مختار بن ابی‌عبید ثقفی

مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
نیازمند خلاصه‌سازی
از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از مختار)
مختار بن ابی‌عبید ثقفی
رهبر قیام مختار
قبر مختار.jpg
مشخصات فردی
نام کامل مختار بن ابی‌عبید بن مسعود ثقفی
لقب ابواسحاق، کیسان
خویشاوندان سعد بن مسعود ثقفی (عمو)، ابوعبید ثقفی (پدر)، عبدالله بن عمر (شوهر خواهر)
ولادت سال اول قمری کوفه
محل زندگی طائف، مدینه، کوفه
وفات ۱۴ رمضان ۶۷ق، کوفه
علت وفات کشته شدن به دست مصعب بن زبیر
مدفن مسجد کوفه
مشخصات دینی
از یاران انتقام از عاملان واقعه کربلا
فعالیت‌ها قیام علیه امویان، حمایت از مسلم بن عقیل

مختار بن ابی‌عُبید ثَقَفی (۱-۶۷ق) رهبر قیام مختار که برای خونخواهی امام حسین(ع) به وقوع پیوست. مختار در واقعه کربلا میزبانی مسلم بن عقیل، فرستاده امام حسین(ع) را در کوفه بر عهده داشت و تا شهادت مسلم با وی همکاری کرد سپس عبیدالله بن زیاد او را زندانی کرد، ازاین‌رو روز عاشورا در کربلا حضور نداشت.

مختار در سال ۶۶ق علیه حاکم کوفه قیام کرد در قیام او بسیاری از عاملان واقعه کربلا به قتل رسیدند. مختار پس از ۱۸ ماه حکومت بر کوفه، به دست مصعب بن زبیر به قتل رسید. قبری منسوب به او در کنار مسجد کوفه نزدیک مزار مسلم بن عقیل قرار دارد.

درباره شخصیت مختار و نیز قیام او اختلاف‌نظر وجود دارد برخی او را شخصیتی قدرت‌طلب می‌دانند که با هدف رسیدن به حکومت قیام کرد. اما برخی دیگر معتقدند قیام وی با اذن امام زین‌العابدین(ع) صورت گرفته است. درباره شخصیت، هدف و عملکرد مختار آثاری نوشته شده است.

نسب و لقب

مختار بن ابی‌عبید بن مسعود ثقفی از قبیله ثقیف بود.[۱] پدرش ابوعبید از صحابه پیامبر(ص) بود[۲] که در جنگ‌های قادسیه در زمان خلیفه دوم کشته شد.[۳] جد وی، مسعود ثقفی از بزرگان حجاز بوده و به وی لقب عَظیمُ القَرْیَتَیْن داده بودند.[۴] مادرش دومه بنت عمرو بن وهب است که ابن‌طیفور در بلاغات النساء از وی یاد کرده است.[۵] به گفته ابن‌اثیر، تاریخ‌نگار قرن هفتم قمری، مختار از صحابه نبود[۶] با این حال شرح‌حال او را در اسد الغابه فی معرفة الصحابه از منابع صحابه‌نگاری آورده است.[۷]

کنیه مختار، ابواسحاق[۸] و لقبش کَیسان (زیرک و باهوش) بود.[۹] از اصبغ بن نباته نقل شده هنگامی که مختار طفلی کوچک بود امام علی(ع) او را بر زانوی خود نشاند و وی را کَیِّس خواند.[۱۰] بعضی گفته‌اند لقب کیسان برگرفته از نام ابوعمره مشاور وی بوده است.[۱۱]

حضور در جنگ‌های قادسیه

مختار در سال اول هجرت متولد شد.[۱۲] گفته‌اند او در ۱۳ سالگی در جنگ جسر از جنگ‌های قادسیه شرکت داشت و در صدد بود تا وارد میدان شود ولی عمویش سعد بن مسعود مانع او شد.[۱۳] در این جنگ پدر و برادر مختار کشته شدند.[۱۴]

سعد بن مسعود ثقفی عموی مختار، از طرف امام علی(ع) والی مداین بود.[۱۵] او در درگیری با خوارج، مختار را به جانشینی خود در مداین منصوب کرد و خود برای جنگ با آنان بیرون رفت.[۱۶]

قیام امام حسین(ع)

به گزارش شمس‌الدین ذهبی، مختار در زمان معاویه به بصره رفت و مردم را به سوی امام حسین(ع) فرا خواند، در این هنگام عبیدالله بن زیاد که والی بصره از طرف معاویه بود، وی را دستگیر کرد و شلاق زد. مختار پس از آن به طائف تبعید شد.[۱۷]

مختار در روز عاشورا در کربلا حضور نداشت. البته او با مسلم بن عقیل فرستاده امام حسین(ع) در کوفه همکاری می‌کرد و علیه بنی‌امیه تحرکاتی داشت.

