امامت تنصیصی
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهل‌بیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریف‌ناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
امامت تنصیصی دیدگاهی در کلام اسلامی است که امام تنها از طریق نص (متنی از قرآن یا معصوم) شناخته می‌شود. بر اساس دیدگاه امامیه و برخی گروه‌های دیگر اسلامی، نص تنها راه شناخت امام است و متکلمان امامی برای اثبات ضرورت نص به ویژگی‌هایی چون عصمت، علم ویژه امام و سیره پیامبر استناد کرده‌اند. برخی نیز کرامت را به‌عنوان جایگزین یا مؤید نص در تعیین امام مطرح کرده‌اند.
در مقابل نص، راه‌های دیگری توسط فرقه‌های دیگر اسلامی برای تعیین امام مطرح شده‌اند: انتخاب (اهل‌سنت و خوارج)، وراثت (عباسیان) و تغلّب. متکلمان امامی این نظریه‌ها را با استدلال‌هایی مانند امکان خالی بودن زمان از امام، خطا در انتخاب و ناسازگاری با شأن امامت نقد کرده‌اند.
معرفی و جایگاه
امامتِ تنصیصی، دیدگاهی در اندیشه اسلامی است که بر اساس آن، امام از طریق نصّ، یعنی متنی از قرآن یا سنت پیامبر شناخته می‌شود.[۱] این دیدگاه در میان امامیه، اسماعیلیه و برخی دیگر از فرقه‌های شیعی پذیرفته شده است.[۲] اصل امکان تعیین امام از طریق نص را همه مسلمانان می‌پذیرند.[۳]
به گفته شیخ مفید (درگذشت: ۴۱۳ق) اختلاف درباره شیوه تعیین امام از قدیمی‌ترین مباحث میان شیعه و اهل‌سنت است.[۴] عالمان امامیه به گردآوری نصوص مربوط به امامت علی بن ابی‌طالب پرداخته‌اند و برخی از آنان از جمله علامه طباطبایی (درگذشت: ۱۳۶۰ش) منصوص بودن امامت را از قرآن قابل استنباط می‌دانند.[۵]
در اندیشه امامیه، امامت منصبی الهی است[۶] و امامان شیعه خود را منصوب از سوی پیامبر(ص) معرفی می‌کردند.[۷] برخی پژوهشگران نظریه امامت تنصیصی را از باورهای دوره آغازین تشیع می‌دانند.[۸] در مقابل برخی متکلمان امامی از جمله شیخ مفید[۹] و سید مرتضی[۱۰] این دیدگاه را نقد کرده‌اند.[۱۱]
انحصار راه شناخت امام به نص از دیدگاه امامیه
متکلمان امامی برای اثبات اینکه تعیین امام باید از طریق نص صورت گیرد، به ویژگی‌های امام استناد کرده‌اند،[۱۲] از جمله:
امام کاظم (ع) از پدرانش از امام زین العابدین (ع):
از خاندان ما، جز معصوم نمی‌تواند امام باشد و عصمت امری نیست که در ظاهر فرد و قابل شناخت باشد. ازاین‌رو، معصوم باید منصوص و متعین [از سوی خدا] باشد.
شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۳۲.
