واقعه عاشورا (از نگاه آمار)

این مقاله دربارهٔ آمار و اطلاعات مربوط به واقعه عاشورا است. برای آشنایی با واقعه عاشورا، مدخل، واقعه کربلا و روز عاشورا (وقایع) را ببینید.

واقعه عاشورا (از نگاه آمار) در پی قیام امام حسین(ع) علیه بیعت با یزید و پس از طی دوره‌ای ۱۷۵روزه از آغاز این قیام تا روز عاشورا رخ داد؛ این دوره شامل ۱۲ روز اقامت در مدینه، حدود چهار ماه و ۱۰ روز اقامت در مکه، ۲۳ روز سفر از مکه تا کربلا و ۸ روز اقامت در کربلا بود. امام حسین(ع) در مسیر مکه تا کربلا از حدود ۱۸ منزلگاه عبور کرد. پس از واقعه عاشورا نیز اسرای کربلا در مسیر کوفه تا شام از چندین منزلگاه گذشتند. درباره مدت اقامت آنان در شام، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد، اما بر پایه مجموع گزارش‌ها، این اقامت بیش از ده روز نبوده است. دیگر آمار و اطلاعات مربوط به واقعه کربلا به شرح زیر است:

آمار بیعت‌کنندگان کوفه با مسلم بن عقیل، نیروها و تعداد نامه‌های کوفیان در قیام امام حسین(ع)

موضوع	آمار
نامه‌های کوفیان به امام حسین(ع)
گزارش نخست (هر نامه متعلق به یک، دو یا چهار نفر)	۱۵۰ نامه
گزارش طبری	حدود ۵۳ نامه
گزارش بلاذری	۵۰ نامه
گزارش الملهوف و اعیان الشیعه	جمع کل امضاها ۱۲ هزار نفر
بیعت‌کنندگان با مسلم بن عقیل
گزارش‌های مشهور	۱۸ هزار نفر
گزارش دیگر	۱۲ هزار نفر
گزارش منقول از امام باقر(ع)	۲۰ هزار نفر
ابن‌اعثم و خوارزمی	بیش از ۲۰ هزار نفر
ابن‌شهرآشوب	۲۵ هزار نفر
ابن‌قتیبه و ابن‌عبدربه	بیش از ۳۰ هزار نفر
ابن‌عساکر و ابن‌نما (به نقل از شعبی)	۴۰ هزار نفر
گزارش زید بن علی	۸۰ هزار نفر
کوفیان آماده برای نبرد
شمار کوفیان	۱۰۰ هزار نفر
قیام‌کنندگان همراه مسلم
ذهبی	۴۰۰ نفر
طبری و شیخ مفید	۴ هزار نفر
ابن‌اعثم، مسعودی و خوارزمی	۱۸ هزار نفر یا بیشتر
ابن‌شهرآشوب	۸ هزار نفر
ابن‌حجر عسقلانی	۴۰ هزار نفر
شمار مأموران محاصره‌کنندگان مسلم
گزارش نخست	۶۰ یا ۷۰ نفر
گزارش دوم	۱۰۰ نفر
گزارش سوم	۳۰۰ نفر

آمار اصحاب امام حسین(ع)

به‌دلیل اختلاف منابع، تفاوت در شیوه شمارش اصحاب و اهل‌بیت، و نیز پیوستن یا جدا شدن برخی افراد در مراحل مختلف قیام، آمار محتلفی از یاران در مراحل مختلف قیام ذکر شده است از جمله:

