محمد فضولی

محمد فضولی

مجسمه محمد فضولی در تبریز
اطلاعات
نام کامل	محمد بن  سلیمان بغدادی
زمینه فعالیت	شعر، کلام اسلامی
محل زندگی	بغداد
محل دفن	کربلا
خویشاوندان سرشناس	ملاسلیمان حِلّی(پدر)
هم‌زمان با	دولت صفویه
مذهب	شیعه اثناعشری
پیشه	شاعر، عارف
کتاب‌ها	مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد
دیوان اشعار	لیلی و مجنون، هفت جام، رِند و زاهد، رساله معمائیه ...
تخلص	فضولی
علت شهرت	سرودن اشعار متعدد در مدح و رثای اهل‌بیت(ع) به سه زبان فرسی، عربی و ترکی، به ویژه مقتل عربی حدیقة السعدا

محمد بن  سُلیمان بَغدادی متخلص به فُضولی (۸۹۰-۹۶۳ قمری)، شاعر، متکلم، عارف، صوفی و ادیب سه‌زبانه (ترکی، فارسی و عربی) و از چهره‌های ادبیات آیینی تشیع است. او پرورش‌یافته بغداد بود و به همین جهت به «بغدادی» شهرت یافت. فضولی بخشی از آثار خود را به مدح و رثای اهل‌بیت(ع) به ویژه امام حسین(ع) اختصاص داده است. فضولی از پیشگامان مقتل‌نویسی در ادبیات ترکی به‌شمار می‌رود و «حدیقة السعدا» از آثار منثور و منظوم اوست که به زبان ترکی و در حوزه مقتل‌نگاری تألیف شده است. از آثار دیگر او می‌توان به دیوان ترکی، لیلی و مجنون، بنگ و باده، قیرخ حدیث، دیوان فارسی، هفت جام، انیس القلب، رند و زاهد، فرهنگ ترکی‑فارسی و دیوان عربی اشاره کرد.

پژوهشگران فضولی را از بنیان‌گذار شعر ترکی آذربایجانی و صاحب‌سبکی نوین در ادبیات ترکی می‌دانند. او از نخستین کسانی بود که از زبان ترکی برای ترویج مذهب شیعه و تبلیغ معارف اسلامی بهره گرفت. فضولی افزون بر جایگاه ادبی، در علم کلام امامیه نیز صاحب‌نظر بوده است. او با کتاب «مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد» به زبان عربی، رویکردی عقلی و فلسفی در پیش گرفت که او را در زمره متکلمان‑فیلسوفان قرن دهم و از انتقال‌دهندگان تراث حوزه علمیه حلّه قرار می‌دهد. وی در این کتاب با پرهیز از نقل‌گرایی صرف، تنها به ۱۳ آیه و ۱۳ روایت بسنده کرده است. در مقابل، «حدیقة السعدا» با تزیین آیات و روایات و همراه با اشعار ترکی، فارسی و عربی، با روش نقلی است که قدیمی‌ترین نسخه خطی آن در موزه پاریس نگهداری می‌شود.

ترجمه‌های انگلیسی متعددی از آثار فضولی منتشر شده است. به مناسبت بزرگداشت فضولی، در برخی کشورهای اسلامی تمبر یادبودی با تصویر او منتشر و همایش‌هایی برای بزرگداشت و بررسی آثارش برگزار شد.

اهمیت و جایگاه

محمد فضولی به زبان فارسی و ترکی اشعار و نثرهای عاشورایی زیادی دارد. او بخشی از سروده‌های منظوم و آثار منثور خود را به ستایش و سوگِ خاندان پیامبر(ص)، به‌ویژه امام حسین(ع) و واقعه کربلا، اختصاص داده است. با توجه به این ویژگی، برخی پژوهشگران او را «شاعرِ اهل‌بیت(ع)» و یا به‌دلیل تأکید بر موضوع کربلا، «شاعر کربلا» یا «شاعرُ الحسین(ع)» نامیدند.

قصیده «السلام ای ساکن محنت سرای کربلا»:

السلام ای ساکن محنت سرای کربلا

السلام ای مستمند و مبتلای کربلا

السلام ای هر بلای کربلا را کرده صبر

السلام ای مبتلای هر بلای کربلا

السلام اى متصل با آب چشم و آه دل

السلام اى خستۀ آب و هواى كربلا

یا شهید کربلا گردم بگرد طوف تو

رغبت سیر فضای غم فزای کربلا

هر که اندر کربلا از دیده خون دل نریخت

غالبا آگه نشد از ماجرای کربلا

اجر من اين بس كه گر ميرم شود سر منزلم

خاک پاک جانفزاى دلگشاى كربلا

روزگاری شد که مأوای فضولی کربلاست

نیست او را میل مأوایی ورای کربلا

فضولی بغدادی، دیوان فارسی، ۱۳۴۱ش، ص۲۰۶-۲۰۴.