  • 'مسلم در خانه مختار: مسلم هنگام ورود به کوفه به خانه مختار رفت.[۱۸] پس از آنکه عبیدالله بن زیاد از مکان مسلم اطلاع پیدا کرد، مسلم به خانه هانی بن عروه نقل‌مکان کرد.[۱۹]
  • همراهی با مسلم: بنا به گزارش‌های تاریخی، مختار با مسلم بن عقیل بیعت کرد،[۲۰] او روز شهادت مسلم در بیرون کوفه به سر می‌برد و خبر قیام مسلم را زودتر از موعد در آنجا شنید اما هنگامی به کوفه رسید مسلم و هانی شهید شده بودند.[۲۱]
  • روز عاشورا در زندان: پس از شهادت مسلم، ابن زیاد قصد کشتن مختار را داشت که با وساطت عمرو بن حریث به وی امان داد اما با تازیانه به چشم مختار کوبید و او را زندانی کرد. مختار تا پس از واقعه کربلا در زندان بود.[۲۲] پس از واقعه کربلا با وساطت عبدالله بن عمر (شوهر صفیه خواهر مختار)[۲۳] نزد یزید بن معاویه آزاد شد.[۲۴] بنا بر گزارش‌ عبدالرزاق مقرم هنگامی که اسیران کربلا را به مجلس ابن‌زیاد آوردند، ابن‌زیاد مختار را نیز که زندانی بود احضار کرد. در این جلسه میان مختار و ابن‌زیاد سخنان تندی ردوبدل شد از این رو ابن‌زیاد عصبانی شد و دستور داد مختار را به زندان برگردانند.[۲۵] همچنین بنا بر این گزارش مختار پس از شهادت عبدالله بن عفیف از زندان آزاد شد اما عبیدالله بن زیاد با وی شرط کرد که نباید بیشتر از سه روز در کوفه بماند. عبیدالله پس از شهادت عبدالله بن عفیف خطبه‌ای خواند و در آن به اهل‌بیت پیامبر(ص) ناسزا گفت مختار به وی اعتراض کرد، ابن‌زیاد دوباره او را زندانی کرد اما با شفاعت مجدد عبدالله بن عمر آزاد شد.[۲۶]

بیعت با عبدالله بن زبیر

مختار با عبدالله بن زبیر بیعت کرد به شرطی که در کارها با او مشورت کند،[۲۷] در حمله سپاه یزید به مکه و محاصره عبدالله بن زبیر، مختار در کنار عبدالله با یزیدیان جنگید.[۲۸] پس از درگذشت یزید که عبدالله ادعای خلافت کرد مختار به کوفه رفت و مقدمات قیام را فراهم کرد.[۲۹] ابن‌زبیر، عبدالله بن مطیع را به ولایت کوفه گماشت، مختار با وی جنگید و بر وی غلبه کرد.[۳۰]

شرکت نکردن در قیام توابین

نوشتار اصلی: قیام توابین

مختار در قیام توابین شرکت نکرد، چون قیام را بی‌فایده و سلیمان بن صرد خزاعی را ناآشنا با فنون و تاکتیک‌های رزمی می‌دانست.[۳۱] به دنبال شرکت نکردن مختار، ۴۰۰۰ نفر از ۱۶۰۰۰ نفری که با سلیمان بیعت کرده بودند در جنگ شرکت نکردند.[۳۲] مختار همزمان با قیام توابین به زندان افتاد[۳۳] او پس از شکست توابین، به بازماندگان توابین نامه‌ای نوشت و از آنان دلجویی کرد.[۳۴] سران توابین قصد آزادسازی وی از زندان را داشتند که مختار آنان را برحذر داشت. این بار نیز با وساطت عبدالله بن عمر آزاد شد.[۳۵]

