یا لثارات الحسین
یا لَثاراتِ الحسین بهمعنای «ای خونخواهان حسین(ع)»، شعار قیامهای شیعی پس از شهادت امام حسین(ع) برای خونخواهی از وی بود که در قیامهای علیه خلفای اموی نیز سر داده شد. این شعار نخستین بار در قیام توابین در کوفه به کار رفت و سپس در قیام مختار فراوان استفاده شد. در قیامهای بعدی شیعیان مانند قیام زید و شهید فخ گزارشی از کاربرد آن در منابع نیامده است، اما خراسانیان در نهضت براندازی اموی از آن بهره بردند.
این شعار گاه درباره غیر امام حسین(ع) نیز بهکار رفته، از جمله قرمطیان و در دوره جمهوری اسلامی ایران. طبق روایات، حضرت مهدی(عج) نیز با همین شعار قیام میکند. «ثار» بهمعنای خونخواهی است و دو معنا برای آن در تعبیر «یا ثارات فلان» مطرح شده: خونخواه و قاتل.
شعار قیامهای شیعی
«یا لثارات الحسین» شعاری بوده است که قیامهای شکلگرفته پس از شهادت امام حسین(ع) و به منظور خونخواهی از وی، آن را سر دادهاند. این شعار همچنین در قیامهای علیه خلفای اموی به کار رفته است. پیروان بنی امیه معمولاً در مقابل این شعار، شعار «یا لثارات العثمان» سرمیدادهاند.[۱] شعار یالثارات، تأثیر فراوانی در تحریک دوستداران اهل بیت(ع) علیه حکومت اموی داشته و بر اساس منابع تاریخی، این شعار بر دل شیعیان و حتی هر مخالف حکومت اموی، تأثیر میگذاشته است؛[۲] بر همین اساس، مردان وقتی این شعار را میشنیدند، از خانواده خود جدا شده، عازم میدان جنگ میشدند.[۳]
قیام توابین
اولین قیامی که پس از شهادت امام حسین(ع) در کوفه اتفاق افتاد و شعار یالثارات الحسین در آن سر داده شد، قیام توابین بود،[۴] اولین کسانی که این جمله را بیان کردند حکیم بن منقذ کندی و ولید بن غضین کنانی بودهاند.[۵] سلیمان بن صرد خزاعی رهبر این قیام، با یارانش به زیارت امام حسین(ع) رفته و شعار «یالثارات الحسین» سر دادند.[۶]
قیام مختار
بنابر منابع تاریخی، این شعار در قیام مختار، فراوان به کار میرفته است. اولین تحرک یاران مختار علیه عبدالله بن مطیع در کوفه با همین شعار آغاز شد.[۷] مختار نیز هنگام پوشیدن لباس رزم، دستور داد مردم با شعارهای یا لثارات الحسین و یا منصور امت شروع قیام را اعلام کنند.[۸]
سپاه خشبیه هنگامی که برای نجات بنیهاشم و در راس آنان محمد بن حنفیه وارد مکه شد، با شعار یالثارات الحسین بر طرفداران عبدالله بن زبیر تاختند.[۹] همچنین هنگامی که عمر بن سعد کشته شد، کوفیان ندای یالثارات الحسین سر دادند.[۱۰]
یاران مختار علاوه بر بیان این عبارت به صورت شعار، در اشعار حماسی خود برای تحریک مردم نیز از آن بهره بردند. در شعری از عبدالله بن همام سلولی آمده است:
قیامهای بعدی
در قیامهای شیعیان پس از مختار مانند قیام زید، قیام یحیی، قیام نفس زکیه و قیام شهید فخ، گزارشی از کاربرد شعار «یا لثارات الحسین» در منابع تاریخی دیده نمیشود؛ با این حال، خراسانیان در نهضت براندازی حکومت اموی از این شعار استفاده کردهاند.[۱۳]
این شعار گاه درباره افرادی غیر از امام حسین(ع) نیز به کار رفته است. از جمله، قرمطیان برای خونخواهی حسین بن زکرویه از شعار «یا لثارات الحسین» استفاده کردند.[۱۴] همچنین در دوره جمهوری اسلامی ایران پس از ترور آیتالله سید علی خامنهای رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران توسط آمریکا، شعار «یا لثارات الخامنهای» در تجمعها و ادبیات سیاسی ایران به کار رفت.[۱۵]
شعار قیام حضرت مهدی(عج)
در روایات آمده است که حضرت مهدی(عج) نیز با همین شعار قیام میکند.[۱۶] ابن مشهدی در المزار الکبیر، شعار شخص امام را یا لثارات ذکر کرده است.[۱۷] طبق گزارش شیخ صدوق، امام رضا(ع) در سخنانی به ریان بن شبیب ضمن توصیه به گریهکردن برای امام حسین(ع)، شعار اصحاب حضرت مهدی(عج) را یالثارات الحسین عنوان مینماید.[۱۸] در همین روایت اشاره به فرشتگانی شده که تا ظهور امام زمان(ع) بر سر مزار امام حسین(ع) تجمع کردهاند و هنگام ظهور امام عصر شعار یالثارات سرمیدهند.[۱۹]
