مناظره‌نگاری
مُناظره‌نگاری یا اِحْتِجاج‌نگاری و مَجالس‌نگاری، نوعی از سیره‌نگاری ائمه(ع) برشمرده شده که ضمن آن مباحث مطرح‌شده در مجالس مناظرهٔ ائمه(ع) یا صحابهٔ آنان با مخالفانشان گزارش شده است. آغاز مناظره‌نگاری با ثبت مناظرات ائمه(ع) بوده، ولی هم‌زمان دیگر صحابیان مناظره‌نگاری را با نگارش مناظرات خود و دیگران در موضوعات کلامی و در مسئلهٔ امامت و خلافت توسعه دادند.
ضرورت دفاع از تشیع در برابر مذاهب دیگر و تشویق اصحاب توسط امامان شیعه(ع) به مناظره و ثبت مجالس آن، موجب تقویت توانایی‌های اعتقادی شیعیان و شکل‌گیری مناظره‌نگاری در میان آنان شد. بر این اساس، اصحاب امامان(ع) نخستین کسانی دانسته شده‌اند که در جهان اسلام آثار مناظره‌نگاری نوشته‌اند. علی بن یقطین نخستین کسی دانسته شده که شاخهٔ مناظره‌نگاری را در سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع) ایجاد کرد.
از صحابهٔ ائمه(ع) که در آثارشان مناظرات امامان زمان خود را گزارش کرده‌اند به کسانی چون حسن بن محمد بن سَهل نَوفلی و ابن‌رُمّانه اشاره شده است. مؤمن الطاق، ابن ابی‌عمیر، ابوسهل نوبختی، شیخ مفید، احمد بن علی طبرسی و احمد بن علی طبرسی از جمله عالمان شیعه‌ای برشمرده شده‌اند که به نگارش مناظره‌نگاری کلامی دست زدند. برخلاف مناظره‌نگاری کلامی، شیعیان چندان ورودی به مناظره‌نگاری فقهی نکردند؛ با این حال، از ابویحیی جرجانی، از بزرگان اهل حدیث گرایش‌یافته به امامیه، به‌عنوان نخستین مناظره‌نگار فقهی یاد شده است.
چیستی و جایگاه
مناظره‌نگاری نوعی تک‌نگاری در ذیل سیره‌نگاری ائمه(ع) برشمرده شده که ضمن آن مباحث مطرح‌شده در مجالس مناظرهٔ ائمه(ع) یا صحابهٔ آنان با مخالفانشان گزارش شده است.[۱] در منابع پژوهشی، برای مناظره‌نگاری اسامی دیگری چون احتجاج‌نگاری و مجالس‌نگاری به‌کار رفته است.[۲]
دربارهٔ سبب پیدایش مناظره‌نگاری گفته شده که ضرورت دفاع از تشیع در مقابل مذاهب دیگر مناظره با آنان را ایجاب می‌کرده است؛[۳] براین اساس، احتجاج با مخالفان مورد تشویق امامان شیعه(ع) بوده و در کنار آن گزارش مجالس مناظره نیز مورد تشویق ایشان بوده است.[۴] این تشویق‌ها هم عاملی برای توانمندشدن شیعیان در مباحث عقیدتی و هم سببی برای پیدایش مناظره‌نگاری در میان آنان برشمرده شده است.[۵] بر این اساس، اصحاب امامان(ع) نخستین کسانی دانسته شده‌اند که در جهان اسلام آثار مناظره‌نگاری نوشته‌اند.[۶]
به‌نوشتهٔ برخی محققان، آغاز مناظره‌نگاری با ثبت مناظرات ائمه(ع) بوده، ولی هم‌زمان دیگر صحابیان مناظره‌نگاری را با نگارش مناظرات خود و دیگران توسعه دادند.[۷] موضوع این مناظرات بیشتر کلامی و در مسئلهٔ امامت و خلافت دانسته شده است؛[۸] با این حال، در منابع، مناظره‌نگاشت‌هایی با موضوعات دیگر، ازجمله فقهی، هم نشان داده شده است.[۹]
پیشگامی شیعه در مناظره‌نگاری
دربارهٔ پیشگامی شیعه در مناظره‌نگاری، علی بن یقطین، از اصحاب امام صادق(ع) و امام کاظم(ع)، نخستین کسی دانسته شده که با نگارش کتاب مناظرة الشاک بحضرة الصادق(ع) شاخهٔ مناظره‌نگاری را در سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع) ایجاد کرد.[۱۰] از دیگر آثار اولیهٔ مناظره‌نگاری، به کتاب الاهليلجة اشاره شده که در آن مناظرهٔ امام صادق(ع) با پزشکی هندی[۱۱] دربارهٔ دلائل اثبات وجود خالق یکتا[۱۲] گزارش شده است.[۱۳]