به باور برخی محققان، فضولی در تکامل و دگرگونی علم کلام امامیه نیز نقشی داشته است و یکی از متکلم ـ فیلسوفانِ قرن دهم و از انتقال‌دهندگان تراث حوزه حله بوده است. فضولی مختار بودن انسان را می‌پذیرد و آغاز این اختیار را به عالم ذر و عالم میثاق نسبت می‌دهد، این نوع دیدگاه‌ها در کتاب‌های قدیمی قدما کمتر اتفاق افتاده است.

کنگره بزرگداشت ملا محمد فضولی در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۷۴ش در تهران با همکاری انجمن دوستی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان برپا گردید. در این کنگره، نمایندگانی از کشورهای ترکمنستان، تاجیکستان، ازبکستان و ترکیه نیز حضور داشتند. چهار عنوان کتاب توسط انتشارات این کنگره به چاپ رسید که عبارتند از: «دیوان ترکی فضولی» به گردآوری امین صدیقی، «دیوان فارسی فضولی» به گردآوری حسیبه مازی اوغلی، «چشمه خورشید (پژوهشی در زندگی و آثار ملا محمد فضولی)» نوشته علی‌اصغر شعردوست، و «مقایسه لیلی و مجنون فضولی و نظامی» تألیف جلیل تجلیل.

چاپ و انتشار تمبر فضولی به مناسبت سال فضولی در ترکیه(۱۹۵۶م)

همچنین در ۲۲ و ۲۳ خرداد ۱۳۸۶ش (۱۲ و ۱۳ ژوئن ۲۰۰۷م)، همایش بین‌المللی «فضولی‌شناسی» در ارومیه برگزار شد. به گفته مسئولان اجرایی همایش، در مجموع ۱۱۳ مقاله به دبیرخانه رویداد ارسال شده بود.

تمبرهای یادبود محمد فضولی توسط دو کشور جمهوری آذربایجان (۱۹۹۴م) و ترکیه (۱۹۵۶م) منتشر شد.

در برخی منابع آورده‌اند که فضولی نام شهری است در جنوب جمهوری آذربایجان و در کرانه شمالی رود ارس که با ایران هم‌مرز است. این شهر در سال ۱۸۲۷م توسط شوروی تحت عنوان کاریاگینو تأسیس شد ولی در سال ۱۹۵۲م به نام شاعر شیعی محمد فضولی، تغییر نام یافت. حدود یک سوم این بخش تحت کنترل ارمنستان بود که در جریان جنگ قره باغ به جمهوری آذربایجان واگذار شد.

زندگی‌نامه

یادمان قبر فضولی پس از تخریب قبر اصلی فضولی

آقابزرگ تهرانی در کتاب الذریعه محمد بن  سلیمان بغدادی متخلص به «فضولی» را متولد سال ۹۰۳ق در کربلا و بزرگ شده بغداد و از قبیله «بیات» دانسته است. گفته شده، این قبیله از آذربایجان به عراق مهاجرت کرده و در شهر حلّه سکنا گزیده‌اند. پدرش، ملاسلیمان حِلّی، از علمای حله و قاضی آن شهر بود. برخی دیگر محمد فضولی را در اصل از ترکمنان ایران، متولد حله می‌دانند.

با وجود همه این احتمالات، طبق نظر برخی محققان، محمد فضولی خود را ایرانی می‌داند و در قصیده انیس القلب می‌آورد که این قصیده را به دستِ انسان‌های پاکباز و امانت‌دار از سرزمین ایران، به سوی دربار دادگریِ روم (عثمانی) می‌فرستم:

انیس القلب کردم نام این محبوب و می‌خواهم

که هر ساعت دهم در بزم اهل فهم جولانش

بدست پاکبازان امانت پیشه بسپارم

فرستم سوی دارالعدل روم از ملک ایرانش

طبق برخی منابع از فضولی بغدادی به ادیب صوفی در سده دهم قمری نیز یاد شده که به زهد و تصوف مایل بوده است.

مذهب فضولی

تذکره‌نویسان و پژوهشگران در مورد مذهب فضولی اتفاق‌نظر ندارند، دیدگاه‌های مطرح شده عبارتند از: شیعه غالی، شیعه اثنی‌عشری، سنیِ حنفی و پیروی از طریقت‌های بکتاشی یا حروفی. منشأ این اختلاف، عدم تصریح خود فضولی به مذهبش دانسته شده است.