قیام مختار

نوشتار اصلی: قیام مختار

مختار در سال ۶۶ق به خونخواهی امام حسین(ع) قیام کرد. شیعیان کوفه نیز وی را همراهی کردند.[۳۶] او در قیامش از دو شعار یا لثارات الحسین و یا منصور اَمِت استفاده کرد.[۳۷] مختار در این قیام تعدادی از عاملان واقعه کربلا همچون شمر بن ذی‌الجوشن، خولی بن یزید، عمر بن سعد و عبیدالله بن زیاد را به قتل رساند.[۳۸] و سر عبیدالله بن زیاد و عمر بن سعد را به مدینه نزد امام سجاد(ع) فرستاد.[۳۹]

رابطه با امام سجاد(ع)

درباره رابطه امام سجاد(ع) با مختار گزارش‌ها متفاوت است، بر پایه روایتی که در رجال کشی نقل شده مختار ۲۰۰۰۰ دینار برای امام چهارم فرستاد و او با آن خانه عقیل بن ابی‌طالب و سایر بنی‌هاشم که مخروبه شده بود را بازسازی کرد. همچنین پس از آنکه مختار سخنانی را آشکار کرد چهل هزار دینار برای امام سجاد فرستاد اما او آنها را برگرداند.[۴۰] او همچنین کنیزی (مادر زید بن علی) را که ۳۰۰۰۰ درهم خریده بود به امام سجاد(ع) هدیه کرد.[۴۱] بر پایه روایتی دیگر گروهی از سران کوفه نزد امام سجاد(ع) رفتند و درباره مأموریت مختار پرسیدند، امام چهارم آنان را به محمد بن حنفیه ارجاع داد و فرمود:‌ ای عمو اگر غلامی زنگی به ما اهل‌بیت تعصب بورزند بر مردم واجب است او را یاری کنند، در این باره هر چه می‌خواهی انجام ده، من تو را در این امر نماینده قرار دادم.[۴۲] آیت‌الله خویی[۴۳] و مامقانی[۴۴] قیام مختار را با اذن امام زین‌العابدین(ع) می‌دانند.

ارتباط با محمد بن حنفیه

بنا به برخی روایات مختار مردم را به امامت محمد بن حنفیه دعوت می‌کرده است.[۴۵] از این رو برخی مختار را مؤسس کیسانیه و پیروانش را کیسانیه می‌نامند.[۴۶] به گفته آیت‌الله خویی این مطلب درست نیست چرا محمد بن حنفیه ادعای امامت نداشته تا مختار مردم را به سوی او دعوت کند.[۴۷] همچنین کیسانیه پس از قتل مختار و درگذشت محمد بن حنفیه شکل گرفته است.[۴۸] به گفته مامقانی صرف اینکه لقب مختار کیسان است، دلیل نمی‌شود بر اینکه او بر مذهب کیسانیه باشد.[۴۹]

نجات محمد بن حنفیه

عبدالله بن زبیر پس از آنکه از قیام مختار باخبر شد، محمد بن حنفیه و نزدیکان وی را تحت‌فشار قرار داد تا با وی بیعت کنند و آنان را تهدید به سوزاندن کرد، ابن‌حنفیه نامه‌ای به مختار نوشت و از وی یاری خواست مختار گروهی به مکه فرستاد و آنان را نجات داد.[۵۰]

روایات مختلف درباره مختار

دو دسته احادیث درباره مختار وارد شده است. در برخی روایات وی ستایش و در برخی دیگر نکوهش شده است.

احادیث مدح

  • از امام سجاد(ع) نقل شده که خدا به مختار جزای خیر دهد.[۵۱]
  • امام صادق(ع) در ملاقات با ابوالحکم فرزند مختار پس از تکریم وی از مختار تمجید کرده و گفت خدا پدرت را رحمت کند.[۵۲] عبدالله مامقانی رجالی شیعه، ترحم امام صادق(ع) به مختار را دلیل بر صحیح بودن عقیده او دانسته است چراکه در مذهب امامیه رضایت ائمه تابع رضایت خدا است از این‌رو ترحم امام صادق(ع) به کسی که انحراف در عقیده دارد معقول نیست و صرف خونخواهی امام حسین(ع) مجوزی بر این کار نیست.[۵۳]

