مقام رأس الحسین
.jpg)
مقام رأس الحسین(ع) به مکانهایی گفته میشود که بر اساس گزارشهای تاریخی و روایی، سر امام حسین(ع) پس از واقعه کربلا در آنها دفن شده یا برای مدتی در آنجا نگهداری شده است.
درباره محل دفن سر امام حسین(ع)، گزارشهای متعددی در منابع شیعه و اهلسنت وجود دارد که شهرهایی چون کربلا، نجف، مدینه، دمشق، کوفه، رقه، عسقلان، قاهره و مرو را دربرمیگیرد. در میان این گزارشها، الحاق سر به پیکر امام در کربلا در روز اربعین در سال ۶۱ قمری، از شهرت بیشتری برخوردار است؛ هرچند روایاتی نیز از دفن آن در کنار قبر امام علی(ع) در نجف حکایت دارند که درباره اعتبار آنها اختلافنظر وجود دارد.
افزون بر مکانهای منسوب به دفن سر، برخی مناطق نیز بهعنوان محل نگهداری موقت آن در مسیر انتقال از کوفه به شام شناخته میشوند؛ از جمله مشهدالنقطه در حلب، مسجد اموی در دمشق و مسجد حنانه در نجف. همچنین در عسقلان، قاهره و شهر حضرت امام صاحب در افغانستان، زیارتگاههایی منسوب به رأسالحسین وجود دارد.
تعریف و جایگاه
مقامهای رأس الحسین به مکانهایی گفته میشود که نقل است سر امام حسین(ع) در آنجا دفن شده یا مدت کوتاهی در آنجا نگهداری شده و امروزه به زیارتگاه تبدیل شده است.[۱] بنابر گزارشهای تاریخی، به دستور ابن زیاد و یزید، سر امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا را هم در مسیر انتقال از کوفه به شام و هم پس از آن برای دفن از مناطق مختلفی عبور دادند و مدتی در آنجا نگه داشتند که این مکانها به عنوان مقام رأس الحسین شناخته میشوند.[۲] از جمله این مکانها، مشهد النقطه،[۳] مسجد اموی،[۴] مسجد حنانه،[۵] عسقلان[۶] و مصر[۷] و برخی مناطق دیگر در عراق، سوریه و لبنان است.[۸]
مکانهای منسوب به دفن سر امام حسین(ع)
درباره محل دفن سر امام حسین(ع) گزارشهای متفاوتی از شهرهای مختلفی مانند کربلا، مدینه، نجف، دمشق و مصر وجود دارد.[۹]
کربلا
در میان بسیاری از مورخان و اندیشمندان شیعه و اهلسنت مشهور است که یزید سر امام حسین(ع) را به امام سجاد(ع) سپرد و آن حضرت، سر را در اربعین سال ۶۱ق به کربلا برد و به بدن امام حسین(ع) ملحق کرد.[۱۰] ازجمله این افراد شیخ صدوق،[۱۱] سید مرتضی،[۱۲] ابن شهر آشوب،[۱۳] فتال نیشابوری،[۱۴] سید بن طاووس،[۱۵] علامه مجلسی،[۱۶] ابننما حلی[۱۷] و سبط بن جوزی[۱۸] هستند. علامه مجلسی این قول را مشهور میان علمای امامیه دانسته است.[۱۹] استحباب زیارت امام حسین در روز اربعین را نیز به همین دلیل دانستهاند.[۲۰]
نجف
در منابع حدیثی شیعه، روایاتی وجود دارد که حاکی از دفن سر امام حسین(ع) در کنار قبر امام علی(ع) در نجف است. طبق این روایات، چند نفر از اصحاب امام صادق(ع) ازجمله ابان بن تغلب، یونس بن ظبیان و یزید بن عمر بن طلحه که همراه امام در نجف بودهاند، به خواندن دو نماز زیارت توسط امام اشاره کردهاند و امام هم در جواب از علت دو نماز فرمودهاند که یک نماز برای امام علی(ع) و دیگری برای سر امام حسین که در کنار قبر امیرالمؤمنین دفن شده است.[۲۱] علامه مجلسی با اشاره به این روایات معتقد است که سر امام حسین(ع) و اجساد آدم(ع)، نوح(ع)، هود(ع) و صالح(ع) کنار مرقد امام علی(ع) دفن هستند و زیارت همه آنها پس از زیارت امام علی(ع) شایسته است.[۲۲]
البته برخی تاریخپژوهان این روایات را از نظر سندی و محتوایی دارای اشکال دانستهاند.[۲۳] همچنین گفته شده است هیچیک از علمای شیعه به مضمون آنها اعتماد نکردهاند.[۲۴] در مقابل، برخی این قول را با توجه به روایات، مقبول دانسته و با توجه به شهرت دفن سر در کربلا، تعیین یکی از دو قول را دشوار شمردهاند.[۲۵]