آقا بزرگ تهرانی او را شیعه دوزاده امامی دانسته است. برخی محققان دیگر فضولی بغدادی را سنی مذهب معرفی می‌کنند که به اعتقادات شیعه، احترام گذاشته و آثارش، انعکاس اعتقادات شیعه مذهبان است.

آثار

آثار باقی‌مانده از فضولی بغدادی را چنین برشمرده‌اند:

• آثار عربی: دیوان عربی، و مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد.
• آثار ترکی: دیوان ترکی، لیلی و مجنون، بَنْگ و باده، قیرخْ حدیث (چهل حدیث)، صحبة الأثمار، حدیقة السُّعَدا، و مکتوبات و مُنشَآت.
• آثار فارسی: هفت جام، صحت و مرض، انیس القلب، رِند و زاهد، رساله معمائیه، فرهنگ ترکی به فارسی، و دیوان فارسی.

تصویر روی جلد حدیقه السعدا

بخشی از قصیده فارسی محمد فضولی در مدح امام رضا(ع):

امام بر حق ولی مطلق امین قران گزین انسان

امیر مردان شه خراسان علی موسی رضای جعفر

ز انتساب بارتفاعش عرب موفق بخط اوفی

ز فیض طوف حریم کویش عجم مشرف بحج اکبر

فضولی بغدادی، دیوان فارسی، ۱۳۴۱ش، ص۱۹۶-۱۹۴.

ترجمه‌های انگلیسی متعددی از آثار فضولی وجود دارد، برای نمونه، «لیلی و مجنون» این شاعر با عنوان "Leyla and Mejnun" توسط سوفی هوری (Sofi Huri) در سال ۱۹۷۰م در لندن منتشر شده است. همچنین مجموعه‌ای از اشعار برگزیده او با عنوان "FUZULI... A Great Sufi Poet of the 16th Century. SELECTED POEMS" با ترجمه و مقدمه پل اسمیت (Paul Smith) به زبان انگلیسی در دسترس است.

سبک‌ شعری فضولی

شعرشناسی آثار محمد فضولی از دیدگاه فنی و هنری به اینگونه است که از استخوان‌بندی محکم و پرصلابت، آرایه‌های بدیع و دیگر ظرایف نظم و نوآوری برخوردار است که همواره مورد استناد و استفاده شاعران بعد از خود بوده است. جایگاه فضولی در شعر و ادبیات ترکی آذربایجانی همان است که چهار شاعر بزرگ زبان فارسی یعنی نظامی، مولوی، سعدی و حافظ با هم در ادبیات فارسی می‌باشند؛ با این توضیح که در غزل‌های عرفانی و رمان‌نامه‌اش نقش مولانا و حافظ را دارد و در قصاید و غزل‌های خویش یادآور سعدی است و در داستان‌پردازی، در اثر «لیلی و مجنون» محمد فضولی، حکیم نظامی گنجوی را تداعی می‌کند.

قصیده فضولی در مدح امام علی(ع)

سجده خاک نجف مرغوب اهل عالم است
چون نباشد سجده گه جایی که خاکش آدم است
قدر خواهی سیر صحرای نجف کن کز شرف
بام رفعت را صفوف نقش ریگش سُلَّم است
نیست در عالم مقامی خوشتر از خاک نجف
آری آری آن مقام مقتدای عالم است
مرتضی را کس ندانسته است غیر از مصطفی
هست نَفْس او بمعنی گر بصورت بِنْ عَم است
نیست کم از هیچ اخلاص من در راه او
بلکه می‌گویم که او را مُخلصی چون من کم است
یا امیرالمؤمنین شد مدت پنجاه سال
کز جناب حق بمدح تو فضولی مُلهَم است

فضولی بغدادی، دیوان فارسی، ۱۳۴۱ش، ص۱۴۶-۱۴۲.

گفته شده، سبک اشعار فضولی بغدادی پلی میان دو سبک هندی و سبک عراقی می‌باشد. از نظر بلاغی، در آثار او تشبیه و استعاره پرکاربردترین آرایه‌های ادبی هستند و در حوزه صنایع لفظی نیز انواع جناس و واج‌آرایی به کار رفته و ردیف در اشعارش تنوع دارد و از اضافه تشبیهی و استعاره بهره برده است. عشق، اصلی‌ترین درون‌مایه اشعار اوست و در غزل‌هایش، معشوق اغلب دارای ویژگی‌های بی‌اعتنایی و بی‌رحمی توصیف شده است.

بنابر دیدگاه برخی پژوهشگران، فضولی از بنیان‌گذاران شعر ترکی آذربایجانی می‌باشد و مکتب وی نیز از مکاتب شعر ترکی محسوب می‌شود. گفته شده وی در قرن دهم زبان و ادبیات ترکی را در کنار ادبیات عرب و ادبیات فارسی به خدمت گرفت و در کنار افرادی همچون الیاس اردبیلی، الهی اردبیلی و خطایی، از جمله آغازگران استفاده از ادبیات ترکی برای ترویج مذهب شیعه بوده‌اند.