آمار یاران در مراحل مختلف قیام
مقطع	تعداد	جزئیات	منبع یا گزارش
هنگام خروج از مدینه	۲۱ نفر	یاران و اهل‌بیت همراه امام(ع)	شیخ صدوق، به نقل از امام صادق(ع)
هنگام خروج از مکه	۷۹ نفر	۶۰ نفر کوفی + ۱۹ نفر از بنی‌هاشم	ابن‌سعد و ابن‌عساکر
	۸۲ نفر	همراهان امام(ع)	ابن‌اعثم، خوارزمی، محمد بن طلحه شافعی، اربلی و ابن‌صباغ مالکی
	۹۰ نفر	زنان و مردان همراه امام(ع)	ابن‌قتیبه دینوری و ابن‌عبدربه، به نقل از مسلم بن عقیل
	حدود ۳۰۰ نفر	همراهان امام(ع)	ابن‌کثیر
در کربلا، پیش از عاشورا	۱۴۵ نفر	۴۵ نفر سواره + ۱۰۰ نفر پیاده	عَمّار دُهْنی، به نقل از امام باقر(ع)
	۸۹ نفر	۵۰ نفر اصحاب + ۲۰ نفر از سپاه دشمن که به امام پیوستند + ۱۹ نفر از اهل‌بیت(ع)	برخی مورخان
	۶۲ یا ۷۲ نفر	اصحاب و اهل‌بیت امام(ع)	یعقوبی
	۶۰۰ نفر	۵۰۰ نفر سواره + حدود ۱۰۰ نفر پیاده	مسعودی، هنگام حرکت به سوی کربلا همراه سپاه حرّ
	۸۲ نفر	یاران امام(ع)	ابن‌شهرآشوب
	بیش از ۷۰ نفر	سواره و پیاده	ابن‌أبّار بَلَنسی
روز عاشورا	۷۲ نفر	۳۲ نفر سواره + ۴۰ نفر پیاده	ابومخنف، به نقل از ضحاک بن عبدالله مشرقی
	نزدیک به ۱۰۰ نفر	یاران امام(ع)	گزارش حصین بن عبدالرحمن از سعد بن عبیده
	۳۰۰ نفر	یاران امام(ع)	طبری از ابومخنف از قول زید بن علی
	کمتر از ۷۰ نفر	یاران امام(ع)	قاضی نعمان مغربی
	۶۱ نفر	یاران امام(ع)	مسعودی، در اثبات الوصیه
	۱۱۴ نفر	یاران امام(ع)	خوارزمی، بنابر یک روایت
	۱۴۵ نفر	۴۵ نفر سواره + ۱۰۰ نفر پیاده	سبط ابن‌جوزی
	بیش از ۸۰ نفر	«هشتاد و چند نفر»	ابن‌حجر هیتمی

آمار لشکر و کشته‌های لشکر عمر سعد

مقالهٔ اصلی: لشکر عمر بن سعد

آمار لشکر عمر سعد
منبع	تعداد	توضیح
برخی منابع	۲۲٬۰۰۰	گزارش تفصیلی فرماندهان و نیروهای تحت فرمان آنان
شیخ صدوق، به نقل از امام صادق(ع) و امام سجاد(ع)	۳۰٬۰۰۰	آمار لشکر عبیدالله بن زیاد
مسعودی در اثبات الوصیه	۲۸٬۰۰۰	—
طبری	۱۴٬۰۰۰	—
ابن‌شهرآشوب	۳۵٬۰۰۰	اما در گزارش جزئی فرماندهان، مجموع نیروها ۲۵٬۰۰۰ نفر ذکر شده است.
سبط ابن‌جوزی	۶٬۰۰۰	—
یک گزارش	۲۰٬۰۰۰	تا ۶ محرم
ابن‌عنبه	۳۱٬۰۰۰	—
ملا حسین کاشفی	۱۷٬۰۰۰ یا ۳۲٬۰۰۰	دو گزارش متفاوت
قندوزی در ینابیع المودة	۴۰٬۰۰۰	همگی سواره و از کوفه؛ بدون نیروهایی از شام، حجاز و مصر
خصیبی	۵۶٬۰۰۰	۳۲٬۰۰۰ سواره + ۲۴٬۰۰۰ پیاده
آمار کشته‌های لشکر عمر سعد
گزارش‌دهنده	تعداد	توضیح
شیخ صدوق و فتال نیشابوری	۲۲۵ یا ۲۲۶	مجموع کشته‌شدگان به دست برخی از اصحاب امام(ع)
ابن‌شهرآشوب	بیشتر از گزارش شیخ صدوق	حرّ بیش از ۴۰، حبیب ۶۲، زهیر ۱۲۰، حجاج ۲۵، عون ۲۱ و علی‌اکبر(ع) ۷۰ نفر
ابومخنف	۸۸	تعداد کشتگان لشکر عمر سعد
مناقب، به نقل از ابومخنف	۴۰	کشته‌شدگان توسط ذوالجناح پس از شهادت امام حسین(ع)