صحابیان مناظره‌نگار
در برخی پژوهش‌ها، صحابهٔ ائمه(ع) که در آثارشان مناظرات امامان زمان خود را گزارش کرده‌اند فهرست شده‌اند:[۱۴]
- حسن بن محمد بن سَهل نَوفلی: از اصحاب امام رضا(ع) و نویسندهٔ کتاب مجالس الرضا(ع) مع اهل الاديان[۱۵] که کتابش گزارشی از مناظرات امام رضا(ع) علیه السلام با عالمان ادیان مختلف و برخی مذاهب اسلامی در دربار مأمون عباسی برشمرده شده است.[۱۶] روایات او شامل نقل مجلس مناظرهٔ امام رضا(ع) با رأس الجالوت، جاثلیق، عمران صابی، عالمی زرتشتی[۱۷] و سلیمان مروزی[۱۸] است. نجاشی با آنکه احادیث او را ضعیف برشمرده، کتابش را نیکو و پرفایده خوانده است.[۱۹]
- ابومحمد حسین بن سهل بن فضل بن یعقوب بن سعد بن نَوفل هاشمی: نجاشی از او نیز کتابی با عنوان مجالس الرضا(ع) مع اهل الاديان نقل کرده، با این تفاوت که او را ثقه برشمرده است.[۲۰] برخی منابع رجالی، او را با حسن بن محمد بن سهل نوفلی یکی دانسته‌اند[۲۱] و برخی دیگر آنها را دو نفر به‌شمار برده‌اند.[۲۲]
- ابن‌رُمّانه: با نام ابوجعفر محمد بن مُفَضّل بن ابراهیم بن قیس اشعری، از اصحاب امام صادق(ع)،[۲۳] که نجاشی برای او کتابی با نام مجالس الائمه(ع) نوشته است.[۲۴] از رجال‌شناسان شیعه، سید ابوالقاسم خویی و محمدتقی شوشتری، با برشمردن دلایلی، ابن‌رمانهٔ صاحبِ کتاب مجالس الائمه را غیر از ابن‌رمانهٔ صحابی دانسته‌اند.[۲۵]
الفصول المختارة من العيون و المحاسن
نمونه‌ها: مناظره‌نگاشت‌های کلامی
در زمینهٔ مناظره‌نگاری کلامی، در برخی پژوهش به برخی که به‌نقل مناظرات خود و دیگران پرداخته‌اند اشاره شده است:
- مؤمن الطاق (درگذشت: ۱۶۰ یا پس ۱۸۰ق): از اصحاب امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) که با نگارش سه کتاب مناظره‌نگاری کلامی را توسعه داد:[۲۶] کتاب‌های الاحتجاج فی الإمامة امیرالمؤمنین(ع)، کلامه علی الخوارج و مجالسه مع ابی‌حنيفة و المرجئه.[۲۷] گفته شده که چون ممکن است که مؤمن الطاق خود مدون مناظراتش باشد، پس می‌توان او را نخستین کسی دانست که در دو حوزهٔ مناظره‌گری و مناظره‌نگاری ایفای نقش کرده است.[۲۸]
- علی بن اسماعیل میثمی (درگذشت: ۲۱۰ تا ۲۱۵ق): از اصحاب امام رضا(ع) که به‌نوشتهٔ شیخ مفید از شیعیان توانمند در فن مناظره بوده و با معتزلیان برجسته‌ای، مانند ابوهُذَيْل عَلاف (درگذشت: ۲۳۵) و ابواسحاق نَظّام (درگذشت:۲۳۱)، مناظراتی داشته است.[۲۹] نجاشی برای او از آثاری چون مجالس هشام بن حکم و کتاب الامامة یاد کرده است.[۳۰] احتمال داده شده که کتاب اخیر محصول مناظرات او با بزرگان معتزله بوده باشد.[۳۱]
- ابن ابی‌عمیر (درگذشت: ۲۱۷ق): از اصحاب امام رضا(ع)، امام جواد(ع) و امام هادی(ع) که نجاشی برای او از کتابی با عنوان الاحتجاج فی الامامة یاد کرده است.[۳۲]
- اسحاق بن محمد بن أحمد نَخَعی (درگذشت: ۲۸۶ق): از غالیان مشهور و جاعلان حدیث که برای او از کتابی با عنوان مجالس هشام یاد شده است.[۳۳]
