زیارت جامعه کبیره توسط امام هادی(ع) در پاسخ به درخواست فردی برای زیارت بلیغ و کامل امامان بیان شده است. این زیارت، از زیارت‌های مشهور نزد شیعیان است. مضمون زیارت جامعه کبیره، مقام امامت و شأن ائمه اطهار(ع) و وظایف شیعیان در مقابل آنهاست. اولین بار این زیارت، توسط شیخ صدوق روایت شد. شرح‌های فراوانی بر زیارت جامعه نوشته شده است.

زیارت جامعه کبیره
اطلاعات دعا و زیارت
موضوعزیارتنامه امامان و باورهای تشیع درباره امامت و مقام ائمه اطهار(ع)
مأثور/غیرمأثورمأثور
صادره ازامام هادی(ع)
راویموسی بن عبدالله نخعی(برخی او را موسی بن عمران نخعی دانسته‌اند)
منابع شیعیمن لایحضره الفقیهعیون اخبار الرضا
منابع سنیفرائد السمطین
تک‌نگاری‌هاالأنوار الساطعة فی شرح زیارة الجامعة • حقائق الأسرار • الشموس الطالعة فی شرح الزیارة الجامعه • ادب فنای مقرّبان (جوادی آملی) • اسرار الزیارة و برهان الإنابة فی شرح زیارة الجامعة(آقا نجفی اصفهانی)، فی رحاب الزیارة الجامعة الکبیرة (محمد سند) • شرح زیارت جامعه کبیره یاتفسير قرآن ناطق، محمد محمدی ری‌شهری
زماندر هر زمان و مکان
دعاها و زیارات مشهور
دعای توسلدعای کمیلدعای ندبهدعای سماتدعای فرجدعای ابوحمزه ثمالیزیارت عاشورازیارت جامعه کبیرهزیارت وارثزیارت امین‌اللهزیارت اربعین


سبب نام‌گذاری

زیارت جامعه به نوعی از زیارتنامه‌ها گفته می‌شود که می‌توان برای هر یک از امامان معصوم(ع) یا همه آنان با هم، در هر زمان و مکان خواند.[۱] در میان این زیارتنامه‌ها «زیارت جامعه کبیره» به جهت برخورداری از مضامین والا و مفصل بودنش به این نام معروف شده است.[۲]

سند زیارت جامعه

متن این زیارت را اولین بار شیخ صدوق در من لایحضره الفقیه[۳] و در عیون اخبار الرضا (ع) از امام هادی(ع) نقل کرده است. شیخ صدوق آن را از طریق محمد بن اسماعیل برمکی از موسی بن عبدالله نخعی و او از امام هادی نقل کرده است[۴] شیخ صدوق نام و عنوان موسی را در من لا یحضره الفقیه[۵] موسی بن عبدالله نخعی، در عیون اخبار الرضا(ع)، موسی ­بن عمران[۶] و در التوحید، موسی بن عمران نخعی کوفی نوشته است.[۷] جوینی خراسانی در فَرائِدُ السِّمْطَین [۸] آن را از حاکم نیشابوری از طریق شیخ صدوق آورده است.

این زیارتنامه بر پایۀ تقسیم حدیث به روش سَنَدی، به علت وجود موسی بن عبدالله نخعی در میان راویان آن، که شخصی ناشناخته است صحیح به حساب نمی‌آید. [۹] البته، از نظر حدیث‌شناسان سده‌های نخستین هجری که حدیث را تنها به صحیح و غیرصحیح تقسیم می‌کردند،[۱۰] این زیارتنامه صحیح به شمار می‌آمده است. اعتماد شیخ صدوق به این زیارت، خود از مُرجِّحات و از قرائن تقویت کننده سند آن است.[۱۱] شُبَّر[۱۲] این زیارت را در ردیف نهج البلاغه و صحیفه سجادیه قرار داده که فصاحت و بلاغت آنها در مرتبه‌ای است که صدور آن از غیر معصوم پذیرفتنی نیست. احسائی [۱۳] نیز پس از بررسی سند زیارت جامعه کبیره می‌گوید این زیارت از جهت لفظ و معنا در مرتبه‌ای است که انسانِ آگاه پی می‌برد که کلام معصوم است و لذا نیاز به بررسی سند ندارد.