آمار شهدا

موضوع	آمار / نام‌ها	توضیحات
مجموع شهدا	۷۲ نفر	مشهورترین گزارش درباره تعداد شهدای کربلا.
مجموع شهدا از آغاز تا پایان نهضت	۱۰۶ نفر	فضیل بن زبیر، ۲۰ نفر از بنی‌هاشم و ۸۶ نفر از اصحاب را گزارش کرده است؛ این آمار با احتساب مجروحانی است که بعداً به شهادت رسیدند.
گزارش ابومخنف	۷۸ نفر	ابومخنف به نقل از زحر بن قیس، تعداد شهدا را بدون احتساب امام حسین(ع) ۷۸ نفر گزارش کرده است.
گزارش‌های دیگر براساس نقل زحر بن قیس	۳۲، ۷۰، ۷۷، ۸۲ و ۸۸ نفر	مورخان دیگر، براساس گزارش زحر بن قیس، آمارهای متفاوتی برای شهدا نقل کرده‌اند.
گزارش بلخی و مسعودی	۸۷ نفر	بلخی و مسعودی تعداد شهدا را ۸۷ نفر دانسته‌اند.
گزارش سید محسن امین	۱۳۹ نفر	سید محسن امین اسامی شهدای نهضت عاشورا را از آغاز تا پایان، تا ۱۳۹ نفر ذکر کرده است.
گزارش محمدمهدی شمس‌الدین	بیش از ۱۰۰ نفر	شمس‌الدین با بررسی و تحلیل گزارش‌های تاریخی، تعداد شهدا را کمی بیش از ۱۰۰ نفر دانسته است.
گزارش ذبیح‌الله محلاتی	۲۲۸ نفر	این آمار شهدای نهضت را از آغاز تا پایان دربرمی‌گیرد و حتی عبدالله بن عفیف را که در کوفه و پس از واقعه عاشورا به شهادت رسید، شامل می‌شود.
ترکیب قبیله‌ای شهدا
هاشمیان و موالی آنان	۲۶ نفر	با احتساب مسلم بن عقیل.
اسدیان	۷ نفر	از قبیله بنی‌اسد.
همدانیان	۱۴ نفر	از قبایل وابسته به همدان.
مذحجیان	۸ نفر	از مذحج.
انصار	۷ نفر	از انصار مدینه.
بجلیان و خثعمیان	۴ نفر	از قبایل بجله و خثعم.
کندیان	۵ نفر	از کنده.
غفاریان	۳ نفر	از بنی‌غفار.
کلبیان	۳ نفر	از بنی‌کلب.
ازدیان	۷ نفر	از ازد.
عبدیان	۷ نفر	از بنی‌عبد.
تیمیان	۷ نفر	از بنی‌تیم.
طائیان	۲ نفر	از طی.
تغلبیان	۵ نفر	از بنی‌تغلب.
جُهَنیان	۳ نفر	از جهینه.
تمیمیان	۲ نفر	از بنی‌تمیم.
افراد متفرقه	۳ نفر	افرادی که در این دسته‌بندی‌های قبیله‌ای قرار نگرفته‌اند.
مجموع این گزارش	۱۱۰ نفر	مجموع اعداد گزارش‌شده در ترکیب قبیله‌ای.
شهدای بنی‌هاشم
مجموع گزارش‌ها	۹ تا ۳۰ نفر	گزارش منابع درباره تعداد شهدای بنی‌هاشم بسیار متفاوت است.
مشهورترین گزارش	۱۷ نفر	مشهورترین گزارش، ۱۷ شهید از بنی‌هاشم، بدون احتساب امام حسین(ع)، است.
قدیمی‌ترین گزارش	۲۰ نفر	در کهن‌ترین نص تاریخی، با احتساب مسلم بن عقیل و امام حسین(ع)، ۲۰ نفر از بنی‌هاشم شهید دانسته شده‌اند.
شهیدان در حمله نخست
شهدای حمله نخست	بیش از ۵۰ نفر	برخی منابع تعداد شهدای یاران امام حسین(ع) در یورش نخست سپاه دشمن را بیش از ۵۰ نفر دانسته‌اند.
شهدای پس از امام حسین(ع)
افراد	۴ نفر	سعد بن حرث انصاری و برادرش ابوالحتوف، سوید بن عمرو بن ابی مطاع خثعمی و محمد بن ابی سعید بن عقیل؛ این افراد پس از شهادت امام حسین(ع) به شهادت رسیدند.
اسیرشدگان و مجروحانی که بعدها به شهادت رسیدند
ابتدا اسیر و سپس شهید شدند	۳ نفر	سوار بن منعم، منعم بن ثمامه صیداوی و نافع بن هلال بجلی ابتدا به اسارت درآمدند و سپس به شهادت رسیدند.
مجروحانی که بعدها شهید شدند	۳ نفر	سوار بن حمیر جابری، عمرو بن عبدالله همدانی جندعی و مُرَقَّع بن ثمامه اسدی، پس از مجروح شدن، بعدها به شهادت رسیدند.
