاجتماعیة و آثارها الانسانیة»، نوشته محمدمهدی شمس‌الدین در ۱۳۸۵ق منتشر[۱۰۸] و در سال ۱۳۵۱ش به قلم مهدی پیشوایی به فارسی ترجمه و منتشر شده است.[۱۰۹] این ترجمه با تغییر نام به ارزیابی انقلاب امام حسین(ع) چند بار دیگر نیز منتشر شده است.[۱۱۰] مجموعه مقالات «شناخت و تحلیل واقعه عاشورا» که دانشگاه امام صادق(ع) آن را منتشر کرده است[۱۱۱] نیز در همین دسته از پژوهش‌ها جا می‌گیرند.

مطالعه تأثیرات واقعه عاشورا بر فرهنگ و تمدن شیعی

عاشوراپژوهان بخشی از مطالعات خود را صرف بررسی آثار فرهنگی و تمدنی ناشی از واقعه عاشورا کرده‌اند؛ پدیده‌هایی چون ادبیات عاشورایی، مراسم سوگواری به شکل‌های سینه‌زنی، زنجیرزنی، و مانند آن، هنرهایی چون تعزیه و معماری بنا‌هایی چون حسینیه، تکیه و امام‌باره که نمونه‌هایی از تأثیرات فرهنگی و تمدنی واقعه عاشورا به‌ویژه در جوامع شیعی هستند.

پژوهش‌ها درباره ادبیات عاشورایی

ادبیات عاشورایی موضوع تحقیق نویسندگان متعددی بوده است.برای مفصل‌ترین اثر در این حوزه می‌توان نزدیک به ۵۰ جلد از مجموعه دائرة المعارف الحسینیة را معرفی کرد که به معرفی شعر و شاعران حسینی اختصاص یافته است.[۱۱۲] ۳۸جلد از این اثر درباره شعر عربی است و بقیه به اشعار فارسی، اردو، پشتو، انگلیسی و سایر زبان‌ها پرداخته‌اند.[۱۱۳] پس از آن باید به ادب الطف یا شُعَراءُ الحُسین منَ القَرن الاوّل الهجری حتّی القرن الرّابع عَشَر اثر سید جواد شبر اشاره کرد که نخستین بار در سال ۱۳۸۸ق (۱۳۴۷ش) منتشر شد.[۱۱۴] و در رتبه بعد کتاب دانشنامه شعر عاشورایی که در دو جلد از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شده است. جلد نخست درباره شاعران عرب[۱۱۵] و جلد دوم ناظر به شاعران غیرعرب است.[۱۱۶] مقاله تأثیر ادبیات عاشورايی فارسی بر ادبیات عاشورایی پشتو نیز به زبان اردو در پاکستان منتشر شده است.[۱۱۷]

پژوهش‌ها درباره آیین‌ها و مناسک

درباره تعزیه و عزاداری و گونه‌های مختلف آن آثاری به نگارش درآمده و منتشر شده است. در این بخش شرق‌شناسان و پژوهش‌گران غیرمسلمان سهم فراوانی دارند. محسن‌حسام مظاهری پژوهش‌گر آیین‌های دینی در کتاب سه جلدی تراژدی جهان اسلام که موضوع آن عزاداری شیعیان ایران است، ۲۱۲ منبع به قلم ۱۸۲ نفر از سفرنامه‌نویسان، مستشرقان و ایران‌شناسان غیرایرانی را گزارش کرده است که به موضوع عزاداری پرداخته‌اند.[۱۱۸] این منابع غیر از آثاری است که تا کنون به فارسی ترجمه نشده‌اند و نویسنده آن‌ها را در این منبع ذکر نکرده است.[۱۱۹] او هم‌چنین در بخش پایانی کتاب خود از ۴۱ نفر از نویسندگان غیر ایرانی تحلیل‌‌هایی را درباره مراسم عزاداری گرد آورده است.[۱۲۰] مظاهری هم‌چنین پیش از این کتاب رسانه شیعه را متشر کرده بود که بخش زیادی از آن به فرهنگ عزاداری امام حسین(ع) اختصاص دارد.[۱۲۱] آثار مستشرقان درباره عزاداری در کتاب‌های دیگری نیز گزارش شده است.[۱۲۲]