علامه مجلسی درباره زیارت جامعه کبیره نوشته است: «این زیارت کامل‌ترین زیارت‌ها از دور یا نزدیک است.»[۱۴] مجلسی اول نیز در شرح من لایحضره الفقیه می‌گوید: «این زیارت، بهترین زیارت و کامل‌ترین آنهاست و من همواره در پرتو آن به زیارت ائمه اطهار(ع) در اعتاب مقدسه نایل می‌شدم.»

محدث نوری معتقد است که شیخ صدوق در روایت خود، متن آن را تلخیص و برخی قسمت‌ها را که منطبق بر عقایدش نبوده حذف کرده است.[۱۵]

محتوای زیارت جامعهٔ کبیره

در این زیارت، اهل بیت پیامبر جانشینان بر حق وی وصف شده‌اند و مسائلی مانند ارتباط ائمه با پیامبر اکرم، برشمردن مقامات علمی و اخلاقی و سیاسی ائمه، اسوه بودن آنان، ارتباط امامت و توحید و رابطه شناختِ امام با شناخت خدا اشاره شده است. از دیگر مباحث مطرح در این زیارت، عصمت اهل بیت (ع)، یکپارچگی خلقت ایشان، تولی و تبرّی و رجعت و تسلیم است. به دلیل محتوای این زیارت بر مضامینِ ناظر به مقامات امامان، امام هادی(ع) علیه‌السلام سفارش کرده که زائر پیش از خواندن این زیارت، صد بار تکبیر بگوید تا دچار غلو در حق امامان نشود.[۱۶]

آیت الله جوادی آملی :
زیارت نورانی جامعه کبیر به منزله تفسیر امامت است. یعنی همان‌طوری که قرآن، احتیاج به تفسیر دارد امامت هم احتیاج به تفسیر دارد که هر کدام از ائمه(ع) یک آیه یا چند آیه قرآن را تفسیر کردند، ولی وجود مبارک امام هادی کلّ قرآن را تفسیر کرد، چون عترت و قرآن همتای هم هستند.

زیارت جامعه تفسیر امامت است. پایگاه اسراء

فرازهایی از زیارت جامعه کبیره

در مقطع ابتدایی زیارت‌نامه، «السَّلامُ عَلَیکُمْ یا أَهْلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفَ الْمَلائِكَةِ(سلام بر شما اى اهل بيت نبوّت، و جايگاه رسالت،و عرصه رفت‌وآمد فرشتگان)» امام هادی(ع) این معانی را آورده‌است:

  • اهل بیت(ع) پایگاه رسالت خداوندی بوده‌اند. چراکه خداوند متعال آن‌ها را گذشته از رهبری مسلمانان، برای تصدّی منصب رهبری بشریت انتخاب کرده‌است.

امام هادی(ع) در فراز «اَلسَّلامُ عَلی اَئِمَهِ الهُدی وَ مَصابیحِ الدُّجی(سلام بر پيشوايان هدايت، و چراغ‌هاى تاريكى)» بر نکات ذیل تاکید می‌کند:

  • اهل بیت(ع) پیشوایان هدایت‌اند و دیگر کسانی که از اهل بیت(ع) نیستند اما متصدّی امر امامت می‌شوند، مخالف خطّ هدایت بوده و جزو ائمۀ ضلال (پیشوایان گمراهی) محسوب می‌گردند. به همین دلیل است که معارف دین را جز از پیشوایان از اهل بیت پیامبر اکرم(ص) نباید گرفت و مسیر حرکت جز مسیر حرکت آنان نباید باشد.
  • ائمه(ع) کسانی هستند که دارای عقل کامل بوده، پناهگاه مردم جهان و وارثان پیامبران بوده و آنان مَثَل اعلای انسانیت‌اند که دیگران باید به آن‌ها اقتدا کنند و صاحبان دعوت به بهترین کمال‏‌ها هستند که دیگران باید دنباله‌رو آنان باشند.
  • اهل بیت(ع) محلّ معرفت خدا و مسکن برکت خدا هستند. آنان معدن حکمت خداوند متعال، حافظان سرّ حضرت حقّ، حاملان علم کتاب او و جانشینان پیامبر او هستند.
  • راه رسیدن به توحید کامل حق منحصراً ائمه(ع) هستند و این همان نکته مشهور در حدیث سلسلة الذهب است که ولایت راه رسیدن به قلعه توحید است.
  • این دعوت‌کنندگان به سوی حقّ دارای چند ویژگی هستند که اصالت آن‌ها را در مسیر الهی‏شان روشن می‏کند:
  1. آنان دعوت‌کنندگان به سوی خدا و راهنمایان مردم به راه‌های رضایت و خشنودی حضرت احدیت‌اند.
  2. ائمه(ع) در راه اطاعت از اوامر خداوند متعال ثابت قدم هستند.
  3. به خداوند متعال محبّت تام و تمام دارند.
  4. در توحید خداوند متعال مُخلِص هستند.
  5. شعائر الهی از قبیل امر و نهی خداوند متعال توسّط آنان آشکار می‌شود.
  6. آنان هیچگاه در کلام و گفتار و همچنین در عمل از امر خداوند متعال پیشی نمی‌گیرند.

در ادامه زیارت به اصلی‌‏ترین عناصر فکری تشیع اشاره می‌کند:

  • ایمان به این‌که جز خدای یکتا خدائی نیست و از هر گونه شریک منزّه است.
  • ایمان به این‌که حضرت محمد(ص) بنده خاصّ و برگزیده و رسول پسندیده خداوند است.

در فرازهایی از این زیارت به جنبه‌های عملی رفتار ائمه اطهار این چنین اشاره شده‌است:

  1. برقرار داشتن عهد و میثاق الهی و محکم نمودن پیمان طاعت آن ذات اقدس.
  2. نصیحت کردن مردم و خیرخواهی برای آنان در آشکار و پنهان برای رضای خدا.
  3. دعوت مردم به راه حقّ به وسیله برهان و حکمت و پند و موعظه نیکو.
  4. ایثار دائم در راه خداوند با گذشتن از جان و صبر کردن بر ناملایمات.
  5. برپاداشتن نماز و پرداخت زکات و عمل کردن دائم به سایر عبادات و حدود دین اسلام.
  6. حفظ شریعت اسلامی به جهت سالم ماندن از تحریف.
  7. تسلیم در برابر قضا و قدر الهی.
  8. تأکید بر وحدت راه پیامبران و تصدیق پیامبران گذشته.

فراز دیگر این زیارت «فالراغب عنکم مارق واللازم لکم لاحق والمقصر فی حقکم زاهق (روگردان از شما خارج از دين، و ملازمِتان ملحق‌شونده‌ی به شما، و كوتاهى‌كننده در حقّتان قرينِ نابودى است)» به عاقبت گروه دوستداران اهل بیت(ع) و دشمنان اهل بیت(ع) می‌پردازد و دوستداران را اهل سعادت و دشمنان را اهل شقاوت معرفی می‌کند.