مجروحی که جان سالم به در برد	۱ نفر	حسن مثنی، فرزند امام حسن(ع)، تنها مجروحی دانسته شده که از واقعه کربلا جان سالم به در برد.
اولین و آخرین شهید
نخستین شهید	مشخص نیست	برخی منابع، شهدای حمله نخست را نخستین شهیدان روز عاشورا دانسته‌اند، اما مشخص نیست نخستین فرد چه کسی بوده است. براساس برخی قرائن، حر بن یزید ریاحی نیز به‌عنوان نخستین شهید روز عاشورا معرفی شده است.
آخرین شهید پس از امام	سوید بن عمرو	براساس برخی گزارش‌ها، سوید بن عمرو پس از امام حسین(ع) آخرین شهید روز عاشورا بوده است.
شهدایی که به سن بلوغ نرسیده بودند
افراد	۵ نفر	علی‌اصغر(ع)، عبدالله بن حسن، محمد بن ابی‌سعید بن عقیل، قاسم بن حسن(ع) و عمرو بن جناده انصاری؛ درباره سن عمرو بن جناده در برخی گزارش‌ها اختلاف وجود دارد.
یارانی که در حضور پدرشان به شهادت رسیدند
افراد	۷ نفر	علی اکبر، علی اصغر، عمرو بن جناده انصاری، عبدالله بن یزید، عبیدالله بن یزید، عبدالرحمان بن مسعود و عائذ بن مجمع بن عبدالله عائذی.
شهیدانی که امام حسین(ع) کنار بدنشان رفت
افراد	۷ نفر	مسلم بن عوسجه اسدی، حر بن یزید ریاحی، واضح رومی یا اسلم ترکی، جون بن حوی، حضرت عباس(ع)، علی‌اکبر(ع) و قاسم بن حسن(ع).
شهیدانی که امام حسین(ع) صورت بر صورتشان نهاد
افراد	۳ نفر	علی‌اکبر(ع)، اسلم بن عمرو و حرث سلمانی (واضح).
صحابه شهید
گزارش فضیل بن زبیر	۶ نفر
گزارش مسعودی	۴ نفر
افراد دیگر در برخی منابع	۵ نفر	انس بن حارث کاهلی، حبیب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه اسدی، هانی بن عروه مرادی و عبدالله بن یقطر.
موالی شهید
گزارش فضیل بن زبیر	۳ نفر	فضیل بن زبیر تعداد موالی شهید امام حسین(ع) را سه نفر دانسته است.
گزارش ابن‌سعد و طبری	۲ نفر	ابن‌سعد و طبری دو نفر را از موالی شهید گزارش کرده‌اند.
گزارش ابن‌شهرآشوب	۱۲ نفر	ابن‌شهرآشوب از شهادت ۱۰ نفر از موالی امام حسین(ع) و ۲ نفر از موالی امیرالمؤمنین(ع) در کربلا یاد کرده است.
گزارش پژوهشگری دیگر	۱۵ نفر	در گزارشی دیگر تعداد موالی شهید ۱۵ نفر ذکر شده است.
اصحاب ادیب و خطیب
افراد	۴ نفر	یزید بن مغفل مذحجی، نعیم بن عجلان انصاری، حنظلة بن اسعد شبامی و عابس بن ابی‌شبیب شاکری
قاریان قرآن
افراد	۷ نفر	عبدالرحمن بن عبد رب انصاری، حنظلة بن اسعد، یزید بن حصین، واضح ترکی، نافع بن هلال، بریر بن خضیر همدانی
برادران شهید
فرزندان امیرالمؤمنین(ع)	۴ نفر	عباس، عبدالله، عثمان و جعفر، فرزندان ام‌البنین و امام علی(ع).
برادران امام حسین(ع)	۲ نفر	عبدالله و ابوبکر؛ درباره ابوبکر، نام محمد اصغر و مادرش لیلی بنت مسعود نیز در برخی منابع آمده است.
فرزندان امام حسن(ع)	۳ نفر	قاسم، ابوبکر و عبدالله.
فرزندان عقیل	۳ نفر	عبدالله، جعفر و عبدالرحمان.
فرزندان زهیر تغلبی	۳ نفر	قاسط، کردوس و مسقط.
فرزندان مسلم	۲ نفر	عبدالله و محمد.
فرزندان عبدالله بن جعفر	۲ نفر	عون و محمد.
فرزندان یزید عبدی	۲ نفر	عبدالله و عبیدالله.
فرزندان عروه غفاری	۲ نفر	عبدالله و عبدالرحمان.
فرزندان عمرو راسبی	۲ نفر	نعمان و حلاس.
فرزندان حرث انصاری	۲ نفر	سعد و ابوالحتوف.
برادران جابری	۲ نفر	مالک و سیف.

