بازگشت اسیران کربلا به کربلا
بازگشت اسیران کربلا به کربلا از حوادت پایانی واقعه کربلا در سال ۶۱ق است. بر اساس برخی منابع شیعی، خاندان امام حسین(ع) پس از خروح از شام و در مسیر بازگشت به مدینه وارد کربلا شده و در آنجا عزاداری کرده‌اند.
درباره حضور کاروان اسیران کربلا در کربلا اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی بر این باورند که آنها در اربعین نخست سال ۶۱ق وارد کربلا شدند؛ در مقابل عده‌ای آن را نپذیرفته‌اند. همچنین اربعین سال ۶۲ق به عنوان تاریخ ورود خاندان امام حسین(ع) به کربلا معرفی شده است.
بازگشت اسیران کربلا به کربلا در منابعی همچون آثار الباقیه، مَلهوف و مَثیر الاحزان ذکر شده است.
معرفی
بازگشت اسیران کربلا به کربلا از آخرین وقایع قیام عاشورا دانسته شده است. بر پایه تعدادی از منابع شیعی،[۱] اسیران حادثه کربلا در سال ۶۱ق بعد از خروج از شام و در مسیر بازگشت به مدینه در اربعین (بیستم صفر) به کربلا رسیدند و در آنجا چند روز توقف کرده و به عزاداری مشغول بوده‌اند. در مقابل، برخی منابع دیگر، حضور خاندان امام حسین(ع) در اربعین سال ۶۱ق را بعید دانسته و آن را انکار کرده‌اند.[۲]
بازگشت در اربعین نخست
در برخی منابع قرن پنجم هجری به بعد بازگشت اسیران کربلا به کربلا مطرح شده است. ابوریحان بیرونی (درگذشت: پس از ۴۴۰ق) در الآثار الباقیه ورود خاندان امام حسین(ع) به کربلا را در بیستم صفر سال ۶۱ق گزارش کرده است.[۳] ابن‌طاووس (درگذشت: ۶۶۴ق)[۴] و ابن‌نمای حلی (درگذشت: ۶۸۰ق)[۵] نیز از حضور اسیران در کربلا پس از خروج از شام سخن گفته‌اند، اما تاریخی برای آن ذکر نکرده‌اند. همچنین ورود کاروان به کربلا در نوزدهم صفر سال ۶۱ق نیز به شیخ بهایی (درگذشت: ۱۰۳۱ق) نسبت داده شده است.[۶]
بر اساس برخی منابع شیعی، خاندان امام حسین(ع) هنگام حضور در کربلا با جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر اسلام(ص)، گروهی از بنی‌هاشم و شماری از خاندان پیامبر(ص) که برای زیارت آمده بودند، دیدار کردند.[۷] آنان سه روز در کربلا ماندند و همراه با جابر، گروهی از بنی‌هاشم و زنان آن منطقه به عزاداری پرداختند.[۸] پس از سه روز، امام سجاد(ع) به دلیل بی‌قراری و گریه و زاری مداوم زنان و کودکان بر سر مزار شهدا، به سوی مدینه حرکت کردند.[۹] همچنین گفته شده است که امام سجاد(ع)، سر امام حسین(ع) را در اربعین نخست در کربلا دفن کرد.[۱۰] در گزارشی که شیخ صدوق (درگذشت: ۳۸۱ق) از فاطمه، دختر امام علی(ع)، نقل کرده، آمده است که امام سجاد(ع) همراه خاندان امام حسین(ع) حرکت کرد و سر امام حسین(ع) را به کربلا بازگرداند و در آنجا دفن کرد.[۱۱]
موافقان
برخی عالمان قرن چهاردهم و پانزدهم هجری نیز بازگشت خاندان امام حسین(ع) از شام به کربلا در اربعین اول را پذیرفته‌اند. از جمله سید محمدعلی قاضی طباطبایی (درگذشت: ۱۳۵۸ش) در کتاب «تحقیق درباره اولین اربعین سیدالشهداء»[۱۲] و سید محمدصادق روحانی (درگذشت: ۱۴۰۱ش).[۱۳] همچنین مهدی پیشوایی (درگذشت: ۱۴۰۰ش)، در کتاب «مقتل جامع سیدالشهداء»، با توجه به شواهد متعدد، ورود کاروان اسیران به کربلا در اربعین اول را امری پذیرفتنی دانسته است.[۱۴]
مخالفان