به گفته برخی از پژوهشگران، در ضلع غربی حرم امام علی مسجدی به نام مسجد الرأس وجود داشته که درباره علت نامگذاری آن دو قول وجود دارد؛ برخی آن را به دلیل قرار گرفتن در بالای سر امام علی(ع) به این نام نامیدهاند و دیگرانی معتقدند که سر امام حسین در این محل دفن شده بود.[۲۶]
مدینه
بر اساس گزارش برخی از مورخان اهل سنت، یزید برای مشاهده مردم مدینه و ترساندن عبدالله بن زبیر، سر را توسط نعمان بن بشیر برای عمرو بن سعید، والی مدینه فرستاد. او نیز سر را کفن کرد و در کنار قبر فاطمه زهرا(س) در بقیع دفن کرد.[۲۷] برخی نیز نوشتهاند که والی مدینه سر را نزد بنیهاشم فرستادند و آنان سر را در بقیع دفن کردند.[۲۸]
دمشق
گزارشهایی وجود دارد که سر امام حسین و دیگر شهدا در دمشق دفن شدهاند. بر اساس این گزارشها، سرها در دمشق به دار کشیده شد و بعد از سه روز سرها پایین آورده شد و سر امام حسین در خزانه دمشق نگهداری میشد تا اینکه سلیمان بن عبدالملک آن را در قبرستان مسلمانان دفن کرد.[۲۹] البته از دفن سر در دارالاماره دمشق و مقبره معاویه هم نام برده شده است.[۳۰] در گزارشهای دیگری، محل دفن سر، دروازه فرادیس یا مسجد جامع اموی در کنار دو ستون سمت راست قبله دانسته شده است.[۳۱]
کوفه
سبط بن جوزی در گزارشی گفته است عمرو بن حریث مخزومی سر امام را از ابنزیاد گرفت و در خانه خود در کوفه که به «دار الخَزّ» معروف بود، دفن کرد.[۳۲]
رقه
سبط بن جوزی همچنین از ابن عساکر نقل میکند که یزید، سر امام حسین(ع) را برای خاندان ابیمُعَیط به عوض سر عثمان بن عفان فرستاد و آنان سر را در خانهای دفن کردند که بعدها جز مسجد جامع شد.[۳۳]
عسقلان
برخی گزارشها حاکی از آن است که گروهی از اهالی عسقلان از یزید خواستند سر امام حسین(ع) در شهر آنان دفن شود. یزید نیز سر را به آنان سپرد و آنان سر را در عسقلان دفن کردند و بر مزار آن بارگاهی ساختند.[۳۴] بر اساس گزارش دیگری، در دوره خلافت مستنصر بالله فاطمی و وزارت بدرالجمالی، شخصی در خواب محل دفن سر امام حسین(ع) را دید و پس از نبش آن محل، بدرالجمالی بر آن بارگاهی ساخت.[۳۵]
قاهره
طبق نقل برخی منابع، خلفای فاطمی بر اساس گزارشاتی که حاکی از دفن سر امام حسین در عسقلان بود، از ترس اشغال آن شهر توسط صلیبیان، سر را به قاهره منتقل و در آنجا دفن کردند.[۳۶] سبط بن جوزی نیز قولی را نقل کرده است که محل دفن سر امام حسین(ع) را قاهره دانسته و نگاشته که خلفای فاطمی آن را از باب فرادیس دمشق به عسقلان انتقال دادند و سپس آن را به قاهره برده و در آنجا دفن کردند و بارگاه بزرگی ساختند که زیارتگاه شد.[۳۷]
مرو
نویری در کتاب نهایة الارب به نقل گزارشی پرداخته که پس از تسلط ابومسلم خراسانی بر دمشق، وی سر امام حسین(ع) را به مرو منتقل و در دارالاماره دفن کرد.[۳۸] البته خود او این نقل را بعید میداند.[۳۹]
شهر حضرت امام صاحب
در شهر حضرت امام صاحب در ولایت قندوز افغانستان، زیارتگاهی منسوب به سر امام حسین(ع) وجود دارد. بر اساس سنگنوشته ورودی زیارتگاه، پس از واقعه کربلا سر امام حسین(ع) به عسقلان در شام منتقل شد[۴۰] و در قرن ششم، خلیفه فاطمی مصر آن را به مصر منتقل کرد؛ اما پیش از دفن، گروهی از ترکان سر را به تُخارستان بردند و در محلی به نام اَرهنگ دفن کردند.[۴۱] در این محل، هر سال در دهم فروردین عَلَم زیارتگاه برافراشته میشود و پس از آن، مراسمی چهلروزه در شهر برگزار میگردد.[۴۲]
مکانهای نگهداری سر امام حسین
بنابر گزارشهای تاریخی، سرهای شهدای کربلا، از جمله سر امام حسین(ع)، هنگام انتقال از کوفه به شام در برخی مناطق برای مدتی نگهداری شدهاند. از جمله این مکانها میتوان به تکریت، وادی النخلة، موصل، نصیبین، عین الوردة، حمص، حماة، بعلبک
[۴۳] مشهدالنقطه، مسجد اموی دمشق، مسجد حنانه و برخی مناطق دیگر در عراق، سوریه و لبنان اشاره کرد.[۴۴]
