تحریف‌های عاشورا

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

تحریف‌های عاشورا پاره‌ای از رخدادها و آیین‌های منسوب به واقعه کربلا که از سوی برخی عالمان و محققان، ساختگی و نادرست دانسته‌ شده است. نقل‌های نادرست و ادعاهای بدون سندِ صحیح نیز در سده‌های مختلف پس از واقعه کربلا و به‌ویژه در دوره صفویه و قاجاریه به منابع راه یافته است. همچنین برخی آیین‌های عزاداری محرم همچون قمه‌زنی در زمره تحریفات عاشورا شمرده شده است. گروهی از عالمان و روشنفکران، به مبارزه با تحریفات عاشورا پرداخته و کتاب‌هایی در این زمینه تألیف کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

تحریفات عاشورا به معنای گزارش‌های غیرواقعی مربوط به واقعه کربلا و تحلیل‌های نادرستی است که از قیام امام حسین(ع) برداشت شده است. مرتضی مطهری در کتاب حماسه حسینی تحلیل‌های نادرست از واقعه کربلا را تحریفات معنوی[۱] و جعل گزارش‌های تاریخی و نیز انتساب سخنان برساخته به افراد را تحریفات لفظی نامیده است.[۲]

همچنین عنوان تحریفات عاشورا برای اشاره به برخی از آیین‌های عاشورایی که از نظر برخی عالمان دینی نامشروع دانسته شده نیز به کار رفته است.[نیازمند منبع] تحریف در لغت به معنای تغییر چیزی به چیز دیگر یا وارونه جلوه دادن واقعیت است.[نیازمند منبع]

عوامل و انگیزه‌ها

تحریف وقایع عاشورا با انگیزه‌های مختلفی انجام شده است. محدث نوری شوردادن به مجلس عزای اهل بیت،[۳] تلاش برای ارائه کتابی جامع از سوی نویسندگان[۴] شوق نشر فضائل اهل بیت، و گریستن بر مصائب آنان[۵] را از انگیزه‌های رواج مطالب بی‌مدرک و خلاف واقع در وقایع مرتبط با عاشورا دانسته است. همچنین ارائه مظلومیت بیشتر امام حسین(ع) و اهل بیتش، عظمت بخشیدن به خاندان پیامبر(ص)، پاسخگویی به مطالبات مخاطبان، کُریه نشان دادن چهره دشمن[۶] بی‌دقتی در نقل روایات تاریخی، استفاده از منابع ضعیف، آمیختن زبان شعر با نثر، اعتماد به حافظه و نقل‌های شفاهی، داستان‌سرایی در نقل اقوال تاریخی و تغییر زبان حال به زبان قال از دیگر عوامل جعل و تحریف در واقعه عاشورا بیان شده است.[۷]

به گفته محمد صحتی سردرودی عاشوراپژوه معاصر برخی از تاریخ‌نگاران اهل‌سنت با انگیزه دفاع از خلافت امویان، قیام امام حسین(ع) را تحیلل نموده‌اند. از این رو واکنش حکومت در برابر امام حسین(ع) را مطابق با وظایف دینی و ناشی از دین‌خواهی یزید بن معاویه و کارگزارانش نشان داده‌اند و آن را مانند عمل صحابه به اجتهاد خود تفسیر کرده‌اند.[۸]

سخنان منسوب به امام حسین(ع)

برخی از نویسندگان سخنان حدیث‌گونه و اشعار منسوب به امام حسین(ع)، که در منابع نخستین به او نسبت داده نشده را از تحریفات عاشورا دانسته‌اند، مانند:

  • إنّ الحیاة عقیدة و جهاد: مرتضی مطهری، این سخن را بی‌سند و از نظر مفهوم نادرست می‌داند.[۹] محمد صحتی سرودرودی عاشوراپژوه آن را بخشی از شعر احمد شوقی (۱۲۴۷-۱۳۱۱ش) از شاعران مصر دانسته است.[۱۰]
  • إن کان دین محمد...: محمد صحتی سردرودی در انتساب عبارت «إن کانَ دینُ محمدٍ لم یستَقِم إلا بقتلی یا سُیوفُ خُذینی» به امام حسین(ع) تردید کرده و آن را بیتی از شعر ابوالحب حویزی (۱۲۳۵-۱۳۰۵ق) دانسته است.[۱۱]
  • أُسقونی شربةً من الماء: مرتضی مطهری گفته است که این عبارت را در مقاتل ندیده است. او همچنین معتقد است این سخن با شخصیت امام حسین(ع) در تعارض است چراکه حسین(ع) کسی نبود که از آن مردم آب طلب کند.[۱۲]
  • هَل من ناصرٍ ینصرُنی: محمد صحتی سردرودی، عاشوراپژوه، در انتساب عبارت «هَل من ناصرٍ ینصرُنی» به امام حسین(ع) تردید کرده و نوشته است که در منابع، سندی برای انتساب این عبارت یافت نشده است.[۱۳] با این حال جواد محدثی، نویسنده فرهنگ عاشورا آن را نقل به معنا دانسته و نوشته است که این سخن در منابع تاریخی با عبارت‌های دیگری نقل شده است.[۱۴]
  • یا کوکبا ما کان اقصرَ عُمرَه/ و کذلک عمرُ کواکبِ الاسحار؛ به گفته محدث نوری این شعر از ابوالحسن تِهامی(درگذشته ۴۱۶ق) است که مرثیه فرزند سروده اما آن را به امام حسین(ع) نسبت می‎دهند که در بالین سر علی اکبر خوانده است.[۱۵]
  • شیعتی ما إن شربتم ماء عذب فاذکرونی/او سمعتم بغریب او شهید فاندبونی؛ شیخ عباس قمی گفته است که سکینه دختر امام حسین(ع) در عالم ابتلا فقط بیت را از پدرش شنید و ظاهرا بقیه اشعاری که به این ردیف خوانده می‌شود از امام حسین(ع) نیست.[۱۶]

همچنین محمد صحتی سردرودی عبارت کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا را بدون سند مشخص دانسته‌ است، هر چند در برخی منابع به نقل از امام صادق(ع) نقل شده است.[۱۷]

گزارش‌ها

در کتاب‌های لؤلؤ و مرجان، منتهی الآمال، حماسه حسینی و... برخی از تحریف‌های واقعه کربلا ذکر شده است:

از نظر محدث نوری

برخی از مورادی که محدث نوری در کتاب لؤلؤ و مرجان به عنوان گزارش نادرست و بی‌سند و دروغ ذکر کرده، عبارتند از:

  1. امام حسین(ع) در قتلگاه با گوشه چشمش به حضرت زینب(س) نگاه کرد و از او خواست تا به خیمه برگردد.[۱۸]
  2. امام حسین(ع) در روز عاشورا چند حمله کرد و در هر حمله ۱۰ هزار نفر را کشت.[۱۹]
  3. رسیدن اهل بیت امام حسین(ع) در روز اربعین به کربلا.[۲۰]
  4. عطیه کوفی غلام مملوک جابر بن عبدالله انصاری بود چون مژده ورود اهل بیت امام حسین(ع) را برای جابر را آورد، او را آزاد کردند.[۲۱]
  5. زنده شدن هاشم مرقال و حضور او در صحنه عاشورا.[۲۲]
  6. پیمان بستن اصحاب امام حسین(ع) به رهبری حبیب بن مظاهر در شب عاشورا بر اینکه نگذارند کسی از بنی هاشم پیش از آنها از آنها به میدان رود.[۲۳]
  7. ماجرای زعفر جنی؛[۲۴]بزرگ جنیان که در واقعه عاشورا به امام حسین(ع) پیشنهاد کمک داد اما امام حسین(ع) قبول نکرد.[۲۵]
  8. بی‌خبری امام سجاد(ع) از وقایع روز عاشورا، امام حسین(ع) نزد او آمد و پس از نقل وقایع رخ داده، گفت: «بدان در میان خیمه‌ها غیر از من و تو مردی نمانده است.»[۲۶]
  9. به هنگام وداع و عزم میدان، چون کسی نبود امام حسین(ع) را سوار کند، حضرت زینب او بر اسب سوار کرد.[۲۷]
  10. گفته مسنوب به حضرت زینب(س) به بالین امام حسین(ع) در قتلگاه: «أأنت أخی، أأنت رجائنا، أأنت...»[۲۸]
  11. در یک روز امام سجاد(ع) دو بار از گریه بیهوش شد. ابوحمزه ثمالی به او تسلی داد و نصیحتش کرد.[۲۹]
  12. عروسی قاسم در کربلا.[۳۰]
  13. داستان جنگ حضرت عباس(ع) در صفین.[۳۱]
  14. ماجرای آب آوردن حضرت عباس برای امام حسین(ع) در کودکی.[۳۲]
  15. داستان راهزنی که به خاطر نشستن غبار خاک پای زائران کربلا بر بدنش، از جهنم رهایی یافت و بهشتی شد.[۳۳]
  16. حکایت مهلاً مهلاً و بوسه بر زیر گلوی امام حسین(ع) به هنگام وداع آخرینش.[۳۴]
  17. داستان دختر امام حسین(ع) به هنگام وداع که نوازش دختر مسلم بن عقیل را به یاد پدرش آورد.[۳۵]
  18. بستن پاهای امام سجاد(ع) از زیر شکم شتر تا نیفتد.[۳۶]
  19. وقتی که علی اکبر به میدان رفت، امام حسین از لیلا مادر علی اکبر خواست که برای او دعا کند، چرا که پیامبر(ص) فرموده دعای مادر در حق فرزندش مستحاب می‌شود.[۳۷]

از نظر مرتضی مطهری

مرتضی مطهری نیز موارد زیر را به عنوان تحریف در واقعه کربلا ذکر کرده است.

  1. پراکنده شدن همراهان امام حسین در شب عاشورا[۳۸]
  2. داستان شیر و فضه[۳۹]
  3. داستان دختر یهودی که فلج بود و قطره‌ای از خون امام حسین(ع) به وسیله یک مرغ به بدنش چکید و بهبود یافت.[۴۰]
  4. درخواست اسیران کربلا برای عبور از قتلگاه.[۴۱]
  5. اسرا خود را از مرکب‌ها به روی زمین انداختند.[۴۲]
  6. صدقه دادن مردم کوفه به اهل بیت.[۴۳]

از نظر محدث قمی

شیخ عباس قمی در منتهی الآمال، در صحت گزارش‌های زیر تردید کرده و برخی از آنها را نادرست و یا بعید دانسته است.

  1. اینکه در بین عوام مشهور است که عمر بن سعد «ریش‌سفید کربلا» بوده است.[۴۴]
  2. شهادت طفلان مسلم با کیفیت و تفصیلی که مشهور است.[۴۵]
  3. نسبت دادن «شکستن سر» به حضرت زینب و اشعار معروفِ «یا هلالا لما استتم کمالا» به او.[۴۶]
  4. آوردن سر امام حسین(ع) و سایر شهدا در روز اربعین به کربلا توسط امام سجاد(ع) و محلق کردن آنها به بدن‌ها.[۴۷]

شیخ عباس قمی همچنین گفته است که مقتل‌نویسان معتبر، از حال اهل بیت امام حسین(ع) در شام عاشورا چیزی نقل نکرده‌اند.[۴۸]

از نظر دیگر عاشوراپژوهان

همچنین موارد زیر از سوی برخی پژوهشگران به عنوان مصادیق تحریفات عاشورا ذکر شده‌ است:

  1. به گفته فضل‌علی قزوینی در کتاب الامام الحسین و اصحابه، عبارت «امام حسین(ع) شب عاشورا به اصحابش اجازه داد که بروند و از آنان خواست که هر کدام که می‌رود، یکی از اهل بیت را هم با خود ببرد.» جز در نقل محمد بن جریر طبری از ضحاک مشرقی در هیچ یک از منابع متقدم دیگر نیامده از این رو معتبر نیست.[۴۹] همچنین احتمال داده که عبارت به این صورت بوده که «هر یک از اصحاب دست اهل بیت خودش را با خود ببرد» چنانکه در کتاب روضة الصفا آمده است.[۵۰]
  2. امام حسین(ع) وقتی خبر کشته شدن مسلم بن عقیل را شنید، خواست به مدینه برگردد اما فرزندان عقیل مانع شدند.[۵۱]
  3. داستان تیر سه‌شعبه و اینکه بر سینه امام نشست و از پشت سر درآورده شد، مستند نیست.[۵۲]
  4. چراغانی و آذین بستن شهر کوفه و دمشق هنگام ورود اهل بیت امام حسین(ع) به آن دو شهر، جای تأمل و تحقیق دارد؛ به‌خصوص درباره شهر کوفه بسیار بعید است.[۵۳]
  5. مصادره کاروان تجارتی یمن توسط امام حسین(ع)[۵۴]
  6. درباره فتوای شریح قاضی، به قتل امام حسین(ع)، سندی دیده نشده است.[۵۵]
  7. حضرت زینب قبل از آمدن امام حسین(ع)، خودش را روی جنازه علی‌اکبر انداخت؛ چون می‌دانست اگر او فرزنداش را کشته ببیند، روح از بدنش جدا می‌شود.[نیازمند منبع]
  8. مسموم بودن و سه‌شعبه داشتن تیری که به گلوی علی اصغر اصابت کرد.[نیازمند منبع]
  9. بیرون کشیدن پیکر علی اصغر از قبر و جدا کردن سر او از بدن پس از شهادت امام حسین(ع).[نیازمند منبع]
  10. آمدن زین‌العابدین از کوفه به کربلا برای دفن پیکر پدرش، به همراه قبیله بنی‌اسد.[نیازمند منبع]
  11. شهرت کوفیان به بی‌وفایی و مَثَل «الکوفی لا یوفی»، ناشی از تبلیغات بنی امیه و شامیان است.[۵۶]

رفتارها

برخی از رفتاهای رایج در عزاداری از مصادیق تحریفات عاشورا دانسته شده است.[نیازمند منبع] سید محسن امین در رسالة التنزیه لأعمال الشبیه، برخی از این رفتارها را بدعت و منکَر دانسته است:

  • نقل اموری که در گزارش‌ها نیست و در منابر و محافل گفته می‌شود.
  • غناء در لحن.
  • ضرر رساندن به بدن؛ مانند اینکه با قمه و شمشیر به سر بزنند تا خون جاری شود.
  • استفاده از آلات لهو مانند طبل و دمام و سنج.
  • تشبیه مردان به زنان.
  • سوار کردن زنان بر هودج در حالی که رویشان باز است و آنان را به دختران رسول خدا تشبیه می‌کنند.
  • فریاد زنان که به گوش مردان می‌رسد.
  • داد و فریاد زدن با نعره‌های منکر.
  • هر آنچه که به نام دین در مجالس عزاداری وارد شده و موجب هتک حرمت دین می‌گردد.[۵۷]

