فاطمه دختر امام حسین(ع)

مقاله قابل قبول
پیوند کم
شناسه ناقص
از ویکی شیعه
فاطمه دختر امام حسین(ع)
زادروز ۵۱ق
درگذشت ۱۱۷ق
آرامگاه مدینه
محل زندگی مدینه
مخالفان بنی‌امیه
دین اسلام
مذهب شیعه
خویشاوندان حسن مثنی، عبدالله محض

فاطمه بنت حسین بن علی بن ابی‌طالب(ع) دختر امام حسین(ع). مادرش امّ‌اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله است. فاطمه در واقعه کربلا حضور داشت و اسیر شد. او در کوفه خطبه خواند و کوفیان را نکوهش کرد. بنابر حدیث امام باقر(ع)، امام حسین(ع) قبل از شهادت، ودایع امامت و وصایای مکتوب خود را به او سپرد و او بعداً آنها را به امام سجاد(ع) داد. وی از پدرش و برادرش امام سجاد(ع) روایت نقل کرده است.

معرفی

فاطمه دختر امام حسین(ع) از ام‌اسحاق است.[۱] تاریخ دقیق تولد او مشخص نیست؛ ولی چون مادرش، نخست همسر امام حسن(ع) بود و بعد از شهادت وی (۴۹ یا ۵۰ق)، به همسری امام حسین(ع) درآمد، تولد وی پس از سال ۵۰ق بوده است از این رو برخی احتمال داده‌اند که در سال سال ۵۱ قمری به دنیا آمده است.[۲] فاطمه را بزرگ‌ترین دختر امام حسین(ع) دانسته‌اند.[۳] نقل شده است امام حسین(ع) از میان دو دخترش (فاطمه و سکینه)، فاطمه را شبیه‌تر به فاطمه بنت رسول‌الله خواند. این هنگامی بود که حسن مُثَنّی فرزند امام حسن(ع) فاطمه را از امام حسین(ع) خواستگاری کرد.[۴] او پیش از واقعه کربلا با حسن مثنی ازدواج کردند.[۵]



حضور در کربلا و اسارت

فاطمه و همسرش حسن مُثَنّی در واقعه عاشورا حضور داشتند.[۶] حسن در روز عاشورا همراه امام حسین(ع) جنگید و زخمی و اسیر شد. دایی‌اش، اسماء بن خارجه فزاری وی را نجات داد. او در کوفه تحت درمان قرار گرفت و پس از بهبودی به مدینه بازگشت.[۷] فاطمه به همراه دیگر اعضای خاندان امام حسین(ع)، به اسارت به کوفه و شام برده شد.[۸] برخی از ماجراهای هجوم به خیمه‌ها و دوران اسارت اسیران کربلا از او نقل شده است.[۹] میان او و یزید در دربار شام سخنانی رد و بدل گردید.[۱۰] احمد بن علی طبرسی، بحث‌های او با اهل کوفه را آورده است.[۱۱]

جایگاه

انتقال ودایع امامت

بنابر حدیثی از امام باقر(ع)، امام حسین(ع) قبل از شهادت، ودایع امامت و وصایای مکتوب خود را به فاطمه سپرد و او بعدا آنها را به امام سجاد(ع) تحویل داد.[۱۲]

روایت حدیث

فاطمه از تابعین و از راویان حدیث بوده است او از پدرش امام حسین(ع)، عبدالله بن عباس و اسماء بنت عُمَیس روایت نقل کرده است.[۱۳] نقل شده که وی از حضرت فاطمه(س)، به‌صورت مرسل روایت کرده است. او همچنین از پدرش حسین بن علی(ع)، عمه‌اش حضرت زینب(س)، برادرش امام سجاد(ع)، عبدالله بن عباس، عایشه، اسما بنت عمیس و بلال نیز به‌گونه مرسل، روایت کرده است.[۱۴]

فاطمه را ثقه و از طبقه چهارم راویان دانسته‌اند.[۱۵]

خطبه در کوفه

فاطمه هنگام اسارت در کوفه سخنرانی کرد. وی در این سخنرانی، مصیبت‌هایی که از جانب کوفیان به اهل‌بیت امام حسین رسیده بود را یادآور می‌شود. محتوای خطبه عبارت است از:

  • حمد و ثناء خداوند و اقرار به رسالت پیامبر (ص).
  • شهادت امام حسین (ع).
  • عدم یاری کوفیان و شهادت امام علی (ع).
  • جایگاه و فضائل اهل‌بیت (ع).
  • سرزنش کوفیان.
  • وعده عذاب دنیوی و اُخروی به کوفیان.[۱۶]

در سوگ حسن مثنی

گفته شده فاطمه پس از درگذشت حسن مُثَنّی، یک سال بر مزار او به سوگ نشست و روزها روزه می‌گرفت و شب‌ها به عبادت می‌پرداخت.[۱۷]

فاطمه پس از درگذشت حسن مثنی، با عبدالله بن عمرو بن عثمان بن عفان ازدواج کرد.[۱۸] پس از مرگ عبدالله، عبدالرحمان بن ضحاک، والی مدینه، از فاطمه خواستگاری کرد که او نپذیرفت.[۱۹]