مسجدالنقطه یا مشهدالنقطه از جمله مکانهایی است که گفته میشود سر امام حسین(ع) هنگام انتقال از کربلا به دمشق در آنجا بر صخرهای قرار داده شده و چند قطره از خون آن بر صخره جاری شد.[۴۵] پس از آن اهل حلب بر روی صخره، زیارتگاهی ساختند.[۴۶]
در نجف نیز در مسجد حنانه مکانی به نام رأس الحسین شناخته میشود. گفته شده است هنگام انتقال سرهای شهدای کربلا به کوفه، سر امام حسین در این مکان بر زمین گذاشته شده است.[۴۷]
پانویس
- ↑ گروهی از پژوهشگران، نگاهی نو به جریان عاشورا، ۱۳۹۰ش، ص۳۶۴.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۰.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۳.
- ↑ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۸۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۴۵۴.
- ↑ Petersen, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, p108-110؛ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۹۹۸م، ص۲۲۲؛ گروه نویسندگان، تاریخ امام حسین، ۱۳۷۸-۱۳۹۰ش، ج۵، ص۵۵۳.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۲.
- ↑ خامهیار، «رأس الحسین»، ج۱۹، ص۱۹۰.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۶-۷۲۸.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۵؛ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۷؛ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۷۴-۵۷۸ و۵۸۷-۵۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۸.
- ↑ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۳۰.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۷۷
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ص۱۹۲.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۴۱۷ق، ص۲۲۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۴۴-۱۴۵.
- ↑ بننما حلی، مثیرالاحزان، ۱۴۲۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ ابنجوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۶.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۴۵، ص۱۴۵.
- ↑ آلبحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱-۴۷۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱-۵۷۲؛ ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۵-۳۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۰، ص۲۵۱.
- ↑ گروهی از نویسندگان، نگاهی نو به جریان عاشورا، ۱۳۹۰ش، ص۳۶۷-۳۶۸؛ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۸.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۸.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادت نامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۵ش، ص۷۲۸.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۴۹۲-۴۹۳؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ نویری، نهایه الأرب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۸۰.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۸۳.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۹.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۷۴ و۵۸۷.
- ↑ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۹۱-۱۹۲.
- ↑ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۸.
- ↑ Petersen, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, p108-110؛ عمرانی، الانباء فی تاریخ الخلفاء، ۱۴۲۱ق، ص۵۴؛ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۹۹۸م، ص۲۲۲؛ گروه نویسندگان، تاریخ امام حسین، ۱۳۷۸-۱۳۹۰ش، ج۵، ص۵۵۳.