جبار رحمانی پژوهش‌گر دیگری در حوزه مناسک عاشورایی است که کتاب‌هایی درباره تغییرات مناسک عزاداری محرم[۱۲۳] و هیئت‌های عزاداری در ایران[۱۲۴] نگاشته و نیز منتخبی از مقالات منتشرشده در دهه ۱۳۸۰ شمسی در ایران را با موضوع مطالعات جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی عزاداری محرم گردآوری و منتشر کرده است.[۱۲۵] تقی‌زاده داوری به تاریخ سنت عزاداری و منقبت‌خوانی[۱۲۶] توجه کرده است. کتاب‌های «آیین نیکی:مطالعه جامعه‌شناختی خیر دینی در آیین پیاده‌روی اربعین»،[۱۲۷] «پیاده‌روی اربعین: مطالعات جامعه‌شناختی»[۱۲۸] و «پیاده‌روی اربعین: رسانه شیعه»[۱۲۹] نیز بخشی از آثاری هستند که در حوزه مطالعات مناسک‌پژوهی پیاده‌روی اربعین منتشر شده‌اند.

نویسندگانی نیز درباره تاریخ عزاداری به صورت کلی،[۱۳۰] یا در دوره‌ای خاص مثل دوران صفویه[۱۳۱] یا قاجار[۱۳۲] و جمهوری اسلامی[۱۳۳] پژوهش کرده‌اند. چنان‌که محور مطالعات برخی دیگر جغرافیای عزاداری بوده و آیین‌های عزاداری‌ در مناطق مختلف مثل لارستان،[۱۳۴]، خوانسار،[۱۳۵] بیرجند،[۱۳۶] استان همدان،[۱۳۷] ورامین،[۱۳۸] قم[۱۳۹] و یا در سراسر جهان[۱۴۰]، و حتی عزاداری در بین اهل سنت[۱۴۱] را بررسی کرده‌اند. چنان‌که معتمدی کاشانی گزارشی چند جلدی درباره عزاداری در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و کشورهای جهان گردآورده است.[۱۴۲] برخی دیگر از محققان بر تأثیرپذیری عزاداری از آیین‌های دیگر مثل مسیحیت[۱۴۳] یا تصوف[۱۴۴] متمرکز شده‌اند.

هنرهای عاشورایی

درباره نسبت آیین‌های عاشورایی و هنر آثار متعددی منتشر شده است. به عنوان نمونه در همایش ملی تجلی آیین‌های عاشورایی در هنر ایرانی در دی ماه ۱۴۰۰ش بیش از ۵۰ مقاله پذیرفته شدند.[۱۴۵] نسبت‌سنجی نقاشی‌های عاشورایی با مقتل روضة الشهدا محور پژوهش‌ قرار گرفته است.[۱۴۶] درباره حضور نمادهای عاشورایی در پوسترهای عاشورایی[۱۴۷] یا در ادبیات عاشورایی[۱۴۸] و نیز نمادهای تصویری عاشورا[۱۴۹] نیز پژوهش‌های چندی منتشر شده است. زمان و مکان قدسی در هنر عاشورایی نیز عنوان مقاله‌ای دیگر در عرصه هنر عاشورایی است.[۱۵۰]

درباره مطالعات پیرامون تأثیر عاشورا بر معماری می‌توان به کتاب نمادشناسی و فرهنگ عاشورا در معماری[۱۵۱] و مقاله‌‌ای که اثر عاشورا بر شهر لاهیجان[۱۵۲] یا بافت تاریخی دزفول[۱۵۳] را بررسی کرده‌ است اشاره کرد.