- عصمت امام: امام باید از خطا و گناه مصون باشد. از آنجا که عصمت امری درونی است و با مشاهده رفتار ظاهری به‌طور قطعی شناخته نمی‌شود، تعیین امام به نص نیاز دارد.[۱۳]
- علم امام: امام باید از دانشی ویژه برای شناخت و بیان احکام برخوردار باشد. بر این اساس، تشخیص فرد واجد این ویژگی از راه عادی ممکن نیست و نص برای معرفی او ضرورت دارد.[۱۴]
- افضلیّت امام: امام باید از دیگران برتر باشد و چنین ویژگی به صورت عادی قابل کشف نیست؛ بنابراین امامت باید به نص یا نشانه‌های خارق‌العاده ثابت شود.[۱۵]
- لطف بودن امام: اگر شناخت امام به مردم واگذار شود و آنان نتوانند او را به‌درستی تشخیص دهند، غرض از نصب امام تحقق نمی‌یابد.[۱۶]
همچنین، برخی متکلمان به سیره پیامبر(ص) در تعیین جانشین برای دوره‌های غیبت کوتاه‌مدت استناد کرده‌اند و آن را مؤیدی برای نقش تعیین و معرفی صریح در مسئله امامت دانسته‌اند.[۱۷]
کرامت جایگزین یا مؤید نص
متکلمان شیعه درباره نقش کرامت در تعیین امام نظرات متفاوتی دارند. بیشتر آنان، از جمله شیخ طوسی، نص را راه اصلی تعیین امام می‌دانند و کرامت را نشانه‌ای تأییدکننده آن به شمار می‌آورند.[۱۸] در مقابل، برخی متکلمان برای کرامت نقشی مستقل در اثبات امامت و جایگزین نص قائل شده‌اند.[۱۹] محقق حلی که برای امامت امام علی(ع) به کرامات استناد کرده است.[۲۰]
راه‌های دیگر تعیین امام
در برابر نظریه نص، راه‌های دیگری نیز برای تعیین امام مطرح شده است.[۲۱] انتخاب، دیدگاهی رایج در میان اهل‌سنت، خوارج و مورد پذیرش فرقه صالحیه از زیدیه بود.[۲۲] عباسیان برای انتقال خلافت به اعضای خاندان خود به نظریه وراثت استناد می‌کردند.[۲۳] در نظریه تغلّب، غلبه بر رقیبان و به‌دست‌گرفتن قدرت، مبنای مشروعیت حکومت است[۲۴] حتی اگر حاکم فاسق باشد.[۲۵]
متکلمان امامی این نظریه‌ها را به استدلال‌هایی مانند امکان خالی‌ماندن زمان از امام،[۲۶] ناسازگاری انتخاب مردم با مفهوم خلافت[۲۷] و شأن امامت،[۲۸] بروز هرج‌ومرج،[۲۹] امکان‌پذیری نبوت انتخابی،[۳۰] احتمال خطا در انتخاب امام[۳۱] و تفاوت جایگاه امام با قاضی[۳۲] رد کرده‌اند.[۳۳]
به گفته عبدالرحیم حصینی موسوی (درگذشت: ۱۴۳۳ق) در کتاب الامامة و النص، اهل‌سنت امامت و خلافت را منصبی سیاسی برای اداره جامعه می‌دانند و تعیین امام از طریق نص را ضروری نمی‌شمارند؛ در مقابل شیعیان امامت را منصبی الهی می‌دانند و نص را راه تشخیص امام معرفی می‌کنند.[۳۴]
تک‌نگاری‌ها
علمای امامیه درباره نظریه امامت تنصیصی آثاری نگاشته‌اند، از جمله:
- نظریة النص علی الإمامة فی القرآن الکریم، اثر محسن اراکی با استناد به آیاتی از قرآن، نظریه امامت تنصیصی را اثبات می‌کند.[۳۵]
- الإمامة و النص، نوشته عبدالرحیم حصینی موسوی (درگذشت ۱۴۳۳ق) به تبیین نظریه نص و نقد راه‌های دیگر تعیین امام می‌پردازد.[۳۶]
- الامامة بین نظریة النص و اشکالیة الانتخاب، اثر عبدالستار قاسم ساعدی به بررسی تطبیقی نظریه امامت تنصیصی و امامت انتخابی می‌پردازد.[۳۷]
- خلافة الرسول بین الشوری و النص، نوشته صائب عبدالحمید مستبصر عراقی است و در آن نظریه شورا و انتخاب در تعیین امام و نسبت آن با آموزه‌های اسلامی بررسی شده و نظریه نص و شده است.[۳۸]
پانویس
- ↑ شیخ مفید، مسألتان فی النص علی علی(ع)، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۳.
- ↑ حسینی خطیب، مقدمة الشافی فی الامامة (سید مرتضی)، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۷؛ سبحانی تبریزی، خدا و امامت، ۱۳۶۲ش، ص۲۲؛ ابن‌میثم، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۶۹؛ ابویعقوب سجستانی، الإفتخار، ۲۰۰۰م، ص۱۶۸–۱۶۹؛ کرمانی، المصابیح فی إثبات الإمامة، ۱۴۲۹ق، ص۱۱۱؛ نصیری، «امامت از دیدگاه اسماعیلیه»، ص۲۱۹.