احادیث ذم

  • از امام باقر(ع) نقل شده که امام سجاد(ع) فرستادگان مختار را به حضور نپذیرفته و هدایای وی را پس فرستاد و وی را کَذّاب خواند. مامقانی این واکنش امام سجاد(ع) را به دلیل خوف از عبدالملک بن مروان و تقیه دانسته است.[۵۴]
  • امام صادق(ع): مختار بر امام سجاد(ع) دروغ می‌بست.[۵۵] به گفته آیت‌الله خویی این حدیث از نظر سندی ضعیف است.[۵۶]
  • مختار در ساباط به عمویش سعد بن مسعود پیشنهاد داد که امام حسن(ع) را تحویل معاویه دهد، تا جایگاهش متزلزل نشود.[۵۷] به گفته آیت‌الله خویی این حدیث به دلیل مرسل بودن قابل اعتماد نیست، همچنین بر فرض صحت می‌توان گفت که مختار در اظهارش جدی نبوده است بلکه قصد داشته نظر عمویش را کشف کند.[۵۸] و با روایاتی که وی را شیعه می‌داند سازگاری ندارد.[۵۹]
  • بنا بر روایتی مختار اهل جهنم است ولی امام حسین(ع) او را شفاعت می‌کند.[۶۰] این روایت از نظر علمای علم رجال ضعیف است.[۶۱] همچنین به گفته مامقانی ورود مختار به جهنم با عادل بودن او سازگار نیست نه با شیعه بودنش. و کسی ادعا نکرده است که مختار عدالت دارد.[۶۲]
  • بنا به برخی گزارش‎‌ها مختار ادعای نبوت داشته است.[۶۳] به گفته عبدالله مامقانی در منابع شیعه اثری از این ادعا وجود ندارد بلکه این نسبت را اهل‌سنت به او داده‌اند چراکه برخی از بزرگان آنها که در واقعه کربلا نقش داشته‌اند را به قتل رسانده است.[۶۴]

آیت‌الله خویی پس از ذکر روایات مدح و ذم، روایات مدح را ترجیح داده است.[۶۵] همچنین این ترجیح به سید ابن طاووس نیز نسبت داده شده است.[۶۶]

دیدگاه‌ها درباره مختار

عالمان شیعه درباره شخصیت مختار اختلاف‌نظر دارند:

مختار خونخواه اهل‌بیت بود

باقر شریف قرشی معتقد است که قیام مختار برای جاه‌طلبی و ریاست نبوده بلکه برای خونخواهی اهل‌بیت پیامبر(ص) و انتقام از قاتلان آنها بوده است.[۶۷] همچنین نجم‌الدین طبسی معتقد است که اتهامات به مختار نتیجه جو ضد مختاری بوده که بنی‌امیه آن را ساختند. وی طلب رحمت امام باقر(ع) برای مختار را به نوعی تأیید کارهای او در قبال قتل قاتلان امام حسین‌(ع) دانسته است.[۶۸]

ابن نما حلی بر این عقیده است دعای خیر امام سجاد(ع) بر‌ای مختار دلیلی است بر اینکه او نزد امام سجاد(ع) از پاکان و خوبان به شمار می‌آمده است.[۶۹]

عبدالله مامقانی مختار را شیعه امامی دانسته گرچه وثاقتش ثابت نیست.[۷۰] به گفته او، علامه حلی نیز در قسمت اول کتاب خود از مختار یاد کرده است او کسی که غیرامامی باشد حتی اگر از نظر وثاقت به حد اعلی و در مدح به سرحد کمال رسیده باشد را در کتابش نیاورده است.[۷۱]