نقش و موضع‌گیری زنان در واقعه عاشورا

ردیف	نام	نقش و موضع‌گیری در واقعه عاشورا
همسر و زنان خانواده شهدا
۱	ام وهب	همسر عبدالله بن عمیر کلبی که در کربلا در رکاب امام حسین(ع) حضور داشت و به شهادت رسید.
مادران شهدای حاضر در کربلا
۲	رباب	مادر علی اصغر(ع) و حاضر در کربلا.
۳	حضرت زینب(س)	مادر عون بن عبدالله بن جعفر و شاهد شهادت فرزندش در عاشورا.
۴	رمله	مادر قاسم بن حسن(ع).
۵	بنت شلیل الجلیلیه	مادر عبدالله بن حسن.
۶	رقیه دختر امام علی(ع)	مادر عبدالله بن مسلم.
۷	عبده بنت عمرو بن جناده	مادر محمد بن ابی سعید بن عقیل.
۸	ام وهب دختر عبد	مادر وهب و از زنان حاضر در کربلا.
زنانی که به میدان رفتند
۹	مادر عبدالله بن عمیر کلبی	پس از شهادت فرزندش، عمود خیمه را برداشت و قصد میدان کرد؛ امام حسین(ع) او را دعا کرد و دستور بازگشت داد.
۱۰	مادر عمرو بن جناده انصاری	پس از شهادت فرزندش، سر او را که دشمن به سویش پرتاب کرده بود به طرف آنان انداخت و با شمشیر به میدان رفت؛ امام حسین(ع) او را بازگرداند.
زنان همکار با نهضت امام حسین(ع)
۱۱	ماریه	دختر سعد یا منقذ عبدیه؛ خانه او محل گردهمایی گروهی از شیعیان بصره بود.
۱۲	طوعه	کنیز اشعث بن قیس که مسلم بن عقیل را هنگامی که در کوفه تنها مانده بود، در خانه خود پناه داد.
۱۳	دیلم یا دلهم	همسر زهیر بن قین که او را به پیوستن به امام حسین(ع) تشویق کرد.
۱۴	زنی از کوفیان	برای اسرای اهل‌بیت(ع) لباس و مقنعه فراهم کرد.
زنان معترض به اقدامات سپاه یزید و ابن زیاد
۱۵	ام عبدالله	دختر حرّ بدّی کندی و همسر مالک بن نسیر؛ به غارت بُرنُس (جبه کلاه دار) امام حسین(ع) توسط شوهرش اعتراض کرد.
۱۶	صفیه دختر عبدالله بن عفیف ازدی	هنگام محاصره پدرش توسط مأموران ابن‌زیاد، از او دفاع کرد.
۱۷	زنی از بنی‌بکر بن وائل	پس از حمله سپاه عمر بن سعد به خیمه‌های اهل‌بیت(ع)، با شمشیر به اعتراض برخاست و خواستار دفاع از خاندان پیامبر(ص) شد.
۱۸	نوار بنت/همسر کعب بن جابر	به همراهی همسرش با لشکر عمر بن سعد و نقش او در مقابله با امام حسین(ع) و قتل بریر بن خضیر اعتراض کرد.
۱۹	نوار دختر مالک بن عقرب	همسر خولی که به آوردن سر امام حسین(ع) به خانه و اظهار شادی شوهرش اعتراض کرد.
۲۰	زنی هاشمی	در مجلس یزید با دیدن سر امام حسین(ع) فریاد اعتراض سر داد و به دستور یزید از مجلس بیرون برده شد.
۲۱	هند دختر عبدالله بن عامر	همسر یزید که با ورود اسرای کربلا، به شهادت امام حسین(ع) اعتراض و عزاداری کرد.
۲۲	همسر یزید	بنا‌بر گزارش کامل بهایی، پس از ریختن شراب بر سر امام حسین(ع)، آن را با آب شست و با گلاب خوشبو کرد؛ احتمال داده شده که او هند یا یکی دیگر از همسران یزید بوده است.
۲۳	مرجانه	مادر ابن زیاد که پس از شهادت امام حسین(ع)، فرزندش را به سبب کشتن فرزند رسول خدا(ص) نکوهش کرد.