به خونخواهی امام حسین(ع) توسط امام زمان (عج) در احادیث دیگری نیز اشاره شده است. از جمله بر اساس حدیثی از امام صادق (ع)، مراد از مظلوم در آیه ۳۳ سوره اسراء «...و مَن قُتِل مَظلوماً فَقَدْ جَعَلنا لِوَلیهِ سُلْطاناً...»، امام حسین(ع) و مراد از ولی او امام قائم است که به خونخواهی آن حضرت قیام خواهد کرد.[۲۰] همچنین طبق احادیث دیگر هنگامی که فرشتگان با دیدن واقعه کربلا اندوهگین شدند، خداوند به آنان بشارت داد که به واسطه حضرت قائم(عج) از ظلمکنندگان بر امام حسین(ع) انتقام خواهد گرفت.[۲۱]
مفهومشناسی
ثار به معنای خونخواهی و طلبکردن خون مقتول است (معانی خون و قاتل و دشمن نیز برای این کلمه ذکر شده است).[۲۲] لغتشناسان دو معنا برای ثار در تعبیر «یا ثارات فلان»، مطرح کردهاند:
- ثار به معنای خونخواه به کار رفته و در اصل، جمله به این صورت بوده است «ای کسانی که اهل خونخواهی هستید»؛ بنابراین، معنای عبارت چنین است: «ای خونخواهان حسین». مخاطبِ این عبارت، خونخواهان امام حسین هستند که برای خونخواهی فراخوانده میشوند.[۲۳]
- ثار به معنای قاتل است؛ بنابراین، معنای عبارت چنین است: «ای قاتلان حسین». مشهورترین شاهد مثال برای این تعبیر، «یا ثارات عثمان» است که هم در حدیث و هم در شعر حسّان بن ثابت آمده است.[۲۴] منادا در این تعبیر قاتلان امام حسین هستند که به منظور ایجاد وحشت در دل آنها، مورد خطاب قرار میگیرند.[۲۵]
حرف لام در معنای دوم «یا لثارات» را لام استغاثه مینامند که در عبارات استغاثه (طلب کمک) گاهی بر سر کلمات میآید.[۲۶] گفته شده که ممکن است «یالَثاراتِ» تسهیل یا تصحیفشدهٔ «یا آل ثاراتِ» باشد.[۲۷]
کاربرد در اشعار و مداحیها
در دوره معاصر، این شعار در اشعار و مداحیهای فارسی فراوان بهکار رفته است. نمونهای از شعر ابوالفضل عابدیپور:
یا سید احمد زرهانی در یکی از سرودههایش گفته است:
در مداحی مهدی رسولی از مداحان ایرانی نیز آمده است:
«نغمه خیل اصحاب حسین العجل یا لثارات الحسین
ما لشکر عشاق عزادار حسینیم»[۳۰]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۵۰.
- ↑ قرشی، حیاة الإمام الحسین(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۸؛ قرشی، حیاة الإمام زین العابدین(ع)، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۸۴.
- ↑ ابن مسکویه، تجارب الأمم، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۳۶۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۵۸۳.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۳۷۰.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۹۱.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۳۹۰؛ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۲۰؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۶، ص۲۳۳.
- ↑ أخبار الدولة العباسیة، ۱۳۹۱ق، ص۱۰۶؛ ابن مسکویه، تجارب الأمم، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص۱۸۹.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۴۰۷.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۹۱.
- ↑ قرشی، حیاة الإمام زین العابدین(ع)، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۹۴.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۳۱۷.
- ↑ ابن مسکویه، تجارب الأمم، ۱۳۷۹ش، ج۵، ص۴۳.
- ↑ «یالثارات الخامنهای چگونه معنا میشود؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ یزدی حائری، إلزام الناصب، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۴۴.