تعزیه محور مقالات و کتاب‌های متعددی قرار گرفته است مثل مقاله محمدجعفر محجوب درباره ارتباط تئاتر اروپایی و تعزیه[۱۵۴] یا کتاب پیتر چلکووسکی با عنوان تعزیه: آیین و نمایش در ایران، [۱۵۵] و هم‌چنین مجموعه مقاله‌های مردم‌شناختی درباره تعزیه و آیین‌های عاشورایی.[۱۵۶] و نویسندگان دیگری جایگاه ادبیات و موسیقی در عزاداری را مطالعه کرده‌اند؛ مثل کتاب‌های موسیقی عاشورا،[۱۵۷] ادبیات و موسیقی در آیین عزاداریِ زمینه‌خوانی[۱۵۸] و مقاله تحلیل ساختار موسیقی عاشورایی میناب و مسقط[۱۵۹] و مقاله‌ای که موسیقی نوحه‌های یزد را بررسیده است.[۱۶۰]

عاشوراپژوهی در غرب

بنابر مقاله «عاشوراپژوهی در غرب» اولین آشنایی مستشرقان با حادثه عاشورا حاصل تصحیح و ترجمه تواریخ عمومی‌ یا کتب مخصوص به شیعه است؛ مانند الارشاد شیخ مفید، ترجمه بخش خلافت یزید بن معاویه از تاریخ طبری، ترجمه و تصحیح تجارب الامم ابن‌مسکویه، و ترجمه بخش علی بن ابی‌طالب(ع) و فرزندان وی از کتاب انساب الاشراف بلاذری (۲۷۹ق) به دست مادلونگ.[۱۶۱]

اسلام‌شناسان غربی، از دهه‌های نخستین قرن بیستم میلادی به مقوله‌هایی نظیر محرم، عزاداری، عاشورا و امام حسین(ع) توجه کردند؛ از جمله کتاب «مذهب شیعه» دوایت دونالدسون که مبحثی تحت‌عنوان «کربلا مهم‌ترین زیارتگاه شیعی» دارد.[۱۶۲]

از ۱۹۵۰ علاوه بر انتشار کتاب‌ها و مقالات مستقل، تنوع موضوعی و روشی نیز در این زمینه پیدا شد و پژوهشگران غربی با استفاده از مطالعات میان‌رشته‌ای و شیوه‌های تعلیل حوادث از منظرهای جامعه‌شناسی و علوم سیاسی، به حادثه نگریستند[۱۶۳] و مواردی از جمله آداب و مراسم مربوط به عاشورا،[۱۶۴] و نیز ابعاد نمایشی عاشورا، نظیر تعزیه، و ابعاد ادبی آن مانند سوگواره‌های عاشورایی را مورد توجه قرار دادند.[۱۶۵]

به گفته برخی پژوهش‌گران، عاشوراپژوهی غربیان دچار آسیب‌هایی است و این ناشی از چند عامل است؛ عدم اعتقاد به عقاید شیعه، مقایسه عقاید شیعه با عقاید غیراسلامی، و ارجاع به منابع غیرمعتبر نزد شیعیان.[۱۶۶] از رژی بلاشر مستشرق فرانسوی نیز نقل شده است که دقیق نبودن اطلاعات مستشرقان ناشی از فراوانی منابع اهل‌سنت و کمبود منابع تشیع نزد آنان و مخالفت جدی‌تر شیعیان در برابر سلطه دولت‌های غربی.[۱۶۷]

عاشوراپژوهان شناخته‌شده در غرب

در مقاله «عاشوراپژوهی در غرب» عده‌ای از شرق‌شناسان عاشوراپژوه و آثارشان معرفی شده است:[۱۶۸]