مختار قدرت‌طلب بود

برخی معتقدند از مجموعه قرائن و سوابق مختار به دست می‌آید که او شخصیت مثبتی نیست و قیام او برای کسب قدرت و حکومت بوده است.[۷۲] همچنین همکاری او با مسلم بن عقیل را به خاطر اشتراک در هدف قلمداد کرده‌اند نه اشتراک در عقیده. بر اساس این دیدگاه، مختار معیارهای شیعه عقیدتی را ندارد و قیام او قیام شیعی به شمار نمی‎‌آید.[۷۳] برخی از پژوهشگران تاریخ نیز معتقدند مختار فردی جاه‌طلب بوده اما به اهل‌بیت(ع) محبت داشت. بر اساس این دیدگاه مختار امام سجاد(ع) را به عنوان امام قبول نداشته و محمد بن حنفیه را نیز به عنوان انسانی نجات‌بخش و امام سیاسی مطرح کرده بود. به تعبیری دیگر مختار از اهل‌بیت(ع) استفاده ابزاری نموده و قصد داشته از طریق اهل‌بیت(ع) به اهداف خود دست یابد.[۷۴]

مختار شیعه بود اما در انتقام زیاده‌روی کرد

مهدی پیشوایی اعتقاد مختار به ائمه را بیشتر از اعتقاد شیعه سیاسی دانسته و قیام مختار را قیامی شیعی قلمداد کرده که به جهت اعتقادات خود دست به قیام زده اما در عین حال شخصیت مختار را خالی از جاه‌طلبی ندانسته و در برخی موارد افراط‌کاریی‌هایی هم داشته است.[۷۵] یعقوب جعفری نیز مختار را شیعه واقعی دانسته که اصل هدف و عقیده او خوب بوده است اما در انتقام زیاده‌روی کرده و منشأ این زیاده‌روی را روحیه تندروی او دانسته است.[۷۶] محمدهادی یوسفی غروی نیز مختار را مسلمانی قدرت‌طلب و سیاسی معرفی کرده و اقدامات او را مورد تأیید ندانسته است با این حال معتقد است به سبب آنکه ائمه(ع) بر مختار ترحم کرده‌اند نمی‌توان او را اهل عذاب دانست.[۷۷]

خودداری از قضاوت درباره مختار

میرزا محمد استرآبادی معتقد است نباید از مختار به بدی یاد کرد. در عین حال روایات وی را قابل اعتماد نمی‌‎داند و در مورد او توقف کرده است.[۷۸] علامه مجلسی ایمان مختار را کامل ندانسته و اقدامات وی را بدون اجازه امام معصوم دانسته است در عین حال معتقد است به دلیل آنکه مختار کارهای نیک زیادی انجام داده است عاقبت به‌خیر شده است.[۷۹] با این حال درباره او توقف کرده است.[۸۰]

دیدگاه علمای اهل‌سنت

ابن‌اثیر در اسد الغابه در صدد ذم مختار بر آمده است و روایات وی را قبول نمی‌کند.[۸۱] روایتی به پیامبر منسوب است که از ثقیف کَذّاب و جنایتکار به وجود خواهد آمد. راوی این روایت اسماء دختر ابوبکر مادر عبدالله بن زبیر است.[۸۲] گفته شده منظور از کذّاب در این روایت، مختار است،[۸۳] بنا به گزارشی حجاج بن یوسف، مردم را به لعن حضرت علی(ع) و مختار امر می‌کرد.[۸۴]مقریزی مختار را جزء خوارج می‌داند.[۸۵]

همسرو فرزندان

مختار ثقفی چهار همسر داشت. ام‌‌ثابت دختر سمرة بن جندب،[۸۶]عمره دختر نعمان بن بشیر ‌(اولین زنی که در اسلام گردنش زده شد)،[۸۷] ام‌زید الصغری دختر سعید بن زید بن عمرو[۸۸] و ام‌ولید دختر عمیر بن رباح.[۸۹] ام‌ثابت برای او محمد و اسحاق[۹۰] و ام‌ولید، ام‌سلمه را[۹۱] به دنیا آوردند. ام‌سلمه به ازدواج عبدالله بن عبدالله بن عمر بن خطاب درآمد.[۹۲]

ابوالحکم،[۹۳]جبر،[۹۴]امیة،[۹۵] بلال[۹۶] و عمر (والی ری توسط ابومسلم خراسانی)[۹۷]دیگر فرزندان وی بودند.