- محمد بن عبدالله بن مُمَلَّک جُرْجانی اصفهانی (درگذشت: اواخر قرن سوم یا اوایل قرن چهارم قمری): نجاشی او را متکلمی معتزلی خوانده که به تشیع گرایش یافته و در ضمن آثارش از کتابی با عنوان مجالسه مع أبی على الجُبّائی (از متکلمان برجستهٔ معتزله) از یاد کرده است.[۳۴]
- ابوسهل نوبختی (درگذشت: ۳۸۵ق): از اصحاب امام حسن عسکری(ع) که ابن‌ندیم برای او کتابی با عنوان المجالس ثبت کرده است.[۳۵] نجاشی برای او از سه مناظره‌نگاشت دیگر نقل کرده است: كتاب الاحتجاج لنبوة النبی(ص)، مجالسه مع أبی على الجبائی بالاهواز و مجالس ثابت بن أبی‌قُرّه (از دانشمندان صابئی).[۳۶]
- حسن بن محمد نهاوندی (درگذشت: قرن چهارم قمری): از متکلمان برجستهٔ شیعه که نجاشی در ضمن آثار او از کتابی با عنوان الاحتجاج فی الامامة یاد کرده است.[۳۷]
- حسن بن موسی نوبختی (درگذشت: ۳۱۰ق): متکلم شیعه و نویسندهٔ فرق الشیعه که در فهرست آثارش از دو کتاب شرح مجالسه مع ابی عبدالله بن مُمَلَّک و مجالسه مع ابی‌القاسم البلخی (از سران معتزلهٔ بصره) یاد شده است.[۳۸]
- ابن‌هیثم جعفر بن احمد اَسْود (درگذشت: پس از ۳۳۴ق): از متکلمان اسماعیلیه در شمال آفریقا و صاحب کتابی با عنوان المناظرات که در قسمتی از آن مناظراتی دربارهٔ اثبات امامت امام علی(ع) و سایر ائمه(ع) تا امام صادق(ع) و سپس امامان اسماعیلی نقل شده است.[۳۹]
- ابوالجَیش مُظَفّر بن محمد بلخی وَرّاق (درگذشت: ۳۶۷ق): از شاگردان ابوسهل نوبختی و استاد شیخ مفیدکه در ضمن آثارش از کتابی با عنوان مجالسه مع المخالفين فی مَعان مختلفة یاد شده است.[۴۰]
- شیخ مفید (درگذشت: ۴۱۳ق): از جملهٔ برجسته‌ترین متکلمان شیعه که مناظرات کلامی مندرج در آثارش را شاگردش سید مرتضی از در الفصول المختارة من العيون و المحاسن جمع‌آوری کرده است.[۴۱]
- سید مرتضی (درگذشت: ۴۳۶ق): از متکلمان شیعه که مناظرات استادش شیخ مفید را در الفصول المختارة من العيون و المحاسن جمع‌آوری کرده است.[۴۲]
- احمد بن علی طبرسی (درگذشت: قرن ششم قمری): متکلم شیعه و صاحب الاحتجاج علی اهل اللجاج که در آن مناظرات پیامبر(ص)، ائمه(ع)، بعضی از صحابه و برخی عالمان شیعه با مخالفانشان نقل شده است.[۴۳]
- ابوالهَیجاء مُقاتِل بن عَطيه بَكرى (درگذشت: ۵۰۵ق): داماد خواجه نظام‌الملک طوسی (درگذشت: ۴۸۵ق)، وزیر مقتدر سلجوقیان، که در کتابی با عنوان المناظرات بين فقهاء السنة و فقهاء الشيعة شرح مجالس مناظرات عالمان شیعه و اهل‌سنت را، که به‌دستور خواجه در نظامیهٔ بغداد برگزار شده بود، نقل کرده است.[۴۴]
- سید عبدالحسین شرف‌الدین (درگذشت: ۱۳۷۷ق): او شرح مناظرات قلمی خود در موضوعاتی چون امامت و خلافت پیامبر(ص) را با شیخ سَلیم بِشْری، رئیس وقت دانشگاه الاَزهر، در کتابی با عنوان المراجعات جمع‌آوری و منتشر کرده است.[۴۵]
- سلطان الواعظین شیرازی (درگذشت: ۱۳۹۱ق): او شرح ده جلسه از مناظرات کلامی خود با سه تن از علمای اهل‌سنت هند و پاکستان را در کتابی با عنوان شب‌های پیشاور جمع‌آوری کرده است.[۴۶]
- عبدالله حسن: او مناظرات امامیه از ابتدا تا دوران خودش را با نام مناظرات فی الامامة براساس سير زمانی جمع‌آوری کرده و در کتابی دیگر با عنوان مناظرات فی العقائد و الاحکام در چهار جلد آن را تکمیل کرده است.[۴۷]