  • هاینریش فردینالد وستنفلد (۱۸۰۸-۱۸۹۹م): خاورشناس آلمانی مترجم مقتل ابی‌مخنف به آلمانی که گفته شده است مقتل‌نگاری را با انتشار مقاله‌ای درباره این مقتل به غرب شناساند.[۱۶۹]
  • اگست مولر (۱۸۴۸-۱۸۹۲م): یکی از آثار مهم او کتاب ناتمام نولدکه (اسلام در شرق و غرب) است؛ از اولین پژوهش‌هایی که ماجرای کربلا را مطرح کرد و بخشی از آن درباره حسین بن علی(ع) است.[۱۷۰]
  • یولیوس ولهاوزن (۱۸۴۴-۱۹۱۸م): در دو اثر خود از حسین بن علی(ع) و حادثه کربلا به‌تفصیل سخن گفته است؛ ۱. معارضه‌جویی احزاب سیاسی دینی در اسلام (۱۹۰۱م)، و ۲. دولت عربی از ظهور اسلام تا پایان دولت اموی و سقوط آن (۱۹۰۲م).[۱۷۱]
  • الساندر بوسانی (۱۹۲۱م): نویسنده کتاب ادیان سرزمین پارس که بخش مهمی‌ از آن درباره امام حسین(ع)، عاشورا و کربلا است.[۱۷۲]
  • لورا وکسیا واگلیری(۱۹۸۹م): نویسنده بخش خلافت امویان در کتاب تاریخ اسلام کمبریج که در آن به ماجرای کربلا و عاشورا هم پرداخته است. کار دیگر او مقاله طولانی حسین بن علی در دایرةالمعارف اسلام لیدن است.[۱۷۳]
  • پیتر چلکوسکی: توجه خاصی به جنبه‌های هنری عاشورا دارد. کتاب‌های «تعزیه: آئین‌های مذهبی و نمایش در ایران»، «از کربلا تا نیویورک: تعزیه در حرکت»، «محرم در ترینیداد»، مدخل «عاشورا» و «محرم» در دائرةالمعارف معاصر جهان اسلام از آثار او است.[۱۷۴]
  • دیوید پینولت: عمده آثار و تحقیقات وی درباره امام حسین(ع) و عاشورا است. در چندین کتاب و سخنرانی خود بیشتر به جنبه‌های آیینی توجه کرده است.[۱۷۵]

علاوه بر موارد پیش‌گفته، دو محقق شیعه بیش از دیگر محققان آثار و تحقیقاتی در این زمینه دارند:

  • کامران آقایی: عنوان رساله دکتری او «حسین و زینب: الگوهایی برای جنبش‌های سیاسی و اجتماعی در ایران معاصر» بود. دو کتاب «زنان کربلا: پویایی جنسی آیین‌ها و گفتمان سمبولیک تشیع معاصر» و «شهیدان کربلا: آیین‌ها و نمادهای شیعی در ایران معاصر» معروف‌ترین آثار او در مورد عاشورا است.[۱۷۶]
  • محمود مصطفی‌ایوب: پایان‌نامه دکتری خود را به راهنمایی پرفسور آنه‌ماری شیمل با عنوان «رنج رستگاری‌بخش در اسلام: مطالعه‌ای در مورد جنبه‌های عبادی عاشورا در تشیع دوازده امامی» دفاع کرد. علاوه بر آن آثاری مثل «مرثیه و آداب و رسوم شیعی»، «فضائل امام حسین در منابع حدیثی اهل سنت»، «شهادت در مسیحیت و اسلام»، «مدخل عاشورا در دایرةالمعارف دین»، «مدخل عاشورا در دایرةالمعارف ایرانیکا»، «عزاداری عاشورا در مجموعه‌مقالات تشیع: آموزه، اندیشه و معنویت» نیز منتشر کرده است.[۱۷۷]

پایان‌نامه‌ها، کنفرانس‌ها، کتاب‌ها و مقالات

بنا بر یک تحقیق انجام‌شده، پس از انقلاب اسلامی‌ در ایران و ظهور دیگر جنبش‌های شیعی در جهان، بیش از پانصد عنوان پایان نامه به زبان انگلیسی در مقاطع تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌های غرب در مورد ایران و تشیع نگاشته شده است. او خود نام ۱۰ پایان‌نامه را ذکر کرده است که محور آن‌ها واقعه کربلا و شخصیت‌های آن هستند.[۱۷۸]