برخی عالمان شیعی همچون شیخ مفید (درگذشت: ۴۱۳ق)،[۱۵] شیخ طوسی (درگذشت: ۴۶۰ق)[۱۶] و علی بن یوسف حلی (زنده در ۷۰۳ق)[۱۷] گزارش کرده‌اند که خاندان امام حسین(ع) در بیستم صفر سال ۶۱ق از شام به مدینه بازگشتند و جابر بن عبدالله انصاری در همان روز به کربلا رسید. همچنین، در برخی منابع قرن ششم هجری قمری، این موضوع گزارش شده است.[۱۸]
ابن‌طاووس با توجه به مدت انتقال کاروان و اقامت آنان در شام، رسیدن خاندان امام حسین(ع) به کربلا یا مدینه در اربعین نخست را بعید دانسته است؛ بااین‌حال، اصل عبور آنان از کربلا را نفی نکرده است.[۱۹] محمد محمدی ری‌شهری (درگذشت: ۱۴۰۱ش) نیز سخن ابن‌طاووس را ناظر به نفی ورود کاروان به کربلا در اربعین نخست می‌داند.[۲۰]
میرزای نوری (درگذشت: ۱۳۲۰ق) با استناد به هفت دلیل، بازگشت خاندان امام حسین(ع) به کربلا در اربعین سال ۶۱ق را رد می‌کند.[۲۱] به گفته وی، مقصد کاروان اسیران، مدینه بوده است و رفتن به کربلا مستلزم تغییر مسیر و کسب اجازه از یزید بود؛ ازاین‌رو، حضور کاروان در اربعین نخست را بعید می‌داند.[۲۲] شیخ عباس قمی (درگذشت: ۱۳۵۹ق) نیز با استناد به طول مسیر و مدت اقامت خاندان امام حسین(ع) در شام، رسیدن آنان به کربلا در اربعین نخست را بسیار بعید می‌شمارد. او نبود گزارش حضور خاندان امام حسین(ع) در برخی منابع مربوط به زیارت جابر و گزارش بازگشت آنان به مدینه در روز اربعین را از شواهد این دیدگاه می‌داند.[۲۳]
مرتضی مطهری (درگذشت: ۱۳۵۸ش) گزارش بازگشت اسیران به کربلا در اربعین نخست را فاقد پشتوانه تاریخی کافی می‌داند و اربعین را روز زیارت جابر از امام حسین(ع) می‌شمارد.[۲۴] سید جعفر شهیدی (درگذشت: ۱۳۸۶ش) نیز بازگشت در اربعین نخست را نپذیرفته است.[۲۵] رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه شیعی، با اشاره به نبود گزارش عبور اسیران از کربلا در گزارش ابومِخْنَف (درگذشت: ۱۵۷ق) و شیخ مفید که واقعه کربلا را نقل کرده‌اند، در این موضوع تردید کرده است.[۲۶] بااین‌حال، در برخی چاپ‌های «مقتل الحسین» منسوب به ابومخنف، عبور اسیران از کربلا گزارش شده است.[۲۷] برخی نیز بازگشت در بیستم صفر سال ۶۱ق را افسانه دانسته‌اند.[۲۸]
بازگشت در اربعین دوم
برخی با توجه به دشواری بازگشت خاندان امام حسین(ع) به کربلا در اربعین نخست، احتمال داده‌اند که آنان در اربعین سال ۶۲ق به کربلا رسیده باشند. فرهادمیرزا مُعتَمَدالدوله، از دولتمردان قاجاریه، با توجه به فاصله کربلا تا شام، مسیر حرکت کاروان و مدت توقف آن در کوفه و شام، رسیدن به کربلا در اربعین سال ۶۱ق را ممکن نمی‌داند و اربعین سال ۶۲ق را زمان این واقعه می‌شمارد. به اعتقاد او، جابر بن عبدالله انصاری نیز در همان اربعین به زیارت امام حسین(ع) آمده است.[۲۹]
به گفته محمدی ری‌شهری، دلایل ناظر به دشواری ورود خاندان امام حسین(ع) به کربلا در اربعین نخست، به‌تنهایی وقوع این واقعه در اربعین دوم را اثبات نمی‌کند.[۳۰] علامه مجلسی (درگذشت: ۱۱۱۰ق)[۳۱] و سید جعفر شهیدی[۳۲] نیز بازگشت اسیران به کربلا در سال ۶۲ق را بعید دانسته‌اند. همچنین، برخی معتقدند این دیدگاه تنها از معتمدالدوله نقل شده و اشکالاتی بر آن وارد است.[۳۳]