در فقرات «فَبَلَغَ الله بِکُمْ اَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُکَرَّمینَ وَاَعْلی مَنازِلِ الْمُقَرَّبینَ وَاَرْفَعَ دَرَجاتِ الْمُرْسَلینَ» این نکات را بیان می‌کند:

  1. ضرورت ایمان به رجعت ائمه و بر پا شدن دولت آنان.
  2. اهمّیت زیارت قبور ائمه(ع).
  3. اهمّیت ایمان به رجعت.
  4. ضرورت آمادگی دائم برای کمک رسانی به دولت آنان تا این‌که آن دولت در سرتاسر زمین حکم فرما شود.
  5. ضرورت بیزاری جستن از دشمنان آنان.
  6. خوشحالی مؤمنین به آنچه خداوند متعال به دست اهل بیت(ع) روزی آنان گردانیده‌است.
  7. وحدت مسلمانان به صورت صحیح، جز تحت لوای اهل بیت(ع) تحقّق نخواهد یافت.
  8. ایمان به اهل بیت(ع) امری عاطفی نبوده بلکه باید از سر بیداری، ادراک، تحقیق و پژوهش باشد.
  • فراز پایانی دلالت دارد بر این که جایگاه پیامبر و آلش در پیشگاه الهی مختص به خود آنهاست به همین جهت شفاعتشان مقبول خداست و مقرب‌تر از آنان در همه هستی شفیعی نیست و این که امام هادی(ع) می‌گوید اگر می‌یافتم آنان را شفیع قرار می‌دادم نشانگر این است که نیست. اللَّهُمَّ إِنِّی لَوْ وَجَدْتُ شُفَعَاءَ أَقْرَبَ إِلَیک مِنْ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیتِهِ الْأَخْیارِ الْأَئِمَّةِ الْأَبْرَارِ لَجَعَلْتُهُمْ شُفَعَائِی .

شرح‌های زیارت جامعه

بر این زیارت شرح‌های متعددی نوشته شده است. محمدتقی مجلسی (متوفی ۱۰۷۰ق) آن را دوبار شرح کرده است:

شیخ احمدبن زین الدین اَحسائی (متوفی ۱۲۴۱) نیز در کتابی به نام شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، در چهار مجلد، به شرح این زیارت پرداخته است. این شرح بر مشرب شیخیه نوشته شده و آکنده از مباحث کلامی و ادبی و حدیثی و فلسفی است. الانوار اللامعة، از شروح متأخر زیارت جامعه به قلم سید عبدالله شُبّر، نیز مختصر و مفید است.

دیگر شرح‌ها عبارتند از:

شرح های عربی

  • الأنوار الساطعة فی شرح زیارة الجامعة، جواد کربلایی [۱۸]
  • الأنوار اللامعة فی شرح الزیارة الجامعة سیّد عبدالله بن محمّدرضا شبّر کاظمی(۱۱۸۸ ـ ۱۲۴۲ق) تحقیق: فاضل فراتی و علاء کاظمی.[۱۹] این اثر با عنوان «با اختران تابناک ولایت» عباسعلی سلطانی گلشیخی ترجمه شده است.[۲۰]
  • حقائق الأسرار، محمد تقی آقا نجفی اصفهانی(م ۱۳۳۲ق )، تألیف: ۱۲۹۶ق [۲۱]
  • سند الزیارة الجامعة، سیّد یاسین موسوی [۲۲]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، شیخ احمد احسایی(۱۱۶۶ ـ م ۱۲۴۱ق) [۲۳] این کتاب، مکرّر در ایران و عراق به چاپ رسیده و در برگیرنده آرا و نظریات خاصّ مؤلّف است که فرقه شیخیه بدو منتسب‌اند و مورد پذیرش علمای شیعه قرار نگرفته است.
  • احادیث شرح الزیارة الجامعة، حسین المطوع [۲۴]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة(تلویح الإشارة فی تلخیص شرح الزیارة) احمد احسایی (م ۱۲۴۱ق) تلخیص: سیّد محمدحسین مرعشی شهرستانی (۱۲۵۵ ـ ۱۳۱۵ ق) [۲۵] مؤلف، در این کتاب، لُبّ مطالب را با حذف مکرّرات و مستطردات آورده و در حاشیه آن، متشابهات و اشتباهات کتاب را تصحیح نموده و خود را با نام مستعار «عبدالصمد حائری مازندرانی» شناسانیده است.
  • الشموس الطالعة فی شرح الزیارة الجامعه، آقا ریحان اللّه بن سیّد جعفر کشفی بروجردی (۱۲۶۷ ـ ۱۳۲۸ق) [۲۶]
  • الشموس الطالعة فی شرح الزیارة الجامعة، سیّد حسین همدانی درودآبادی (م ۱۳۴۴ق) [۲۷] [۲۸]
  • الصوارم القاطعة و الحجج اللاّمعة فی إثباة صحّة الزیارة الجامعة، عبدالکریم عقیلی [۲۹]
  • فی رحاب الزیارة الجامعة الکبیرة سیدعلی حسینی صدر [۳۰]