- ↑ عضدالدین ایجی، شرح المواقف، نشر الشریف الرضی، ج۸، ص۳۵۱؛ فخر رازی، الأربعین، مکتبة الکلیات الأزهریة، ج۲، ص۲۶۸؛ لاهیجی، گوهر مراد، ۱۳۸۳ش، ص۴۸۰.
- ↑ شیخ مفید، مسألتان فی النص علی علی(ع)، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۶۸-۲۷۶؛ عراقی، نظریة النص علی الإمامة فی القرآن الکریم، ۱۴۲۸ق، ص۵۹.
- ↑ امیرخانی، «نصّ»، ص۳۳۳.
- ↑ صحیفه سجادیه، دعای ۴۷ و دعای ۴۸؛ ثقفی کوفی، الغارات، ۱۳۵۶ش، ص۱۹۵–۲۰۲؛ حاکم نیشابوری، المستدرک، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۱۷۲.
- ↑ امیرخانی، «نصّ»، ص۳۳۵.
- ↑ شیخ مفید، الفصول المختارة، ۱۴۱۳ق، ص۲۸۹.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۰۸.
- ↑ امیرخانی، «نصّ»، ص۳۳۵.
- ↑ امیرخانی، «نصّ»، ص۳۳۷.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵؛ شیخ طوسی، الإقتصاد، ۱۴۰۶ق، ص۳۱۳؛ خواجه نصیر طوسی، تجرید الاعتقاد، ۱۴۰۷ق، ص۲۲۳؛ علامه حلّی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۸؛ لاهیجی، گوهر مراد، ۱۳۸۳ش، ص۴۸۰؛ ابن‌میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۱.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۷–۸.
- ↑ شیخ طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۷۸؛ علامه حلّی، الألفین، ۱۴۰۹ق، ص۴۱؛ لاهیجی، گوهر مراد، ۱۳۸۳ش، ص۴۸۰؛ امیرخانی، «نصّ»، ص۳۳۸.
- ↑ لاهیجی، سرمایه ایمان، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۶–۱۱۷؛ امیرخانی، «نصّ»، ص۳۴۰.
- ↑ خواجه نصیر طوسی، تجرید الاعتقاد، ۱۴۰۷ق، ص۲۲۳؛ فاضل مقداد، اللوامع، ۱۳۸۰ش، ص۳۳۴.
- ↑ شیخ طوسی، الإقتصاد، ۱۴۰۶ق، ص۳۱۳.
- ↑ سید مرتضی، الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵؛ شیخ طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۷۶.
- ↑ محقق حلّی، المسلک فی أصول الدین، ۱۳۷۳ش، ص۲۴۱.
- ↑ ابن‌میثم، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۶۹.
- ↑ عضدالدین ایجی، شرح المواقف، نشر الشریف الرضی، ج۸، ص۳۵۱؛ علامه حلّی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۷-۱۸۸؛ حسینی خطیب، مقدمة الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶.
- ↑ علامه حلّی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۷-۱۸۸.
- ↑ ابن‌میثم، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۶۹.
- ↑ حسینی خطیب، مقدمة الشافی فی الامامة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶.
- ↑ ابن‌میثم بحرانی، النجاة فی القیامة، ۱۴۱۷ق، ص۷۱.
- ↑ لاهیجی، گوهر مراد، ۱۳۸۳ش، ص۴۸۲؛ طبرسی، أسرار الإمامة، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۲؛ نراقی، أنیس الموحدین، ۱۳۶۹ش، ص۱۴۶–۱۴۷.
- ↑ نراقی، أنیس الموحدین، ۱۳۶۹ش، ص۱۴۵.
- ↑ محقق حلّی، المسلک فی أصول الدین، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۱–۲۱۲؛ علامه حلّی، الألفین، ۱۴۰۹ق، ص۳۸؛ لاهیجی، گوهر مراد، ۱۳۸۳ش، ص۴۸۱.
- ↑ طبری آملی، معتقد الإمامیة، ۱۳۳۹ش، ص۱۰۴؛ طبرسی، أسرار الإمامة، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۰؛
- ↑ علامه حلّی، الألفین، ۱۴۰۹ق، ص۳۶–۵۱؛ طبری آملی، معتقد الإمامیة، ۱۳۳۹ش، ص۱۰۳–۱۰۴؛ طبرسی، أسرار الإمامة، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۰–۱۴۳.
- ↑ علامه حلّی، الألفین، ۱۴۰۹ق، ص۳۶–۳۷؛ طبرسی، أسرار الإمامة، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۰.