بازتاب در هنر و رسانه
بازگشت اسیران کربلا به کربلا در اشعار شاعران آیینی فارسی‌زبان[۳۴] همچون نَیِّر تبریزی (درگذشت: ۱۳۱۲ق)،[۳۵] محمدجواد خراسانی (درگذشت: ۱۳۹۷ق)،[۳۶] و نیز شاعران عرب‌زبان[۳۷] منعکس شده است. این رویداد همچنین در هنرهای نمایشی مانند تعزیه به تصویر کشیده شده است.[۳۸]
پانویس
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوریحان بیرونی، آثار الباقیه، ۱۳۸۶ش، ص۵۲۸؛ ابن‌طاووس، الملهوف، ۱۳۸۰ش، ص۲۲۵؛ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۹۸ق، ص۶.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۸۵.
- ↑ ابوریحان بیرونی، آثار الباقیه، ۱۳۸۶ش، ص۵۲۸.
- ↑ ابن‌طاووس، الملهوف على قتلى الطفوف، ۱۳۸۰ش، ص۲۲۵.
- ↑ ابن‌نما حلی، مثير الأحزان، ۱۴۲۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۹۱.
- ↑ ابن‌طاووس، الملهوف على قتلى الطفوف، ۱۳۸۰ش، ص۲۲۵.
- ↑ ابن‌طاووس، الملهوف على قتلى الطفوف، ۱۳۸۰ش، ص۲۲۵؛ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۳۵.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۵۰.
- ↑ ابوریحان بیرونی، آثار الباقیه، ۱۳۸۶ش، ص۵۲۸؛ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۹۸ق، ص۱۶۵.
- ↑ شیخ صدوق، أمالی، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۱.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۹۸ق، ص۶.
- ↑ روحانی، عاشورا و قیام امام حسین(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۶۱.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۳۰۸.
- ↑ شیخ مفید، مسار الشيعة، ۱۴۱۳ق، ص۴۶.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۲۵۵ق، ص۵۴۸.
- ↑ حلی، العدد القوية، ۱۳۶۶ش، ص۲۱۹.
- ↑ نزهة الزاهد، ۱۳۷۶ش، ص۳۵۱.
- ↑ ابن‌طاووس، الإقبال، ۱۳۷۶ش، ج۳، ص۱۰۰-۱۰۱.
- ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین(ع)، ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۳۹۸.
- ↑ نوری، لولو و مرجان، ۱۳۷۱ش، ص۱۵۲-۱۶۱.
- ↑ نوری، لولو و مرجان، ۱۳۷۱ش، ص۱۶۱-۱۶۲.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۰۱۴-۱۰۱۵.
- ↑ مطهری، حماسه حسینی، ۱۴۰۲ش، ج۱، ص۷۱.
- ↑ ببینید: گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۸۹.
- ↑ جعفریان، مقالات تاریخی، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۱۷۷.
- ↑ ابومخنف، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۶۲ش، ص۲۲۱.
- ↑ آیتی، بررسی تاریخ عاشورا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۸.
- ↑ معتمد الدوله، قمقام زخار، ۱۳۸۶ش، ص۶۸۲-۶۸۳.
- ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین(ع)، ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۴۰۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۳۳۴.
- ↑ ببینید: گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۸۹.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۸۹.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: تاری، هم‌نفس با کربلا، ۱۳۸۵ش، ص۲۵۱.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۷.