شرح های فارسی

  • ادب فنای مقرّبان، آیت الله جوادی آملی [۳۱]
  • شرح زیارت جامعه کبیره، فخرالمحققین شیرازی
  • اسرار الزیارة و برهان الإنابة فی شرح زیارة الجامعة محمّدتقی آقا نجفی اصفهانی (م ۱۳۳۲ق)، چاپ ۱۲۹۶ق. [۳۲]
  • أنوار الولایة الساطعة فی شرح زیارة الجامعة سیّد محمّد بن رضی الدین حسینی وحیدی شبستری(۱۳۳۵ ـ ۱۴۲۱ق) ترجمه و تحقیق: شیخ هاشم صالحی [۳۳]
  • الانوار التالعة فی شرح الزیارة الجامعة شیخ علی اصغر منوری تبریزی(م ۱۴۲۴ ق) [۳۴]
  • خُزّان العلم و اهل بیت الوحی سیّد حسین آیت اللهی جهرمی [۳۵]
  • سیمای ائمه: شرح زیارت جامعه، علی نظامی همدانی، تقریر: خانم حصاری همدانی [۳۶]
  • شرح زیارت جامعه کبیره محمدتقی مجلسی (۱۰۰۳ ـ ۱۰۷۰ق) مقدّمه و شرح حال: مهدی فقیه ایمانی اصفهانی [۳۷] این کتاب، برگرفته از لوامع صاحبقرانی ، شرح فارسی کتاب من لا یحضره الفقیه است. همچنین، زیارت جامعه را در روضة المتقین (شرح عربی کتاب من لا یحضره الفقیه) هم شرح نموده است.
  • شرح زیارت جامعه کبیره سیّد ضیاءالدین استرآبادی [۳۸]
  • شرح زیارت جامعه کبیره سیّد محمّدتقی نقوی قایینی [۳۹]
  • شرح زیارت جامعه کبیره محمّدهادی فخرالمحقّقین شیرازی (۱۳۴۰ ـ ۱۴۲۰ق)مقدّمه و تحقیق: سیّد محمّدجواد طبسی حائری [۴۰] [۴۱]
  • شرح زیارت جامعه کبیره (= پرتو ولایت) سیّد محمد وحیدی شبستری (۱۳۳۵ ـ ۱۴۲۱ق) تحقیق: هاشم صالحی [۴۲] [۴۳]
  • شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره، رحیم توکل [۴۴]
  • شمس طالعه در شرح زیارت جامعه، محمّد طبیب زاده احمدآبادی اصفهانی [۴۵]
  • علی علیه‌السلام و زیارت جامعه کبیره عبدالعلی گویا(۱۳۴۰ ـ ۱۴۱۵ق) [۴۶]
  • فوائد نافعه شریفه در شرح زیارت جامعه، محمّد توتونچی تبریزی (م ۱۳۹۵ق) [۴۷]
  • مقامات اولیا: شرحی بر زیارت جامعه کبیره، سیّد مجتبی حسینی [۴۸]
  • نجوم لامعه در شرح زیارت جامعه، ابوتراب هدایی (۱۲۷۴ ـ ۱۳۷۳ ش) [۴۹]
  • شرح زیارت جامعه کبیره یا تفسیر قرآن ناطق، ، محمد ری شهری( ۱۳۲۵ش)