- ↑ امیرخانی، «نصّ»، ص۳۴۰–۳۴۲.
- ↑ حصینی موسوی، الامامه و النص، ۱۴۲۶ق، ص۱۵-۱۸.
- ↑ عراقی، نظریة النص علی الإمامة فی القرآن الکریم، ۱۴۲۸ق، ص۱۸-۱۹.
- ↑ حصینی موسوی، الامامه و النص، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۶-۱۰۷.
- ↑ ساعدی، الإمامة بین نظریة النص و إشکالیة الإنتخاب، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۵-۷.
- ↑ عبدالحمید، خلافة الرسول بین الشوری والنص، ۱۴۱۷ق، ص۱۰-۱۱.
منابع
- ابویعقوب سجستانی، إسحاق بن أحمد، الإفتخار، بیروت، دارالغرب الإسلامی، ۲۰۰۰م.
- ابن‌میثم بحرانی، میثم بن علی، النجاة فی القیامة فی تحقیق أمر الإمامة، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
- ابن‌میثم بحرانی، میثم بن علی، قواعد المرام فی علم الکلام، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۶ق.
- امیرخانی، علی، «نصّ»، کتاب (مجموعه مقالات) معارف کلامی شیعه؛ کلیات امامت، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم اسلامی دانشگاه‌ها (سمت)، ۱۳۹۳ش.
- ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمّد، الغارات، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۶ش.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.
- حسینی خطیب، عبدالزهراء، الشافی فی الامامة (سید مرتضی)، مقدّمة التحقیق، تهران، موسسة الصادق،۱۴۰۷ق.
- حصینی موسوی، عبدالرحیم، الإمامة و النص، قم، مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام، ۱۴۲۶ق.
- خواجه نصیر طوسی، محمد بن محمد، تجرید الاعتقاد، تهران، مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۷ق.
- ساعدی، عبدالستار قاسم، الإمامة بین نظریة النص و إشکالیة الإنتخاب، قم، دلیل ما، ۱۴۲۹ق.
- سبحانی تبریزی، جعفر، خدا و امامت، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۶۲ش.
- سید مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الامامة، تهران، موسسة الصادق، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الإقتصاد فی ما یتعلق بالإعتقاد، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۶ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۲ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الفصول المختارة من العیون و المحاسن، تصحیح: علی میرشریفی، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، مسألتان فی النص علی علی(ع)، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان، ۱۳۷۳ش.
- طبرسی، حسن بن علی، أسرار الإمامة، مشهد، آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۳۸۰ش.
- طبری آملی، حسن بن علی بن محمد، معتقد الإمامیة، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۹ش.
- عبدالحمید، صائب، خلافة الرسول بین الشوری والنص، قم، مرکز الرسالة، ۱۴۱۷ق.
- عراقی، محسن، نظریة النص علی الإمامة فی القرآن الکریم، قم، المجمع العالمی لاهل البیت(ع)، ۱۴۲۸ق.
- عسکری، سید مرتضی، معالم المدرستین، تهران، مرکز الطباعة و النشر للمجمع العالمی لأهل البیت(ع)، ۱۴۲۶ق.
- عضدالدین ایجی، عبدالرحمن بن احمد، شرح المواقف، قم، نشر الشریف الرضی، بی‌تا.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، الألفین فی إمامة مولانا أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام، قم، دارالهجرة، ۱۴۰۹ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، ۱۳۸۲ش.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۸۰ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، الأربعین فی أصول الدین، قاهره، مکتبة الکلیات الأزهریة، بی‌تا.
- کرمانی، أحمد بن عبدالله، المصابیح فی إثبات الإمامة، بیروت، موسسة النور للمطبوعات، ۱۴۲۹ق.
- لاهیجی، عبدالرزاق، سرمایه ایمان، تهران، الزهراء، ۱۳۷۲ش.
- لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۳ش.
- محقق حلّی، جعفر بن حسن، المسلک فی أصول الدین، مشهد، آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۳۷۳ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت، موسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۱ق.
- نصیری، محمد، «امامت از دیدگاه اسماعیلیه»، کتاب (مجموعه مقالات) معارف کلامی شیعه؛ کلیات امامت، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم اسلامی دانشگاه‌ها (سمت)، ۱۳۹۳ش.