همچنین سید عبدالحسین لاری فقیه شیعه در دوره قاجار، در کتاب «اکسیر السعادة فی اسرار الشهادة»، گفته است که در گریاندن مردم در عزاداری امام حسین(ع)، نباید به محرمات، بدعت‌ها و منکراتی همچون دروغ، غنا، شبیه‌خوانی متوسل شد و از ابزارهایی مانند طبل، رقص، شیپور، ناقوس، نی و دف که شعار کفار و فاسقان است، استفاده کرد.[نیازمند منبع] گفته شده شیخ عبدالکریم حائری و آیت الله بروجردی با مسائل خلاف شرع در آیین‌های عزاداری مخالفت کرده‌اند. آیت‌الله خامنه‌ای، نسبت به روش‌های غیرمتعارف عزاداری در فتوایی، آنچه را موجب وهن گردد، دارای اشکال دانسته است.[۵۸]

منابع متهم به تحریف‌سازی

روضة الشهدای واعظ کاشفی از منابع تحریف‌ساز عاشورا

از منابعی که گزارش‌های نادرست در آنها نقل شده به منابع تحریف‌ساز و یا تحریف‌گستر یاد شده است.[۵۹] برخی از آنها عبارتند از:

  • مقتل الحسین: به گفته محدث نوری کتاب ابومخنف در نهایت اعتبار بود اما به دست ما نرسیده است. آنچه با عنوان مقتل ابی‌مخنف منتشر می‌شود، مورد اعتماد نیست.[۶۰]
  • روضه الشهدا: نوشته واعظ کاشفی (درگذشته ۹۱۰ق)؛ محدث نوری، ماجرای زعفر جنی را از تحریفات عاشورا دانسته که نخستین بار در این کتاب مطرح شده است.[۶۱]
  • اسرار الشهادة نوشته فاضل دربندی؛ به گفته محدث نوری شمار لشکریان عمر بن سعد، تعداد کشتگان سپاه یزید به دست امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) نمونه‌ای از تحریفات این کتاب است چراکه در این کتاب تعداد تعداد کشتگان به دست امام حسین(ع) ۳۰۰ هزار نفر و تعداد کشتگان به دست حضرت عباس(ع) ۲۵۰ هزار نفر ذکر شده است.[۶۲]
  • محرق القلوب اثر ملا احمد نراقی؛ محدث نوری و مرتضی مطهری ماجرای زنده شدن هاشم مرقال در کربلا را از تحریفات این کتاب دانسته‌اند.[۶۳]
  • عنوان الکلام اثر ملا محمدباقر فِشارکی: «شب پس از شهادت علی اصغر در پستان رباب شیر جمع شد، رباب چون این را بدید، گفت: علی‌اصغر کجایی...»، «قنداقه علی‌اصغر را از خاک بیرون آورده و سر او را به نیزه زدند» و «آتش گرفتن لباس دختری از کاروان امام حسین(ع) که در بیابان به سمت قتلگاه می‌دوید، یکی از لشکریان ابن سعد از او پرسید به کجا می‌روی؟ گفت می‌خوام بروم نزد عمویم عباس و از این قوم بی‌مروت شکایت کنم» نمونه‌هایی از تحریفات این کتاب دانسته شده است.[۶۴]

نور العین فی مشهد الحسین منسوب به ابواسحاق اسفراینی، المنتخب فی جمع المراثی و الخطب نوشته طریحی، تظلم الزهراء، ناسخ التواریخ نوشته محمدتقی سپهر، معالی السبطین نوشته محمدمهدی حائری مازندرانی و الدمعة الساکبة نوشته محمدباقر بهبهانی (درگذشته ۱۲۸۵ق) از دیگر آثار تحریف‌ساز یا تحریف‌گستر دانسته شده‌اند.[۶۵]

تحریف‌ستیزی

مبارزه با تحریفات واقعه عاشورا، از دوران قاجار آغاز شد. محدث نوری را نخستین عالم شیعی دانسته‌اند که در ردّ تحریفات عاشورا کتاب نوشته است.[۶۶] پس از او، محمدباقر خراسانی بیرجندی، سید محسن امین و مرتضی مطهری در مبارزه با تحریفات عاشورا آثاری نوشتند، از جمله:

  • حماسه حسینی: اثر مرتضی مطهری. مطهری در این کتاب تحریف را به لفظی و معنوی تقسیم کرده است. او نادیده گرفتن فلسفه قیام امام حسین(ع) و رواج تفسیرهای عوامانه از آن را به عنوان تحریف معنوی نقد کرده است. همچنین نمونه‌هایی از تحریفات لفظی را ذکر کرده است.[۶۸]

همچنین صالحی نجف‌آبادی در کتاب شهید جاوید بیشتر به تحریف معنوی قیام امام حسین(ع) نظر داشته است. علی شریعتی انیز در آثارش به نقد تفسیرهایی از قیام امام حسین(ع) و نیز نقد آیین‌های عاشورایی پرداخته است.

کتاب‌شناسی

درباره تحریفات عاشورا کتاب‌هایی نوشته شده است برخی از آنها عبارتند از:

  • عاشوراپژوهی؛ با رویکردی به تحریف‌شناسی تاریخ امام حسین(ع) اثر محمد صحتی سردرودی: این کتاب از مجموعه مقالاتی پیرامون واقعه کربلا تشکیل شده است. «کتابشناسی توصیفی - انتقادی پیرامون تحریف‌های عاشورا» نوشته محمد آلاندوزلی، «تحریف‌شناسی تاریخ امام حسین(ع) با رویکردی کتابشناسانه» و «بازخوانی فرهنگ عاشورا(انتقادهایی از کتاب فرهنگ عاشورا محدثی)» نوشته محمد صحتی سردرودی از جمله مطالب مطرح شده در این کتاب است.
  • جریان‌شناسی تاریخی قرائت‌ها و رویکردهای تاریخی عاشورا از صفویه تا مشروطه، محسن رنجبر، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ۱۳۹۳ش.[۶۹]
  • جامعه‌شناسی تحریفات عاشورا؛ نگرشی انتقادی به مقاتل روضه‌ها و ادبیات منظوم اثر سید عبدالحمید ضیایی.
  • مبارزه علمای اصلاح‌گر لبنان با تحریفات عاشورا؛ اثر سابرینا مرون خاورشناس فرانسوی که جنبش گروهی از علمای لبنان به رهبری سید محسن امین با تاکید بر تحریفات عاشورا (سنت‌ها، نمادهایی مانند تعزیه، قمه‌زنی، زنجیرزنی، سینه‌زنی و...) بررسی کرده است او فرهنگ عزاداری شیعیان لبنان را متأثر از عزداری شیعیان ایران می‌داند و معتقد است برخی از آداب عزاداری شیعیان همراه با تحریفات به لبنان منتقل شده است.[۷۰]