کتاب‌های خطّی عربی

  • الأعلام اللامعة فی شرح الزیارة الجامعة، سیّد محمد طباطبایی بروجردی (م ح ۱۱۶۰ق) (جدّ پدری سیّد بحرالعلوم) [۵۰]
  • الانوار الساطعة فی شرح الزیارة الجامعة، علامه شیخ محمدرضا غراوی نجفی (۱۳۰۴ ـ ۱۳۸۵ ق) [۵۱]
  • أنیس الطلاّب، محمّد جعفر بن آقا محمّدعلی بن وحید بهبهانی پایان تألیف: ۱۲۴۵ق [۵۲]
  • شرح بعض عبارات الزیارة الجامعة الکبیرة، معین الدین بن محمّد صادق خادم الحسینی، [۵۳]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بهاءالدین سیّد محمد نایینی مختاری (م ۱۱۳۰ ـ ۱۱۴۰ ق) (معاصر شیخ حرّ عاملی) [۵۴]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرةمحمّد قاسم بن محمدکاظم رازی پایان تألیف: نوزدهم جمادی الثانی ۱۱۳۳ به نام شاه سلطان حسین صفوی [۵۵]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة علی نقی حائری طباطبایی (آل صاحب ریاض) (م ۱۲۸۹ق) [۵۶]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، حاج میرزا علی غروی علیاری تبریزی (۱۳۱۹ ـ ۱۴۱۷ق) [۵۷]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، سیّد محمدعلی موحد ابطحی اصفهانی (۱۳۴۷ ـ ۱۴۲۳ق) [۵۸]
  • شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، مؤلف: ناشناخته. [۵۹]
  • کاشف الأسرار، میرزا هدایة اللّه گلپایگانی

کتاب‌های خطّی فارسی

  • الإلهامات الرضویة، سیّد محمد بن محمود حسینی لواسانی تهرانی (م ۱۳۵۵ق) [۶۰]
  • القاطعة فی شرح [الـ]زیارة الجامعة، سیّد حسن رضوی قمی(... ـ ۱۳۵۸ق )، [۶۱]
  • شرح زیارت جامعه کبیره علاّ مه میرزا محمّدعلی چهاردهی رشتی نجفی (م ۱۳۳۴ق) [۶۲]
  • شرح زیارت جامعه کبیره، شیخ عباس حائری تهرانی (۱۲۹۸ ـ ۱۳۶۰ق) [۶۳]
  • شمس طالعه در شرح زیارت جامعه، علامه سیّد عبدالله موسوی بلادی بوشهری(۱۲۹۰ ـ ۱۳۷۲ق) [۶۴]