خطبه‌ها، دعاها و نفرین‌های امام حسین(ع)

خطبه‌ها، دعاها و نفرین‌های امام حسین(ع) در روز عاشورا
عنوان	موقعیت	مضمون
خطبه نخست	روز عاشورا، پیش از آغاز جنگ	امام حسین(ع) سپاه دشمن را به شنیدن سخنان خود، رعایت انصاف و تأمل در علت قیام دعوت کرد و برای اتمام حجت، جایگاه و هدف خود را بیان نمود. خطبه با این عبارت آغاز شد: «أَيُّهَا النَّاسُ اسْمَعُوا قَوْلِي وَ لَا تَعْجَلُوا حَتَّى أَعِظَكُمْ...» و در پایان بر توکل خود بر خدا تأکید کرد.
خطبه دوم	روز عاشورا	امام حسین(ع) بار دیگر سپاه عمر بن سعد را به سکوت و شنیدن سخنان خود فراخواند و آنان را به پیروی از راه هدایت دعوت کرد. در ادامه، آنان را به سبب نشنیدن سخنانش و آلوده شدن به حرام نکوهش کرد و در پایان بر آنان نفرین فرستاد.
دعا هنگام ورود به کربلا	هنگام ورود به سرزمین کربلا	پس از شنیدن نام «عَقْر»، فرمود: «نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ العَقْرِ» و از جراحت و کشته شدن به خدا پناه برد.
دعا درباره کربلا	هنگام ورود به کربلا	پس از شنیدن نام کربلا و جاری شدن اشک‌های امام، فرمود: «اللهم إني أعوذ بك من الكرب والبلاء.»
دعای صبح عاشورا	صبح عاشورا	امام حسین(ع) خداوند را تکیه‌گاه خود در سختی‌ها و گشایش‌دهنده اندوه‌ها دانست و با این عبارت دعا کرد: «اللّهُمّ أنتَ ثِقَتي في كلِّ كَرْبٍ، ورجائي في كلِّ شدّةٍ...»
دعا درباره نماز	هنگام درخواست ابوثمامه صائدی برای اقامه نماز	امام حسین(ع) فرمود: «ذَكَرتَ الصَّلاةَ، جَعَلَكَ اللّهُ مِنَ المُصَلّينَ الذّاكِرينَ!» و از سپاه دشمن خواست تا برای اقامه نماز، از جنگ دست بردارند.
دعا درباره جون	پس از شهادت جون	امام حسین(ع) برای جون دعا کرد: «اللهم بیض وجهه و طیب ریحه واحشره مع الابرار...» و از خدا خواست او را با نیکان محشور کند و میان او و پیامبر(ص) و خاندانش پیوند برقرار سازد.
آخرین دعا و مناجات	پیش از شهادت	امام حسین(ع) در آخرین مناجات خود خداوند را متعالی، صاحب جبروت و کبریا خواند و از او درخواست گشایش و راه خروج کرد: «فَاجْعَلْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا فَرَجاً وَ مَخْرَجاً بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِین.»
نفرین سپاه دشمن	هنگام روانه شدن علی‌اکبر(ع) به میدان	امام حسین(ع) سپاه دشمن را نفرین کرد و از خدا خواست برکات زمین را از آنان بازدارد، آنان را پراکنده کند و والیان را از آنان ناخشنود سازد؛ زیرا آنان امام را دعوت کرده و سپس به جنگ با او برخاسته بودند.
نفرین عمر بن سعد	هنگام رفتن علی‌اکبر(ع) به میدان	امام حسین(ع) درباره عمر بن سعد فرمود: «قَطَعَ اللّهُ رَحِمَكَ وَ لا بارَكَ اللّهُ لَكَ في أَمرِكَ...» و از خدا خواست کسی را بر او مسلط کند که او را در بسترش به قتل برساند.
نفرین پایانی	پایان سخنرانی روز عاشورا	امام حسین(ع) فرمود: «اللهم احبس عنهم قطر السماء وابعث عليهم سنين كسني يوسف...» و از خدا خواست باران را از آنان بازدارد و گرفتار قحطی و سختی شوند؛ سپس بر توکل و انابه به خدا تأکید کرد.
نکته