در کارگاه تحقیقاتی و سمینار مطالعات شیعی که در ششم آوریل ۲۰۰۲ در دانشگاه بریستول انگلستان برگزار شد دو مقاله از سوی ویلفرد مادلونگ و اعظم تراب در مورد موضوعات مرتبط با عاشورا ارائه گردید. مقاله مادلونگ درباره علی اکبر بن الحسین(ع) و مقاله تراب درباره محرم و برگزاری عروسی بود.[۱۷۹]

هم چنین یک مجلس تعزیه در شهر نیویورک آمریکا در سال ۲۰۰۲ در دو مکان برگزار شد.[۱۸۰] در سال ۲۰۰۶ نیز طی سمیناری با عنوان «هنر و فرهنگ مادی تشیع‌ایرانی» دو برنامه مربوط به عاشورا اجرا شد؛ اولین آن نمایش فیلم مستندی بود با عنوان: حامل لوای حسین، زنان، جاودان سازان کربلا، محصول ۲۰۰۳ و کنفرانس دکتر یورگن وسیم فرمبن، با عنوان «اسب امام حسین: یادداشت‌هایی بر پیکر نگاری‌های عبادی تشیع پاکستان و شمال هند.[۱۸۱]

نویسنده هم‌چنین ۹ کتاب و هفت مقاله با موضوعات مرتبط با عاشورا را معرفی کرده است که موضوع اکثر آن‌ها آیین‌های عاشورایی است.[۱۸۲]