درگذشت

مختار پس از ۱۸ ماه حکومت در ۱۴ رمضان[۹۸] سال ۶۷ق در ۶۷سالگی به دست مصعب بن زبیر کشته شد.[۹۹] به دستور مصعب دست مختار را بریدند و به دیوار مسجد کوفه کوبیدند. هنگامی که حجاج بن یوسف ثقفی بر کوفه مسلط شد دستور داد آن را دفن کردند.[۱۰۰]

آثار درباره مختار

درباره مختار آثار زیادی نوشته شده است برخی از آنها عبارتند از:

  • اخذ الثار فی المختار نوشته ابی‌مخنف (درگذشته ۱۵۷ق)
  • اخبار المختار نوشته نصر بن مزاحم (درگذشته ۲۱۲ق)
  • اخبارالمختار نوشته ابوالحسن مدائنی (درگذشته ۲۲۵ق)
  • اخبار المختار نوشته ابراهیم بن محمد ثقفی (درگذشته ۲۸۳ق)
  • اخبارالمختار عبدالعزیز بن یحیی جلودی
  • کتاب فی المختار نوشته شیخ صدوق
  • مختصر اخبار المختار نوشته شیخ طوسی
  • اخبار المختار نوشته محمد بن حسن بن حمزه جعفری طالبی
  • شرح الثار فی احوال المختار نوشته ابن‌نما حلی[۱۰۱] علامه مجلسی این کتاب را در جلد ۴۵ بحارالانوار آورده است.[۱۰۲]
  • کتاب المختار، ابوسعید عبید بن کثیر عامری[۱۰۳]
  • قرة العین فی شرح ثارات الحسین نوشته علی بن حسن عاملی مروزی
  • قرة العین فی شرح ثارالحسین نوشته ابوعبدالله عبد بن محمد
  • نور الابصار فی اخذ الثار نوشته سید ابراهیم بن محمدتقی
  • حمله المختاریه نوشته محمدحسین بن موسی عبدالله ارجستانی
  • نظاره انتقام نوشته کاتب هندی نواب علی
  • مختارنامه نوشته حاج غلامعلی بن اسماعیل هندی
  • اصدق الاخبار فی قصة الاخذ بالثار نوشته سید محسن امین
  • تنزیه المختار نوشته سید عبدالرزاق مقرم
  • تحفة الاخیار فی اثبات نجاة المختار نوشته سید محمدحسین بن سید حسین بخش هندی
  • سبیک النضار یا شرح شیخ الثار نوشته میرزا محمدعلی اردوبادی
  • ماهیت قیام مختار نوشته ابوفاضل رضوی اردکانی
  • آینه عصر اموی یا مختار ثقفی، علی حسین کریوتلی این کتاب به فارسی ترجمه شده است.
  • روضة المجاهدین؛ کتابی به زبان فارسی، شامل روایات و اخباری است از جنگ‌ها و شرح رشادت‌های مختار که از حالت منظوم و روایی، به صورت منثور و حماسی درآمده است. این اثر نوشته واعظ هروی، (قرن ۱۰ق) است که در ماه محرم بر منبر برای مردم روایت می‌کرده است. قرائت این کتاب مدت‌ها در مجالس روضه‌خوانی رواج داشته است. انتشارات ققنوس این کتاب را در ۵۲۰ صفحه منتشر کرده است.

سریال مختارنامه

مختارنامه، مجموعه‌ای تلویزیونی درباره زندگی و قیام مختار ثقفی به کارگردانی داود میرباقری است. این سریال در چهل قسمت شصت دقیقه‌ای در سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ش از صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش گردید.[۱۰۴] در این سریال فریبرز عرب‌نیا نقش مختار را بازی کرده است.