متن و ترجمه دعا

مطالعه بیشتر

جستارهای وابسته

زیارت غدیریه

زیارت جامعه

پانویس

  1. خانی، «جامعه، زیارت»، ج۱۷، ص۳۵۶.
  2. ری شهری، محمد، شرح زیارت جامعه کبیره یا تفسیر قرآن ناطق، ج۱، ص۷.
  3. من لایحضره الفقیه:۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۱۰
  4. ابن بابویه، ج۲، ص۶۱۰
  5. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۴ق، ج ۲، ص۶۰۹.
  6. صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۰۵.
  7. صدوق، التوحید، ۱۴۱۶ق، ص۱۶۴.
  8. فرائد السمطین، الناشر موسسة المحمودی، ج۲، ص۱۷۹ـ۱۸۶
  9. رجوع کنید به احسائی، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بیروت، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۰
  10. رجوع کنید به مدیر شانه چی،علم الحدیث، قم ۱۳۶۲ش، ص۱۴۶
  11. رجوع کنید به احسایی،شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بیروت، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۱
  12. شُبَّر، الانوار اللامعة فی شرح زیارة الجامعة، بیروت، ۱۴۰۳ق، ص ۳۳
  13. احسائی، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بیروت، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۰
  14. مجلسی، زادالمعاد، ص۳۰۱
  15. مستدرک الوسائل،موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ج۱۱، ص۱۷۰ـ۱۷۱
  16. محمدتقی مجلسی، ۱۳۷۷ ش، ج۸، ص۶۶۶
  17. بحار الانوار، ج۹۹، ص۱۳۴ـ ۱۴۴
  18. قم، مؤسسه دارالحدیث، ۱۳۷۷ش، ۵ ج، دوم، وزیری
  19. قم، مکتبة الأمین، ۱۴۲۲ق، ۲۰۸ص، وزیری
  20. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲ ش، ۲۴۴ص، وزیری
  21. اصفهان، ۱۲۹۶ق. ۳۵
  22. دمشق، حوزة أهل البیت(ع)، ۱۴۱۹ق، ۶۰ص، رقعی
  23. بیروت، دارالمفید، ۱۴۲۰ق، ۴ ج، وزیری.
  24. کویت، ۴ ج (قطور)
  25. بیروت، مؤسسة البلاغ، ۱۴۲۴ق، ۱۷۰ص، وزیری
  26. تهران، ۱۳۵۴ق. ر. ک: الذریعة، ج ۱۴، ص ۲۲۲
  27. تهران، مرکز نشر کتاب، ۱۳۷۸ق، ۵۴۴ ص، رقعی
  28. این کتاب، یکی از بهترین شروح زیارت جامعه و حاوی تحقیقات ارزشمند و مطالب سودمند است.
  29. قم، مؤسسة بضعة المصطفی، ۱۴۲۱ق، ۱۸۰ص، وزیری
  30. قم، دارالغدیر، ۱۳۸۲ش، وزیری، ۷۰۰ ص
  31. از این مجموعه تاکنون، هشت جلد توسط انتشارات اسراء منتشر شده است
  32. این نوشتار، ترجمه شرح عربی ایشان، به نام حقائق الأسرار است که در حاشیه آن به چاپ رسیده است. ر. ک: الذریعه، ج ۲، ص ۳۵ و ج ۷، ص ۲۹
  33. قم، وفایی، ۱۳۷۶ش، ۳۰۰ص، وزیری
  34. قم، مؤمنین، ۱۳۸۰ش، وزیری، ۵۲۱ ص
  35. مجتمع شهید مصلی نژاد، ۱۳۷۷ش، ۱۰۸ ص، رقعی
  36. قم: فرایض، ۱۳۷۸ش، ۳ جلد، ۵۳۶+۳۶۸+۳۶۸ص، وزیری
  37. اصفهان: حسینیه عمادزاده، ۱۳۷۳ش، ۱۹۰ص (۴۰ ص، زندگی نامه و مقدمه + ۱۵۰ ص) وزیری
  38. تهران: مکتب قرآن، ۱۳۷۲ ش / ۱۴۱۳ ق، ۳۴۱ص، وزیری
  39. تهران: نشر صادق(ع)، ۱۳۷۸ش، ۵۳۰ص، وزیری
  40. مشهد، فدک، ۱۳۶۸ ش / ۱۴۱۰ق، ۲ ج (۵۵۲ + ۵۵۰ص )، وزیری
  41. این شرح، یکی از بهترین شرح‌های زیارت جامعه به فارسی و آکنده از فواید تاریخی، حدیثی، تفسیری، ادبی و لغوی است.