پانویس

  1. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.
  2. سنگری، برای عاشوراپژوهی چه کرده‌ایم؟. پایگاه خبرآنلاین.
  3. بیرونی، الآثار الباقیه، ۱۳۸۰ش، ص۴۲۰.
  4. مطهری، حماسه حسینی، بی‌تا، ج۱، ص۱۹.
  5. المزیدی، الاسلام محمدی الوجود حسینی البقاء، ص۳.
  6. اسفندیاری، کتابشناسی تاریخی امام حسین(ع)،‌ ۱۳۸۰ش، ص۲۱.
  7. علی‌شاهی، امام حسین و عاشوراپژوهی مستشرقان فرانسوی، ص۹۱.
  8. صحتی سردرودی، منطق عاشوراپژوهی، ص۱۰۹.
  9. صحتی سردرودی، منطق عاشوراپژوهی، ص۱۲۲.
  10. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.
  11. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.
  12. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.
  13. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.
  14. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۵.
  15. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۵.
  16. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۶.
  17. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۶.
  18. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۷.
  19. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۹.
  20. حسین‌زاده یزدی، عاشوراپژوهی، ۱۳۹۹ش، ص۱۲-۱۳.
  21. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۲۱-۲۳.
  22. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۱۶-۲۱.
  23. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۲۲.
  24. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۳۲.
  25. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۳۲.
  26. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۳۳.
  27. مرکز مطالعات راهبردی خیمه، عاشورانامه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۸-۹.
  28. مرکز مطالعات راهبردی خیمه، عاشورانامه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۹-۱۰.
  29. گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۳.
  30. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۱۷.
  31. قهرمانی‌نژاد، مقتل‌نامه، ۱۳۹۴ش، ص۲۶-۳۴.
  32. قهرمانی‌نژاد، مقتل‌نامه، ۱۳۹۴ش.
  33. رنجبر، جریان‌شناسی تاریخی قرائت‌ها و رویکرد‌های عاشورا، ۱۳۸۹ش، ص۳۳-۳۴.
  34. رنجبر، سیری در مقتل‌نویسی و تاریخ‌نگاری عاشورا، ص۲۲-۲۴.
  35. رنجبر، سیری در مقتل‌نویسی و تاریخ‌نگاری عاشورا، ص۲۵-۲۸.
  36. رنجبر، سیری در مقتل‌نویسی و تاریخ‌نگاری عاشورا، ص۲۸-۳۱.
  37. رنجبر، سیری در مقتل‌نویسی و تاریخ‌نگاری عاشورا، ص۳۱-۳۲.
  38. رنجبر، سیری در مقتل‌نویسی و تاریخ‌نگاری عاشورا، ص۳۲-۳۴.
  39. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۳۳.
  40. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۱۸.
  41. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۱۸.
  42. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۱۸.
  43. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۱۹.
  44. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۱۹.
  45. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۱۹-۲۰.
  46. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۱۹.
  47. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۲۰.
  48. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۲۰.
  49. سنگری،‌ آینه در کربلاست، ۱۳۸۹ش، ص۲۰.
  50. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۲۹۱.
  51. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۴۴.
  52. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ۵۷ص.
  53. طبسی، مقدمة التحقیق، ص۲۷.
  54. شمس‌الدین، انصار الحسین، ۱۹۹۶م، ص۱۸
  55. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ۱۹۵ص.
  56. پورامینی، چهره‌ها در حماسه کربلا، ۱۳۹۴ش، ص۲۸.
  57. سنگری، آینه‌داران آفتاب، ۱۳۸۷ش.
  58. صالحی حاجی‌آبادی،شهدای نینوا، ۱۳۹۷ش.
  59. صالحی حاجی‌آبادی، طعنه رقیب، ۱۳۹۸ش، ص۲۱.
  60. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.
  61. صحتی سردرودی، تحریف‌شناسی تاریخ امام حسین(ع)، ص۱۶۷-۱۹۴.
  62. صحتی سردرودی، تحریف‌شناسی تاریخ امام حسین(ع)، ص۱۹۴-۲۱۸.
  63. صحتی سردرودی، تحریف‌شناسی تاریخ امام حسین(ع)، ص۲۱۸-۲۳۰.
  64. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۲۰.
  65. اسفندیاری، حقیقت عاشورا، ۱۳۹۸ش.ص۶.