اندیشه کلامی

فضولی علاوه بر ارائه سبکی نو در ادبیات ترکی، در علم کلام نیز آثاری داشته است. به اذعان برخی نویسندگان، فضولی در مباحث کلامی از روش عقل‌گرایی استفاده کرده و با پرهیز نقل‌ستیزی یا عقل‌بسندگی، وحی و عقل را در کنارهم به کار گرفته است.

گفته شده او کتاب «مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد» را به زبان عربی و به صورت شعر سروده، و از روش عقلی و استدلالی بهره برده است. فضولی در تمام این مباحث، از روش نقلی پرهیز کرده، به طوری که در کل کتاب یاد شده، تنها به ۱۳ آیه قرآن و ۱۳ روایت کوتاه اشاره کرده که هیچکدام در مقام استدلال و استنباط نبوده و صرفا جهت تأیید و تطبیق برخی از اقوال و ادعاها با دیدگاه دین اسلام می‌باشد. به باور برخی، احتمال می‌رود این کتاب در زمان مؤلف و بعد از آن هم از کتب درسی حوزه‌های علمیه نجف و کربلا بوده باشد.

از سویی دیگر روش محمد فضولی در «حدیقة السعدا» که به نثر ترکی با موضوع مقتل بود، بر محور نقل بود. این کتاب «حدیقة السعدا» به عنوان پیشگام مقتل‌های ترکی، با تزیین آیات و روایات و در کنار آن، نکات کاربردی و اشعار ترکی، فارسی و عربی، شناخته می‌شود. فضولی این کتاب را تحت تأثیر روضه‌الشهداء واعظ کاشفی به زبان ترکی ترجمه کرده است. وی در این کتاب، روشی کاملاً نقلی را در پیش گرفته و با گردآوری تمامی مطالب مرتبط با مصائب پیامبر(ص) و آل عبا(ع)، حزن و اندوه مخاطب را برمی‌انگیزد. قدیمی ترین نسخه خطی این کتاب در موزه پاریس نگهداری می شود که مربوط به سال ۱۱۸۱ق بوده و دارای نقاشی های مینیاتور نفیس است.

برخی از پژوهشگران، کارکردهای کلامیِ سبکِ «فضولی» را در سه حوزه متمایز پی گرفته‌اند: نخست، در میراث‌داریِ فقیهان و متکلمانی چون علامه حلی و فاضل مقداد؛ دوم، در مقابله با جریان‌های تصوفِ نوپدید در مراکز علمی شیعه؛ و سوم، در تقابل با نحله متکلمانِ عارف‌مسلکِ حوزه شیراز.

یادبودی دیگر از قبر فضولی، در بخش بیرونیِ جنوب صحن حرم امام حسین(ع)، سمت راست باب القبله

درگذشت

عهدی بغدادی، معاصر و همشهری فضولی و از تذکره نویسان عصر صفوی، سال ۹۶۳ق را سال وفات فضولی و علت مرگش را بیماری طاعون نوشته است. برخی هم سال ۹۷۰ق را تاریخ درگذشت او دانسته اند. پیکر فضولی بنا به وصیت خودش در حرم امام حسین(ع) در کربلا به خاک سپرده شد.

طی چهار قرن، قبر او مورد زیارت زائران حسینی بوده است؛ اما به دلیل تعریض خیابان های اطراف حرم امام حسین(ع)، تخریب شد و سنگ قبری بزرگ در محوطه کتابخانه نسخ خطی نصب شد؛ البته به گفته برخی محققان وجود قبر فضولی در حرم امام حسین(ع) با حقايق تاريخى ناسازگار است.

به نوشته فقیه بحرالعلوم، دولت تركيه براساس يک توافق‌نامه فرهنگى ميان عراق و تركيه، در ماه فوريه ۱۳۸۶ق، براى فضولى، مقبره‌اى نمادين بنا كرد كه شامل اتاق كوچكى در نبش بازار سوق‌القبله و خيابان ابن‌فهد بود.

دو بیت از قصیده دیوان اشعار فارسی او نقل می‌گردد که این ابیات نه تنها عشق فضولی به امام حسین(ع) را بازتاب می‌دهند، بلکه به اقامت و تعلق خاطر وی به خاک مقدس کربلا اشاره دارند:

«

خاک کربلا چون خاک کربلاست فضولی مقام من نظمم به هر کجا که رسد، حرمتش رواست زر نیست، سیم نیست، گهر نیست، لعل نیست، خاک است شعر بنده، ولی خاک کربلاست

»