- ↑ نویری، نهایة الارب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۷۸.
- ↑ ابن عبدالظاهر، الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المعربة القاهرة، ۱۴۱۷ق، ص۳۰.
- ↑ سبط بن جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ نویری، نهایة الارب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۷۷.
- ↑ نویری، نهایة الارب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۸۱.
- ↑ گروتس باخ، جغرافیای شهری در افغاستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱.
- ↑ گروتس باخ، جغرافیای شهری در افغانستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱.
- ↑ گروتس باخ، جغرافیای شهری در افغاستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱.
- ↑ بیضون، موسوعه کربلا، مؤسسة الأعلمي، ج۲، ص۳۳۴-۳۳۸.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶؛ بینش، با کاروان حسینی، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۵؛ خامهیار، «رأس الحسین»، ج۱۹، ص۱۹۰.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ غزی، نهرالذهب، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۱۲.
- ↑ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۸۲؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۴۵۴.
منابع
- آل بحرالعلوم، محمدتقی، مقتل الحسین علیه السلام، بیروت، دارالزهراء، ۱۴۲۷ق.
- ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص من الامة بذکر خصائص الائمة، قم، انتشارات مجمع جهانی اهل بیت، ۱۴۲۶ق.
- ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، محقق محمدحسین آشتیانی و هاشم رسولی محلاتی، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن عبدالظاهر، عبدالله، الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المعربة القاهرة، مصر (قاهره) مکتبة الدار العربیة للکتاب، ۱۴۱۷ق.
- ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، مصحح عبدالحسین امینی، نجف، دارالمرتضویة، ۱۳۵۶ق.
- ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابننما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، بیروت، دارالعلوم، ۱۴۲۳ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- بیضون، لبیب، موسوعة کربلاء، بیروت، موسسة الاعلمی، بیتا.
- بینش، عبدالحسین، با کاروان حسینی، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهل البیت و تاریخها، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- خامهیار، احمد، «راس الحسین»، در دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۹، تهران، بنیاد دائره المعارف جهان اسلام، ۱۳۹۳ش.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، قم، نشر انوارالهدی،۱۴۲۳ق.
- ذهبی، شمس الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، الملهوف علی قتلی الطفوف، محقق فارس تبریزیان، قم، دار الاسوة لطباعة و النشر، ۱۴۱۷ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، نشر دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، نشر دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
- العمرانی، محمد بن علی، الانباء فی تاریخ الخلفاء، محقق قاسم السامرائی، مصر (قاهره)، دار الافاق العربیة، ۱۴۲۱ق.
- الغزی، کامل بالی حلبی، نهرالذهب فی تاریخ حلب، حلب، دار القلم العربی، ۱۴۱۱ق.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، تحقیق محمدمهدی خرسان، قم، منشورات الرضی، بیتا.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی، زیارتگاههای عراق (معرفی زیارتگاههای مشهور در کشور عراق)، تهران، نشر معشر، ۱۳۹۵ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۵ش.
- قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سید الشهدا علیه السلام، تهران، سازمان چاپ و انتشار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۸م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- گروتس باخ، اروین، جغرافیای شهری در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸ش.
- گروه نویسندگان، تاریخ امام حسین(ع)، تهران، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. دفتر انتشارات کمک آموزشی، ۱۳۷۸-۱۳۹۰ش.
- گروهی از پژوهشگران، نگاهی نو به جریان عاشورا، زیر نظر سید علیرضا واسعی، قم، بوستان کتاب، چاپ هفتم، ۱۳۹۰ش.
- گروهی از تاریخ پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهدا، زیر نظر مهدی پیشوایی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ یازدهم، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ریشهری، محمد، شهادتنامه امام حسین بر پایه منابع معتبر برگرفته از دانشنامه امام حسین علیه السلام، قم، موسسه دارالحدیث، ۱۳۹۰ش.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایه الأرب فی فنون الأدب، مصر (قاهره)، وازرة الثقافة و الارشاد القومی، الموسسة المصریة العامة، بیتا.
- Petersen, Andrew, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, Springer, Singapore, 2017.