گزارش‌های مربوط به تیراندازی، رجزخوانی و وداع در روز عاشورا

گزارش‌های مربوط به تیراندازی، رجزخوانی و وداع در روز عاشورا

موضوع	شخص یا گزارش	آمار یا شرح	توضیحات
تیراندازان در لشکر امام حسین(ع)	یزید بن زیاد بن مهاصر کندی	تیراندازی به سپاه عمر سعد	در روز عاشورا سوار بر اسب می‌جنگید و پس از پی‌شدن اسبش، در برابر امام حسین(ع) روی زانو نشست و به سوی لشکر عمر سعد تیراندازی کرد.
	نافع بن هلال بجلی	تیراندازی با تیرهای مسموم	نام خود و مادرش را بر تیرهایش نوشته و آنها را مسموم می‌کرد و به سوی دشمن پرتاب می‌کرد. هنگام تیراندازی نیز رجز می‌خواند.
رجزهای امام و یاران	امام حسین(ع)	رجزهای متعدد	در روز عاشورا امام حسین(ع) و بسیاری از یارانش هنگام حضور در میدان نبرد، با خواندن رجز به معرفی خود، اهداف، انگیزه‌ها و اعتقاداتشان و نیز افشای جبهه دشمن پرداختند. بیشترین رجزها به امام حسین(ع) نسبت داده شده و برخی منابع چهار رجز برای ایشان گزارش کرده‌اند.
	شهدای کربلا	۴۱ نفر از ۷۲ نفر	از ۷۲ تن شهدای کربلا، ۴۱ نفر رجز خوانده.
	رجزها	گاه دو بیت یا بیشتر	برخی رجزها کوتاه و در حد دو بیت بوده و محتوای آنها معرفی شخص، معرفی جبهه امام حسین(ع)، اعلام وفاداری به امام و حمایت از دین بوده است. طولانی‌ترین رجز به امام حسین(ع) نسبت داده شده که پس از شهادت علی اصغر(ع) و همزمان با حمله به لشکر دشمن خوانده شده است.
وداع‌های امام حسین(ع)	وداع نخست	پس از شهادت علی اصغر(ع)
	وداع دوم	هنگام حمله دشمن به خیمه‌ها	پس از دریافت خبر حمله دشمن به خیمه‌ها، امام حسین(ع) در کنار خیمه‌ها حضور یافت و وداع دوم را انجام داد. در این وداع، جامه‌ای کهنه طلب کرد و دخترش سکینه دختر امام حسین(ع) را با چند بیت شعر به صبر و گریه نکردن تا پیش از شهادتش دعوت کرد.

زخم‌ها، جراحات و آسیب‌های واردشده بر پیکر امام حسین(ع)

گزارش‌های تاریخی درباره زخم‌ها، جراحات و آسیب‌های واردشده بر پیکر امام حسین(ع)

موضوع	راوی یا منبع	تعداد زخم یا جراحت	توضیحات
روایات ائمه(ع)	امام صادق(ع)	۳۳ زخم نیزه و ۳۴ ضربه شمشیر؛ ۳۳ زخم نیزه و ۴۴ زخم شمشیر و تیر؛ بیش از ۷۰ ضربه شمشیر	در سه روایت، گزارش‌های متفاوتی از تعداد زخم‌ها و ضربات واردشده بر امام حسین(ع) نقل شده است.
	امام باقر(ع)	بیش از ۳۲۰ جراحت؛ ۶۳ ضربه شمشیر، نیزه یا تیر	دو گزارش متفاوت درباره تعداد جراحات واردشده بر امام حسین(ع)
	امام سجاد(ع)	۴۰ ضربه شمشیر و زخم نیزه	---
گزارش منابع تاریخی	برخی منابع	بیش از ۱۱۰ پارگی	بر اثر اصابت تیر، نیزه و ضربه شمشیر به بدن یا لباس امام(ع)
	برخی منابع	۱۲۰ ضربه	شامل شمشیر، تیر و سنگ
	ابن‌سعد	۳۳ زخم	---
	علی بن محمد عمری و ابن‌عنبه	۷۰ زخم	---
	سید ابن‌طاووس	۷۲ زخم	---
	برخی گزارش‌ها	تا ۱۹۰۰ زخم	بیشترین رقم گزارش‌شده درباره تعداد زخم‌ها
تیرباران شدید	برخی منابع	بیش از ۱۰۰ زخم	گزارش‌هایی مبنی بر اصابت تیرهای فراوان و پوشیده شدن بدن امام(ع) از تیر، مؤید این گزارش دانسته شده است.
	برخی گزارش‌ها	تعبیر «قُنفُذ»	درباره امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) تعبیر «قُنفُذ» به‌کار رفته که به معنای خارپشت است و آن را ناظر به شدت تیرباران و فراوانی تیرهای اصابت‌کرده دانسته‌اند.
آسیب پس از شهادت	برخی منابع	اسب‌تازی بر پیکر	برخی منابع تنها به وقوع اسب‌تازی بر پیکر امام(ع) اشاره کرده و تعداد افراد را مشخص نکرده‌اند؛ در بسیاری از گزارش‌ها تعداد اسب‌سواران ۱۰ نفر ذکر شده است.