نمونه‌ها: مناظره‌نگاشت‌های فقهی
به‌نوشتهٔ برخی محققان، برخلاف مناظره‌نگاری کلامی، شیعیان چندان ورودی به مناظره‌نگاری فقهی نکردند، همان‌گونه که اهل‌سنت چندان اهتمامی به مناظره‌نگاری کلامی نشان نداده‌اند.[۴۸] این درحالی دانسته شده که در میان شیعه، دانش کلام هم‌زمان با دانش فقه گسترش یافت و اصحاب امامان(ع) در هر دو زمینه فعال بوده‌اند.[۴۹]
با این همه، از ابویحیی احمد بن داوود بن سعید فزاری جرجانی، از بزرگان اهل حدیث گرایش‌یافته به امامیه،[۵۰] به‌عنوان نخستین مناظره‌نگار فقهی یاد شده است.[۵۱] شیخ طوسی او از اصحاب امام هادی(ع) برشمرده[۵۲] که آثار بسیاری در زمینهٔ مناظره‌نگاری برای او ثبت شده که بیشتر ردیه‌هایی کلامی بر اهل‌سنت هستند.[۵۳] در زمینهٔ مناظره‌نگاری فقهی، برای او از کتابی با نام مناظرةُ الشيعی و المُرْجئ فی المَسْح على الخُفَّيْن و سَمَک الجِرّیّ و غیر ذلک (مناطرهٔ یک شیعه با یک مرجئی دربارهٔ مسح بر خفین و خوردن گربه‌ماهی و غیر از آنها) یاد شده است.[۵۴]
گفته شده که پس از ابویحیی جرجانی، مناظره‌نگاری فقهی بیشتر به خلاف‌نگاری نزدیک شد و از شکل نقل مناظره فاصله گرفت.[۵۵] براین اساس مناظره‌نگاری فقهی خاستگاه پیدایش خلاف‌نگاری در علوم فقهی برشمرده شده است.[۵۶] در این مسیر، شیخ طوسی، نخستین کسی دانسته شده که با نگارش کتاب الخلاف خلاف‌نگاری را با هدف تبیین و اثبات آرای فقهی شیعه استمرار بخشید.[۵۷] با این همه، گفته شده که او با بسنده‌کردن به نقل آرای فقهی و اجتناب از ذکر مناظرات فقیهان عملأ در زمینهٔ فقهی مناظره‌نگاری را در خلاف‌نگاری منحل کرد.[۵۸]
پانویس
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۴.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۳۵.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۳۷.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۳۷.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۳۷.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۳۷.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۴.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۴.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۴.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۸۴.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۵.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۳۸.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۳۸-۲۴۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۷.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، انتشارات جهان، ج۱، ص۱۵۴.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، انتشارات جهان، ج۱، ص۱۵۴-۱۷۸.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، انتشارات جهان، ج۱، ص۱۷۹-۱۹۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۵۶-۵۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: وحید بهبهانی، «تعلیقة علی منهج المقال»، ص۱۳۱-۱۳۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: خویی، معجم الرجال الحدیث، ۱۴۱۳ق، ج۶، ص۱۳۵-۱۳۷.