نگارخانه

جستارهای وابسته

پیوند به بیرون

پانویس

  1. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۶.
  2. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۷.
  3. ابن‌اثیر، اسدالغابه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۳۱.
  4. ابن‌قتیبه، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۴۰۰.
  5. ابن‌طیفور، بلاغات النساء، ۱۳۲۶ق، ج۱، ص۱۲۸.
  6. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۷.
  7. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۶و۳۴۷.
  8. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۶.
  9. اخبار الدولة العباسیه، ۱۳۹۱ق، ص۱۶۵.
  10. خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ص۱۰۲.
  11. نگاه کنید به کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۸.
  12. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۷.
  13. ابن نما حلی، ذوب النضار، ۱۴۱۶ق، ص۶۱.
  14. ابن‌حجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۲۲۳.
  15. دینوری، اخبارالطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۰۵.
  16. دینوری، اخبارالطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۰۵.
  17. ذهبی، سیر اعلام النبلا، ج۳، ص۵۴۴.
  18. دینوری، الاخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۳۱.
  19. دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۳۳.
  20. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج‌۵، ص۵۶۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج‌۶، ص۳۷۶.
  21. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج‌۶، ص۳۷۷؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج‌۵، ص۵۶۹.
  22. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج‌۶، ص۳۷۷؛ ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج‌۶، ص۲۹.
  23. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۷.
  24. ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج‌۶، ص۲۹.
  25. مقرم، مقتل الحسین، ۱۴۲۶ق، ص۳۴۷.
  26. مقرم، مقتل الحسین، ۱۴۲۶ق، ص۳۴۷.
  27. مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۶، ص۱۵.
  28. مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۶، ص۱۵.
  29. مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۶، ص۱۸.
  30. مقدسی، البداء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۶، ص۲۰.
  31. ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج‌۶، ص۲۹.
  32. ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج‌۶، ص۳۵.
  33. ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج‌۶، ص۳۰.
  34. ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج‌۶، ص۵۱.
  35. ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج‌۶، ص۵۱.
  36. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۷.
  37. بلاذری، انساب الاشراف، ج‌۶، ص۳۹۰؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج‌۶، ص۲۰.
  38. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ۱۴۰۹ق، ج‌۴، ص۳۴۷.
  39. کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۷.
  40. کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۸.
  41. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، دار المعرفه، ص۱۲۴.
  42. مجلسی، بحار الانوار، ج‌۴۵، ص۳۶۵.
  43. خویی، معجم الرجال، ج۱۸، ص۱۰۰.
  44. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۶.
  45. کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۸.
  46. اخبار الدولة العباسیه، ۱۳۹۱ق، ص۱۶۵.
  47. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۰ق، ج۱۸، ص۱۰۱.
  48. معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ۱۴۱۰ق، ص۱۰۲و ۱۰۳.
  49. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص ۲۰۵و۲۰۶.
  50. اخبار الدولة العباسیة، ۱۳۹۱ق، ص۱۰۰-۱۰۴؛ مقدسی، البداء و التاریخ، مکتبة الثقافیة الدینیة، ج۶، ص۲۱.
  51. کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۷.
  52. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۵.
  53. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۵.
  54. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۵.
  55. کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۵.
  56. خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ص۹۶.
  57. صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج‌۱، ص۲۲۱.
  58. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۰ق، ج۱۸، ص۹۷.
  59. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۶.
  60. طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج‌۱، ص۴۶۶-۴۶۷.
  61. خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ص۹۷.
  62. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۶.
  63. ابن‌حزم، جمهرة الانساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۲۶۸.
  64. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۵و۲۰۶.
  65. خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ص۹۴.
  66. مقامانی، تنقیح المقال، ج۳، ص۲۰۶.
  67. قرشی، حیاة الامام الحسین(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۵۳-۴۵۴.
  68. پایگاه اطلاع‌رسانی شیخ نجم‌الدین طبسی
  69. مجلسی، بحار الأنوار، ج‌۴۵، ص۳۴۶.
  70. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۶.
  71. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۲۰۶.
  72. نصرتی، دیدگاه مورخین معاصر شیعی درباره مختار؛ دیدگاه محسن الویری، دانشگاه ادیان و مذاهب.
  73. نصرتی، دیدگاه مورخین معاصر شیعی درباره مختار؛ دیدگاه محمدرضا بارانی، دانشگاه ادیان و مذاهب.
  74. نصرتی، دیدگاه مورخین معاصر شیعی درباره مختار؛ دیدگاه نعمت‌الله صفری فروشانی، دانشگاه ادیان و مذاهب.
  75. نصرتی، دیدگاه مورخین معاصر شیعی درباره مختار، دانشگاه ادیان و مذاهب.
  76. نصرتی، دیدگاه مورخین معاصر شیعی درباره مختار، دانشگاه ادیان و مذاهب.
  77. نصرتی، دیدگاه مورخین معاصر شیعی درباره مختار، دانشگاه ادیان و مذاهب.
  78. جامع الرواه، ج۲، ص۲۲۱.
  79. مجلسی، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۳۹.
  80. مجلسی، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۳۹.
  81. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ج‌۴، ص۳۴۷
  82. ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج‌۳، ص۹۰۹.
  83. ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج‌۳، ص۹۰۹.
  84. نگاه کنید به ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج‌۶، ص۱۶۸.
  85. مقریزی، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج‌۱۴، ص۱۵۷.
  86. ابن‌قتیبه، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۴۰۱.
  87. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج‌۲، ص۲۶۴.
  88. ابن‌حبیب، المحبر، دارالآفاق الجدیده، ص۷۰.
  89. ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج‌۸، ص۳۴۵.
  90. ابن‌قتیبه، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۴۰۱.
  91. ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج‌۸، ص۳۴۶.
  92. ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج‌۸، ص۳۴۵.
  93. ذهبی، تاریخ الاسلام، ج‌۱۷، ص۱۰۵.
  94. ابن‌حزم، جمهرة الانساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۲۶۸.
  95. ابن‌حزم، جمهرة الانساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۲۶۸.
  96. طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۵۶۸.
  97. اخبار الدولة العباسیة، ص۲۶۲.
  98. ابن‌جوزی، المنتظم، ج‌۶، ص۶۸.
  99. ابن‌اثیر، اسدالغابة، ج‌۴، ص۳۴۷.
  100. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج‌۶، ص۱۱۰.
  101. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۱، ص۳۷۰.
  102. بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۴۶-۳۹۰.
  103. غلامعلی و غریب، «مختار ثقفی در گستره آثار رجالیان»، ص۷۷؛ ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، ص۱۱۷.
  104. «مختارنامه»، سیمافیلم، ۳ آذر، ۱۳۸۷ش.