فاطمه از حسن مثنی، چهار فرزند به نام‌های عبدالله، ابراهیم، حسن و زینب داشت[۲۰] و از همسر دومش عبدالله بن عمرو بن عثمان، دارای سه فرزند به نام‌های محمد دیباج، قاسم و رقیه شد.[۲۱] بیشتر فرزندان و نوادگان وی، در مبارزه با خلفای بنی عباس به شهادت رسیدند یا زندانی شدند.[۲۲]

وفات

مرقد فاطمه بنت الحسین در باب الصغیر

به گفته ابن جوزی در تذکره الخواص، فاطمه دختر امام حسین(ع) در حدود سال ۱۱۷ق، در مدینه درگذشت.[۲۳] ولی شمس الدین ذهبی سال وفات وی را ۱۱۰ق نقل کرده است.[۲۴] همچنین برخی از مورخان بدون اشاره به تاریخ وفات، گفته‌اند او در هنگام وفات، نود سال داشته‌است.[۲۵] در دیگر منابع آمده وی در زمان خلافت هشام بن عبدالملک (حکومت: ۱۰۵-۱۲۵ق) درگذشت.[۲۶] قبری در قبرستان باب الصغیر به وی منسوب است.[۲۷]

مُسنَد فاطمه بنت الحسین(ع)

  • مُسنَدُ فاطمةَ بنتِ الحسین(ع) تألیف سید علیرضا سيد كُباری قم، انتشارات زائر، ۱۳۷۶ش

پانویس

  1. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۹۱؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص ۲۱۴.
  2. محمدی‌ری شهری، دانشنامه امام حسین(ع)، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۵۱.
  3. طبری، تاریخ الطبری، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۶۴.
  4. نگاه کنید به شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۵؛ اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۱۲۲.
  5. ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۷۰، ص۱۷؛ ابن قتیبه، المعارف ، ۱۳۹۰ق، ص۲۱۳؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص ۴۷۳.
  6. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۵ و ۱۲۱.
  7. شیخ مفید، الارشاد،۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۵؛ ابن‌طاووس، لهوف، ۱۳۷۸ش، ص۶۳.
  8. ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۸۶؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۱.
  9. نگاه کنید به صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۴؛ شیخ مفید، الارشاد،۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۱.
  10. نگاه کنید به طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۶۴.
  11. طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۱۶ق، ج ۲، ص ۲۷۲۹.
  12. صفّار قمی، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۱۸۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص ۳۰۳.
  13. ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۷۰، ص ۱۰؛ مزّی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۵ق، ج ۳۵، ص۲۵۴-۲۵۵.
  14. ابن عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۷۰، ص۱۰؛ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۵ق، ج۳۵، ص۲۵۴؛
  15. عسقلانی، تقریب التهذیب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۶۵۷
  16. طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۰۴-۱۰۸.
  17. بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۴۶؛ مفید، الارشاد ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۶.
  18. مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۵ق، ج۳۵، ص۲۵۶؛ اصفهانی، مقاتل الطالبین، ۱۳۸۵ق، ص۱۶۷.
  19. ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص ۴۷۴.
  20. مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۵ق، ج۳۵، ص۲۵۶؛ بیهقی، لباب الانساب،۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۸۵؛
  21. مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۵ق، ج۳۵، ص۲۵۶؛ ابن قتیبه، المعارف ،۱۳۹۰ق، ص ۱۹۹
  22. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۷، ص۵۳۶.
  23. سبط بن جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۵۱.
  24. ذهبی، تاريخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۷، ص ۴۴۲.
  25. ابن‌حِبّان، صحیح، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۳۰۱.
  26. ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۷۰، ص ۱۷.
  27. زیارتگاه‌های اهل بیت و اصحاب ائمه (ع) در سوریه نوشته احمد خامه‌یار فصلنامه وقف میراث جاویدان، شماره ۷۶، زمستان ۱۳۹۰، صص۸۷-۱۲۶

منابع

  • ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
  • ابن‌حِبّان، محمد بن احمد، صحیح ابن حبان، بیروت، موسسه الرسالة، ۱۴۱۴ق.
  • ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار بیروت، ۱۴۰۵ق.
  • ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت، ۱۴۲۱ق.
  • ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ محمداسماعیل عبدالله صاوی، بیروت، ۱۳۹۰ق.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، به تحقیق کاظم المظفر، نجف اشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
  • ذهبى، شمس الدين، تحقيق: عمر عبد السلام، تاريخ الاسلام، بيروت، دار الكتاب العربى، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
  • سید بن طاووس، لهوف، ترجمه عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، قم، نوید اسلام، ۱۳۷۸ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، نشر کتابچی، ۱۳۷۶ش.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۳ق.
  • صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ص)، به تصحیح محسن کوچه‌باغی، قم، مکتبه نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، تحقیق ابراهیم بهادری، قم، نشر اسوه، ۱۴۱۶ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۹۶۷م.
  • علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسه وفاء، ۱۴۰۳ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
  • محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین(ع): برپایه قرآن و حدیث، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
  • مِزّی، یوسف بن عبدالرحمان، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت، ۱۴۰۵ق.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت دار ابن کثیر، ۱۴۱۰ق.
  • بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب والالقاب والاعقاب، قم، مکتبه مرعشی،۱۴۱۰ق.
  • ابن حجر عسقلانی، تقریب التهذیب، دمشق، دار الرشید، ۱۴۱۲ق.

پیوند به بیرون