  66. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۱۷.
  67. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۱۸.
  68. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۱۷-۱۸.
  69. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۲۲-۲۳.
  70. معرفی دانشنامه امام حسین، پایگاه دار الحدیث.
  71. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۲۶۰.
  72. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۲۶۵.
  73. فرهنگ عاشورا، سایت نشر معروف.
  74. موسوی گرمارودی، و دیگران، فرهنگ عاشورا، ۱۳۸۴ش.
  75. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۱۸.
  76. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۲۲-۲۳.
  77. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۴۱.
  78. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۴۹.
  79. علیزاده و ضمیری، «کتابنامه حسینی»، ص۱۲۸.
  80. علیزاده و ضمیری، «کتابنامه حسینی»، ص۱۲۷.
  81. پایگاه اطلاع‌رسانی سراسری اسلامی (پارسا)،امام حسین در آینه قلم انتشارات اطلاعات، ۱۳۹۶ش.
  82. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۳۰۳-۴۹۱.
  83. علیزاده و ضمیری، «کتابنامه حسینی»، ص۱۲۸.
  84. گروهی از تاریخ‌پژوهان، مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۲-۱۵۱.
  85. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش.
  86. سنگری و لایه‌های پنهان عاشورا، خبرگزاری ایکنا، مرور خبر ۱۱ مهر ۱۴۰۱ش.
  87. سنگری، عاشورانگاران ۷، ۱۳۹۷ش.
  88. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۳۲۷.
  89. حسینی، معرفی و نقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۳.
  90. ابومخنف، وقعة الطف، ۱۴۳۹ق.
  91. سلیمانی، نخستین گزارش مستند از نهضت عاشورا، ۱۳۸۹ش.
  92. روحانی، ترجمه وقعة الطف، ۱۳۹۷ش.
  93. صادقی کاشانی، تصحیح و منبع‌شناسی کتاب الملهوف، ۱۳۹۹ش.
  94. صادقی کاشانی، تصحیح و منبع‌شناسی کتاب الملهوف، ۱۳۹۹ش، ص۲۷.
  95. حسینی، معرفی و منقد منابع عاشورا، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۳.
  96. عقیقی بخشایشی، ترجمه لهوف، ۱۳۷۸ش، ص۲۲.
  97. گروه سیره‌نگاری، واقعه عاشورا در منابع کهن، ۱۳۹۵ش.
  98. خبرگزاری ایرنا. مرور خبر ۱۴ شهریور ۱۴۰۱
  99. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۳۱.
  100. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۳۱.
  101. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۱۸۰-۱۸۱.
  102. عاشوراشناسی با کتاب پس از پنجاه سال. خبرگزاری ایرنا.
  103. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۱.
  104. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۴.
  105. خانه کتاب و ادبیات ایران
  106. مریجی، تبیین جامعه‌شناختی واقعه کرب‌وبلا، ۱۳۸۹ش.
  107. باقی، جامعه‌شناسی قیام امام حسین و مردم کوفه.
  108. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۴.
  109. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۵.
  110. اسفندیاری، کتاب‌شناسی تاریخی امام حسین، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۵؛ شمس‌الدین، ارزیابی انقلاب امام حسین(ع)، ۱۳۹۵ش.
  111. گروهی از نویسندگان، شناخت و تحلیل واقعه عاشورا، ۱۳۸۹ش
  112. پایگاه مرکز الحسینی للدراسات
  113. پایگاه مرکز الحسینی للدراسات
  114. این تاریخ بر اساس مقدمه محمدجواد مغنیه بر جلد نخست کتاب تعیین شده است. شبر،‌ ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷.
  115. محمدزاده، داشنامه شعر عاشورایی، ج ۱، ۱۳۸۳ش.
  116. محمدزاده، دانشنامه شعر عاشورایی جلد۲، ۱۳۸۳ش.
  117. عشرت و عابد، تأثیر ادبیات عاشورايی فارسی بر ادبیات عاشورایی پشتو.
  118. مظاهری، تراژدی جهان اسلام، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۲.
  119. مظاهری، تراژدی جهان اسلام، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۳۱.
  120. مظاهری، تراژدی جهان اسلام، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۱۳۴۳-۱۶۴۲.
  121. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش.
  122. نظری‌مقدم، آیین عزاداری از نگاه سفرنامه‌نویسان خارجی، ۱۳۹۵ش.
  123. رحمانی، تغییرات مناسک عزاداری محرم، ۱۳۹۳ش.
  124. رحمانی، هیئت‌های عزاداری در جامعه ایران، ۱۳۹۷ش.
  125. رحمانی، مطالعات جامعه‌شناختی و انسا‌ن‌شناختی مناسک عزاداری محرم.