- ↑ خراسانی، دیوان بینه رحمت، ص۱۲۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ملا مهدی بن حاج محمد شهابی درازی، «في رجوع السبايا الى كربلاء»، وبگاه شعراء اهل البیت(ع)؛ شیخ باقر خفاجی طهمازی حلی، «عودة السبايا إلى كربلاء»، وبگاه موقع مركز سيد الشهداء(ع) للبحوث الإسلامية.
- ↑ تعزیه «اربعین حسینی...».
منابع
- ابن‌طاووس، علی بن موسى، الإقبال بالأعمال الحسنة فيما يعمل مرة في السنة، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۷۶ش.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، الملهوف على قتلى الطفوف، تهران، تحقیق فارس تبریزیان، منظمة الاوقاف و الشؤون الخيرية دار الأسوة للطباعة والنشر، ۱۳۸۰ش.
- ابن‌نما حلی، جعفر بن محمد، مثير الأحزان، بیروت، دار العلوم للتحقیق و الطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۲۳ق.
- ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد، آثار الباقیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۶ش، ص۵۲۸.
- ابومخنف، لوط بن یحیى، مقتل الحسين(ع) و مصرع أهل بيته و أصحابه في كربلاء، قم، الشريف الرضي، ۱۳۶۲ش.
- آیتی، محمد ابراهیم، بررسی تاریخ عاشورا، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر، ۱۳۸۳ش.
- تاری، محمود، هم نفس با کربلا، تهران، مشعر، ۱۳۸۵ش.
- تعزیه «اربعین حسینی، محرم ۱۴۰۰ و بازگشت اسرای کربلا و زیارت قبور توسط جابر بن عبدالله انصاری»، وبگاه آپارات.
- جعفریان، رسول، مقالات تاریخی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- حلی، علی بن يوسف، العدد القوية لدفع المخاوف اليومية، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۶۶ش.
- خراسانی، محمد جواد، دیوان بینه رحمت: در مراثی قتیل امت و اهلبیت عصمت، بی‌جا، بی‌نا، چاپ سوم، بی‌تا.
- روحانی، محمد صادق، عاشورا و قیام امام حسین(ع) از دیدگاه آیه‌الله سید محمد صادق روحانی، قم، مهر امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۹۰ش.
- شیخ باقر خفاجی طهمازی حلی، «عودة السبايا إلى كربلاء»، وبگاه موقع مركز سيد الشهداء(ع) للبحوث الإسلامية، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دسامبر ۲۰۱۲م، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، أمالی، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، تحقیق حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۲۵۵ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، مسار الشيعة في مختصر تواريخ الشريعة، شیخ مهدی نجف، قم، المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، ۱۴۱۳ق.
- قاضی طباطبایی، محمد علی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سید الشهدا(ع)، تبریز، شفق، ۱۳۹۸ق.
- قمی، عباس، منتهی الآمال، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم، دلیل، ۱۳۷۹ش.
- گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، زیر نظر: مهدی پیشوایی، قم، موسسه امام خمینی، چاپ اول، زمستان ۱۳۹۱ش.
- مجلسی محمد باقر، بحار الأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، موسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام حسین علیه السلام بر پایه قرآن حدیث و تاریخ، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
- مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
- معتمد الدوله، فرهاد میرزا، قمقام زخار و صمصام بتار در احوالات حضرت مولى الكونين ابى عبد الله الحسين(ع)، تهران، کتابچی، ۱۳۸۶ش.
- مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسين(ع)، نجف، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۶ق.
- ملا مهدی بن حاج محمد شهابی درازی، «في رجوع السبايا الى كربلاء»، وبگاه شعراء اهل البیت(ع)، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
- نزهة الزاهد: ادعیه ماثوره از امامان معصوم عليهم السلام با توضیحات فارسی سده ششم، تحقیق رسول جعفریان، تهران، اهل قلم، ۱۳۷۶ش.
- نوری، حسین بن محمد، لولو و مرجان در آداب اهل منبر، قم، طباطبایی، ۱۳۷۱ش.
- نیر تبریزی، محمدتقی بن محمد، دیوان نیر تبریزی، تحقیق بهروز ثروتیان، تهران، شركت چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات اسلامی، ۱۳۸۸ش.