منابع

  • ابن‌نما حلی، جعفر بن محمد، ذوب النضار فی شرح الثار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی التصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
  • اخبار الدولة العباسیة و فیه اخبار العباس و ولده، تحقیق عبدالعزیز الدوری و عبدالجبار المطلبی، بیروت، دار الطلیعة، ۱۳۹۱ق.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
  • ابن‌اثیر، علی بن محمد، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
  • ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • ابن‌حبیب، محمد بن حبیب، المحبر، تحقیق ایلزة لیختن شتیتر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بی‌تا.
  • ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
  • ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، تحقیق لجنة من العلماء، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
  • ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  • ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، مشهد، مؤسسه آل‌البیت(ع)، ۱۳۹۰ش.
  • ابن‌طیفور، احمد بن ابی‌طاهر، بلاغات النساء، تصحیح احمد الالفی، قاهره، مطبعة مدرسة والدة عباس الاول، ۱۳۲۶ق/۱۹۰۸م.
  • ابن‌قتیبه عبدالله بن مسلم، المعارف، تحقیق ثروت عکاشة، قاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب، البطعة الثانیة، ۱۹۹۲م.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، جمل من انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م.
  • قرشی، باقرشریف، حیاة الامام الحسین علیه‌السلام، قم، مدرسه علمیه ایروانی، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
  • خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، قم، مرکز نشر آثار شیعه، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش.
  • دینوری، احمد بن داود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
  • ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۳م.
  • ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۰ق.
  • صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتاب‌فروشی داوری، ۱۳۸۵ش/۱۹۶۶م.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، الطبعة الثانیة، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، مؤسسه نشر اسلامی متعلق به جامعه مدرسین، ۱۳۷۳ش.
  • غلامعلی و غریب، مهدی و مجتبی، «مختار ثقفی در گستره آثار رجالیان»، مجله حدیث اندیشه، سال پنجم و ششم، شماره ۱۰-۱۱.
  • کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی- اختیار معرفة الرجال، تلخیص محمد بن حسن طوسی، تصحیح حسن مصطفوی، ۱۴۰۹ق.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف، مطبعة المرتضویة، ۱۳۴۹ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، تحقیق: محمدباقر محمودی و عبدالزهراء علوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین(ع)، بیروت، مؤسسة الخراسان للمطبوعات، ۱۴۲۶ق/۲۰۰۷م.
  • مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، بورسعید، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
  • مقریزی، احمد بن علی، اِمتاع الاَسماع بما للنبی من الاَحوال و الاَموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م.
  • یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.