گزارش‌های مربوط به سرهای شهدای کربلا

گزارش‌های مربوط به سرهای شهدای کربلا

موضوع	منبع، شخص یا قبیله	تعداد	توضیحات
تعداد سرهای جداشده از پیکر شهدا	بلاذری، دینوری، طبری، شیخ مفید، خوارزمی و ابن‌نما	۷۲ سر	به‌جز سر امام حسین(ع)
	دینوری	۷۵ سر	در گزارش مربوط به توزیع سرها میان قبایل
	بلاذری به نقل از ابومخنف	۸۲ سر	---
	سبط ابن جوزی به نقل از هشام کلبی	۹۲ سر	---
	سید ابن طاووس و محمد بن ابی‌طالب موسوی	۷۸ سر	---
	طبری، ابن‌شهرآشوب و ابن‌صباغ مالکی به نقل از ابومخنف	۷۰ سر	تعداد سرهایی که نزد عبیدالله بن زیاد برده شد.
توزیع سرهای شهدا میان قبایل	بنی‌تمیم	۱۷ سر	---
	بنی‌اسد	۱۷ سر	---
	قیس بن اشعث و بنی‌کنده	۱۳ سر	---
	شمر بن ذی الجوشن و هوازن	۱۲ سر	---
	قبیله مذحج	۶ سر	---
	افراد و قبایل دیگر	۱۳ سر	---
سرهای پرتاب‌شده به سوی سپاه امام حسین(ع)	عبدالله بن عمیر کلبی	۱ سر
	عمرو بن جناده	۱ سر
	عابس بن ابی شبیب شاکری	۱ سر

اسرا و بازماندگان واقعه کربلا

اسرا و بازماندگان واقعه کربلا
نام	جنسیت	نسبت یا عنوان
امام سجاد(ع)	مرد	فرزند امام حسین(ع)
امام باقر(ع)	مرد	فرزند امام سجاد(ع)
عمر بن حسین	مرد	فرزند امام حسین(ع)
محمد بن حسین بن علی	مرد	فرزند امام حسین(ع)
زید بن حسن	مرد	فرزند امام حسن(ع)
عمرو بن حسن	مرد	فرزند امام حسن(ع)
محمد بن عمرو بن حسن	مرد	فرزند امام حسن(ع)
دو فرزند جعفر	مرد	از فرزندان جعفر بن ابی‌طالب
عبدالله بن عباس بن علی	مرد	فرزند عباس بن علی(ع)
قاسم بن عبدالله بن جعفر	مرد	فرزند عبدالله بن جعفر
قاسم بن محمد بن جعفر	مرد	فرزند محمد بن جعفر
محمد بن عقیل اصغر	مرد	از فرزندان عقیل
عقبة بن سمعان	مرد	غلام رباب
غلام عبدالرحمن بن عبدربه	مرد	غلام و همراه امام حسین(ع)
مسلم بن رباح	مرد	غلام امام علی(ع)
علی بن عثمان مغربی	مرد	از بازماندگان
زینب(س)	زن	دختر امام علی(ع)
فاطمه دختر حضرت علی(ع)	زن	دختر امام علی(ع)
ام کلثوم دختر حضرت علی(ع)	زن	دختر امام علی(ع)
امّ حسن	زن	دختر امام علی(ع)
فاطمه دختر امام حسین(ع)	زن	دختر امام حسین(ع)
سکینه دختر امام حسین(ع)	زن	دختر امام حسین(ع)
فاطمه صغری دختر امام حسین(ع)	زن	دختر امام حسین(ع)
رباب(س)	زن	همسر امام حسین(ع)
امّ محمد	زن	مادر امام سجاد(ع)
دختر امام حسن(ع)	زن	همسر امام سجاد(ع)

پیوند به بیرون

• منبع مقاله: عاشورا در آینه آمار و ارقام مجله تاریخ در آیینه پژوهش