  42. قم: وفایی، ۱۳۷۸ش، ۳۰۲ص، وزیری.
  43. این کتاب، به عربی ترجمه شده است.
  44. تهران، کلینی، ۱۳۷۲ش / ۱۴۱۴ق، ۱۵۸ص، رقعی.
  45. تهران، ۱۳۷۶ق، ۲ ج، سوم
  46. تهران، زراره، ۱۳۷۸ش، ۳۱۰ص، وزیری.
  47. تبریز، ۱۳۴۱ش.
  48. تهران، نیستان، ۱۳۷۹ش، ۳۳۳ ص، وزیری
  49. مشهد، چاپ خانه خراسان، ۱۳۶۶ش، ۳۲۴ص، رقعی.
  50. نسخه خطّی آن، به ش ۱۹۴ در کتابخانه فاضل خوانساری (در شهر خوانسار) به کتابت شیخ موسی خوانساری موجود است ر. ک: الذریعه، ج ۲، ص ۲۳۹؛ فهرست کتاب خانه، ج ۱، ص ۱۴۲.
  51. المنتخب من اعلام الفکر والادب / ۴۹۶
  52. بخشی از کتاب، شرح زیارت جامعه است ر. ک: الذریعة، ج ۲، ص ۴۵۹
  53. نسخه خطّی آن به ش ۷۴۹د، در کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران موجود است ر. ک: فهرست کتابخانه الهیات، ج ۱، ص ۳۰۸
  54. نسخه خطّی آن به ش ۳۹۱۸ در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی (قم) موجود است ر. ک: الذریعة، ج ۱۳، ص ۳۰۶؛ فهرست کتاب خانه، ج ۱، ص ۱۳۹.
  55. نسخه خطّی آن به ش ۳۹۴۳ در کتابخانه دانشگاه تهران موجود است. ر. ک: فهرست کتاب خانه، ج ۱۲، ص ۲۹۳۳
  56. شرح مزحی گسترده‌ای بوده که ناتمام مانده است. ر. ک: الذریعة، ج ۱۳، ص ۳۰۶
  57. ر. ک: السلسلات فی الإجازات، ج ۲، ص ۵۷۸؛ مجلّه آینه پژوهش، ش ۴۳، ص ۱۱۱
  58. المسلسلات فی الإجازات، ج ۲، ص ۵۸۳؛ مجلّه آینه پژوهش، ش ۷۶، ص ۱۳۲
  59. نسخه خطی آن، در مجموعه ش ۴۳۷۳ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی، در ۴۶ برگ موجود است ر. ک: فهرست کتابخانه مجلس، ج ۱۲، ص ۸۳
  60. ر. ک: الذریعة، ج ۲، ص ۳۰۲
  61. نسخه خطّی آن، به خط مؤلف، در ۱۴۶برگ (۲۹۲ صفحه )، در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی قم به ش ۲۴۰/۳۹ موجود است
  62. ر. ک: الذریعه، ج ۱۳، ص ۳۰۶
  63. ر. ک: نقباء البشر، ج ۴، ص ۹۹۰؛ گنجینه دانشمندان، ج ۴، ص ۴۲۶
  64. ر. ک: الذریعة، ج ۱۴، ص ۲۲۳.
  65. ترجمه از شیخ حسین انصاریان.

منابع

  • ابن بابویه، محمدعلی، من لایحضره الفقیه، مصحح: غفاری، علی اکبر، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۳ق.
  • احسائی، احمد بن زین الدین، شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بیروت، ۱۴۲۰ق.
  • جوینی، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین، محقق:محمودی، محمد باقر، موسسه المحمودی، بیروت.
  • شبر، سید عبدالله، الانوار اللامعة فی شرح زیارة الجامعة، بیروت، ۱۴۰۳ق، چاپ افست قم (بی‌تا).
  • طوسی، محمد بن حسین، تهذیب الاحکام، مصحح: خرسان، حسن الموسوی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۴۰۷ق.
  • مدیر شانه‌چی، کاظم، علم الحدیث، قم ۱۳۶۲ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، داراحیاء تراث عربی، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، بیروت، چاپ علاءالدین اعلمی، ۱۴۲۳ق، ۲۰۰۳م.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، بیروت، ۱۴۱۱ق.