- ↑ ابن المشهدی، المزار الکبیر، ص۱۰۷
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۹۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۳۶۲ش، ج۴۴، ص۲۸۶.
- ↑ کوفی، تفسیر فرات کوفی، ص۲۴۰؛ عیاشی، تفسیر عیاشی، ج۲، ص۲۹۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۶۵؛ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۱۸.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب؛ معجم الوسیط؛ معجم رائد؛ ذیل «ثأر».
- ↑ ابناثیر، النهایة، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۰۴-۲۰۵.
- ↑ حَسّان بن ثابت، دیوان، دار صادر، ج۱، ص۹۶.
- ↑ ابناثیر، النهایة، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۰۴-۲۰۵.
- ↑ حسن، النحو الوافی، ۲۰۰۴م، ج۴، ص۷۰؛ جامی، شرح ملا جامی، ۱۳۸۸ش، ص۱۲۶.
- ↑ ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج۳، ص۲۹.
- ↑ «یا لثارات الحسین -(موج عالمگیر شد یالثارات الحسین)»، امام هشت.
- ↑ «یالثارات الحسین؛ جدیدترین سروده قائم مقام ستاد اقامه نماز»، سایت ستاد اقامه نماز.
- ↑ «مداحی اربعین: یا لثارات الحسین مهدی رسولی»، مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت(ع).
منابع
- ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایه فی غریب الحدیث والاثر، تحقیق محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاور، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۳۶۷ش.
- ابن اعثم کوفی، محمد بن احمد(م۳۱۴) کتاب الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ط الأولی، ۱۴۱۱ق.
- ابن مشهدی، محمد بن جعفر(۶۱۰ق)، المزار الکبیر، دفتر انتشارات اسلامی، قم،۱۴۱۹ ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر(م۲۷۹)، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت،دار الفکر، ط الأولی، ۱۴۱۷.
- جامی، عبدالرحمن بن احمد، شرح ملا جامی، تصحیح و تعلیق رضا یوسف آبادی، ابوالحسن قاسم فام، علی میبدی، قم، مکتبه نهاوندی، ۱۳۸۸ش.
- حسان بن ثابت، دیوان حسّان بن الثابت الأنصاری، بیروت، دار صادر، بیتا.
- حسن، عباس، النحو الوافی، تهران، آوند آویش، ۲۰۰۴م.
- دینوری، ابو حنیفه احمد بن داود(م ۲۸۲)، الأخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال،قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیهالسلام، نشر جهان، تهران، ۱۳۷۸ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافة، ۱۴۱۴ق.
- فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات، تهران، وزارت ارشاد، ۱۴۱۰ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تهران، المکتبة العلمیة الاسلامیة.
- قرشی، باقر شریف، حیاة الإمام الحسین علیهالسلام، قم، مدرسه علمیه ایروانی، ۱۴۱۳ق.
- قرشی، باقر شریف حیاة، الإمام زین العابدین علیهالسلام، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۹ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، زندگانی حضرت امام حسن مجتبی علیهالسلام(ترجمه جلد ۴۴ بحار الأنوار)، مترجم نجفی، محمد جواد، اسلامیه، تهران، ۱۳۶۲ش.
- مجهول(ق ۳)، أخبار الدولة العباسیة و فیه أخبار العباس و ولده، تحقیق عبد العزیز الدوری و عبد الجبار المطلبی، بیروت، دار الطلیعة، ۱۳۹۱ق.
- مسکویه رازی، ابوعلی، تجارب الأمم، تحقیق ابو القاسم امامی، تهران، سروش، ط الثانیة، ۱۳۷۹ش.
- مسکویه رازی، ابوعلی، تجارب الأمم، جلدیکم، مترجم ابو القاسم امامی، تهران، سروش، ۱۳۶۹ش.
- یزدی حائری، علی، إلزام الناصب فی إثبات الحجة الغائب عجّل الله تعالی فرجه الشریف، مؤسسة الأعلمی، بیروت، ۱۴۲۲ق.
- «یالثارات الخامنهای چگونه معنا میشود؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ انتشار: ۲۶ تیر ۱۴۰۵ش.
- «یا لثارات الحسین -(موج عالمگیر شد یالثارات الحسین)»، امام هشت.
- «یالثارات الحسین»؛ جدیدترین سروده قائم مقام ستاد اقامه نماز»، سایت ستاد اقامه نماز.
- «مداحی اربعین: یا لثارات الحسین مهدی رسولی»، مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت(ع).