پانویس

  1. مطهری، حماسه حسینی، صدرا، ج۱، ص۷۰.
  2. مطهری، حماسه حسینی، صدرا، ج۱، ص۶۶.
  3. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۲۶.
  4. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۲۳.
  5. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۲۴.
  6. سلطانی، «گزارش‌هاى نادرست از حادثه کربلا»، ص۶۸-۷۱.
  7. فاطمی، «منابع تحریف‌گستر در حادثه عاشورا»، ص۵۳-۵۴.
  8. نگاه کنید به: صحتی سرورودی، عوامل تحریف در تاریخ عاشورا، ص۲۹-۳۶.
  9. مطهری، انسان کامل، ص۱۳۰-۱۳۱، ۲۴۰-۲۴۴.
  10. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی. ص۴۲۳.
  11. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی. ص۴۲۵.
  12. مطهری، حماسه حسینی، ج۲، ص۲۱۸.
  13. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۱.
  14. محدثی، فرهنگ عاشورا، ١٣٧٤ش، ص٤٧١ـ٤٧٢.
  15. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۶۰-۲۶۱.
  16. قمی، منتهی آلامال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۷۸۷، پانویس۱.
  17. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی، ص۴۳۷.
  18. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۴.
  19. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۴.
  20. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۱۶-۲۱۸.
  21. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۱۸.
  22. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ق، ص۲۲۰.
  23. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۰ش، ص۲۳۸.
  24. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۲.
  25. کاشفی، روضة الشهداء، نوید اسلام، ص۴۳۱.
  26. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۰ش، ص۲۳۷.
  27. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۰ش، ص۲۳۷.
  28. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۰ش، ص۲۳۸.
  29. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۰ش، ص۲۳۸.
  30. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۲.
  31. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۶۱.
  32. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۶۱.
  33. نوری، لؤلؤ و مرجان، ص۷۹.
  34. نوری، لؤلؤ و مرجان، ص۱۵۴.
  35. نوری، لؤلؤ و مرجان، ص۱۵۵.
  36. نوری، لؤلؤ و مرجان، ص۲۶۵.
  37. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۴.
  38. مجموعه آثار شهید مطهری، ج۱۷، ص۲۵۶.
  39. مجموعه آثار شهید مطهری، ج۱۷، ص۵۸۵.
  40. مجموعه آثار شهید مطهری، ج۱۷، ص۵۸۶.
  41. نگاهی به حماسه حسینی استاد مطهری، ص۳۴۴.
  42. نگاهی به حماسه حسینی استاد مطهری، ص۳۴۸.
  43. نگاهی به حماسه حسینی استاد مطهری، ص۳۶۲.
  44. قمی، منتهی آلامال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۹۱، پانویس۲.
  45. قمی، منتهی آلامال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۷۵۲.
  46. قمی، منتهی آلامال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۹۳۸.
  47. قمی، منتهی آلامال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۰۰۸.
  48. قمی، منتهی آلامال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۹۲۲.
  49. قزوینی، الامام الحسین و اصحابه، ۱۴۱۵ق، ص۳۶.
  50. قزوینی، الامام الحسین و اصحابه، ۱۴۱۵ق، ص۳۶.
  51. قزوینی، الامام الحسین و اصحابه، ۱۴۱۵ق، ص۱۷۵.
  52. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۹.
  53. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۹.
  54. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۹.
  55. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۰.
  56. صحتی سردرودی، عاشوراپژوهی، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۸-۱۱۹.
  57. امین، رسالة التنزیه لأعمال الشبیه، العرفان، ص۳-۴.
  58. پیشینه و جریان‌شناسی مبارزه با آسیب‌های فرهنگ عاشورا، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  59. رجوع کنید به: محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین، ج۱، ص۹۵-۱۰۶.
  60. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۱۱.
  61. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۲.
  62. نوری، لولو و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۴؛ مطهری، حماسه حسینی، صدرا، ج۱، ص۷۰.
  63. نوری، لولو و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۲۰؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۱۷، ص۵۹۱.
  64. فاطمی، «منابع تحریف‌گستر در واقعه عاشورا»، ص۶۱-۶۲.
  65. آلاندوزلی، «کتابشناسی توصیفی- انتقادی پیرامون تحریف‌های عاشورا»، ص۱۶۰-۱۷۰.
  66. پیشینه و جریان‌شناسی مبارزه با آسیب‌های فرهنگ عاشورا.
  67. پیشینه و جریان‌شناسی مبارزه با آسیب‌های فرهنگ عاشورا، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  68. مطهری، حماسه حسینی، صدرا، ج۱، ص۶۷.
  69. پاتوق کتاب؛ جریان‌شناسی تاریخی قرائت‌ها و رویکردهای تاریخی عاشورا
  70. رجایی و بارانی، «علمای شیعه لبنانی و اصلاح فرهنگ عزاداری بازتابی از اصلاح‌طلبی علمای ایرانی با تکیه بر کتاب مبارزه علمای اصلاح‌طلب لبنان با تحریفات عاشورا»، ص۷۴.

منابع

پیوند به بیرون