  126. تقی‌زاده داوری، سنت عزاداری و منقبت‌خوانی در تاریخ شیعه امامیه، ۱۳۸۶ش.
  127. پویافر، آیین نیکی، ۱۴۰۰ش.
  128. مظاهری، پیاده‌روی اربعین: مطالعات جامعه‌شناختی، ۱۳۹۷ش.
  129. طالبی، پیاده‌روی اربعین: رسانه شیعه، ۱۴۰۰ش.
  130. محمدزمانی، درس‌نامه تاریخ عزاداری، ۱۳۹۲ش.
  131. حیدری، تاریخ و جلوه‌های عزاداری امام حسین در ایران با تکیه بر دوره صفویه، ۱۳۹۴ش.
  132. محرابی، گذری بر سیر تکوین و تحول عزاداری‌ها و تعزیه‌خوانی‌ها در ایران عصر قاجار، ۱۳۹۹ش.
  133. شیرودی، جامعه‌شناسی سیاسی هیئت‌های مذهبی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۵ش.
  134. کامجو، آیین عزاداری سنتی لارستان، ۱۳۹۴ش
  135. میرمحمدی، تاریخ عزاداری‌های سنتی خوانسار، ۱۳۹۷ش.
  136. برآبادی و شعیبی، مردم‌نگاری مراسم عزاداری ماه محرم در شهرستان بیرجند، ۱۳۸۱ش
  137. حمدیه و صیفی‌کار، کاروان عشق: درآمدی بر پیشینه و آیین‌های عزاداری هیئت‌های حسینی استان همدان، ۱۴۰۰ش.
  138. تاجیک و عطری، آیین‌های عزاداری محرم در شهرستان ورامین، ۱۳۹۰ش.
  139. عباسی، تاریخ تکایا و عزاداری قم، ۱۳۹۱ش.
  140. رضایی، عزاداری امام حسین در جهان، ۱۳۸۸ش.
  141. تهرانی، تاریخچه عزاداری اهل سنت بر امام حسین(ع)، ۱۳۹۴ش.
  142. معتمدی، عزاداری سنتی شیعیان: در بیوت علما و حوزه‌های علمیه و کشورهای جهان: تحقیقی و تاریخی، ۱۳۸۱ش.
  143. پناهی، تأثیر نمادها و باورهای مسیحیت بر عزاداری امام حسین، ۱۳۹۶ش.
  144. مشهدی نوش‌آبادی، تصوف ایرانی و عزاداری عاشورا، ۱۳۹۶ش.
  145. همایش ملی تجلی آیین‌های عاشورایی در هنر ایرانی
  146. اسماعیل‌زاده، «مطالعه‌ی تطبیقی نقاشی‌های عاشورایی حسن اسماعیل‌زاده با متن مقتل روضه الشهدا».
  147. تذهیبی، «بررسی چگونگی پیدایش نمادهای عاشورایی (پنجه و علم) و کاربرد آنها در سوگواره‌های پوسترهای عاشورایی».
  148. محمدزاده، «بررسی ساختاری نماد در ادبیات عاشورایی».
  149. بهرامی، «نمادشناسی تصویری عاشورا».
  150. ندایی، «زمان و مکان قد سی در هنر عاشورایی».
  151. موحد و هنرمندی، نمادشناسی و فرهنگ عاشورا در معماری، ۱۳۹۳ش.
  152. علی‌الحسابی و پای‌کن، «بازشناسی اثر آیین‌های عاشورایی بر شهر ایرانی بررسی موردی: شهر لاهیجان».
  153. مومنی و سلطانی، »بررسی فرهنگ عاشورایی در مراکز تجمع بافت تاریخی شهر دزفول».
  154. محجوب، «تأثیر تئاتر اروپایی و روش‌های آن در تعزیه».
  155. چلکووسکی، تعزیه: آیین و نمایش در ایران، ۱۳۸۴ش.
  156. میرشکرایی، تعزیه و آیین‌های عاشورایی، ۱۳۸۸ش.
  157. زاهدی، موسیقی عاشورا، ۱۳۹۰ش.
  158. عابدی، طلوعی در غروب، ۱۳۹۸ش.
  159. دهقانی و دیگران، «تحلیل ساختاری موسیقی عاشورایی میناب و مسقط با تأکید بر آیین روز عاشورا».
  160. صادقی و دیگران، «زیبایی آواز و دستگاه موسیقی اشعار عاشورایی یزد در قالب نوحه».
  161. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۷.
  162. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۷.
  163. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۷.
  164. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۸.
  165. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۸.
  166. علی‌شاهی، امام حسین و عاشوراپژوهی مستشرقان فرانسوی، ص۱۰۱-۱۰۲.
  167. علی‌شاهی، امام حسین و عاشوراپژوهی مستشرقان فرانسوی، ص۱۰۱.
  168. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۸-۱۰۸.
  169. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۸.
  170. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۸.
  171. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۹۹.
  172. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۰.
  173. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۱.
  174. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۱-۱۰۲.
  175. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۲-۱۰۳.
  176. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۴.
  177. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۴-۱۰۵.
  178. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۵-۱۰۶.
  179. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۶.
  180. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۶.
  181. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۷.
  182. حسینی، عاشوراپژوهی در غرب، ص۱۰۷-۱۰۸.

منابع