- ↑ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۴۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۴۰.
- ↑ خویی، معجم الرجال الحدیث، ۱۴۱۳ق، ج۱۸، ص۲۸۳-۲۸۴؛ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۰ق، ج۹، ص۵۹۳-۵۹۴.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۲۶.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۴.
- ↑ مفید، الفصول المختاره، ۱۴۱۳ق، ص۲۳-۲۴ و ص۲۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۲۵۱.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۲۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۷۳؛ ابن‌غضائری، الرجال لابن الغضائری،۱۴۲۲ق، ص۴۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۸۰-۳۸۱.
- ↑ ابن‌ندیم، الفهرست لابن الندیم، بیروت، ص۲۵۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۴۸-۴۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۶۳-۶۴.
- ↑ مادلونگ و واکر، پیدایی فاطمیان و گفت‌و‌گوهای درونی شیعیان در المناظرات، ۱۴۰۳ش، ص۶۶-۷۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۴۲۲؛ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۵۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۶، ص۲۴۴.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۶، ص۲۴۴.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۸۱.
- ↑ وردانی، «مقدمة التحقیق»، ص۹-۱۱.
- ↑ حکیمی، شرف الدین، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۴-۱۰۵ و ۱۳۶-۱۳۸.
- ↑ مختاری، «شب‌های پیشاور»، ص۱۱۸.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷-۲۴۸.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷-۲۴۸.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۱۵ق، ص۴۱۷.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۱۵ق، ص۴۱۷.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۸۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۴۵۴.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۸.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۷.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۸.
- ↑ حسینیان مقدم، تطورشناسی سیره‌نگاری، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۸.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن بن علی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تحقیق سید احمد حسینی اشکوری، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- ابن‌غضائری، احمد بن حسین، الرجال لابن الغضائری،تحقیق محمدرضا حسینی جلالی، قم،انتشارات دار الحدیث، ۱۴۲۲ق.
- ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست لابن الندیم، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
- حسینیان مقدم، حسین تطورشناسی سیره‌نگاری با تکیه بر نقش اصحاب امامان(ع)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۵ش.
- حکیمی، محمدرضا، شرف الدین، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۱۳ق.
- شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، مؤسسة النشر الاسلامی،۱۴۱۰ق.
- طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، تحقیق مهدی رجایی، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ق.
- مادلونگ، ویلفرد، و پل ای واکر، پیدایی فاطمیان و گفت‌و‌گوهای درونی شیعیان در المناظرات، ترجمهٔ محمد جاودان و امیر جوان آراسته، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب ۱۴۰۳ش.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مختاری، علی، «شب‌های پیشاور»، در مجلهٔ مبلغان، شمارهٔ ۱۱، دی ۱۳۷۹ش.
- مفید، محمد بن‌محمد، الفصول المختارة، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة نشر اسلامی، ۱۴۲۴ق.
- وحید بهبهانی، محمدباقر بن محمداکمل، «تعلیقة علی منهج المقال»، در منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۲۲ق.
- وردانی، «مقدمة التحقیق»، در المناظرات بين فقهاء السنة و فقهاء الشيعة، بی‌جا، الهدف للإعلام و النشر، بی‌تا.