خیمهگاه
خیمهگاه (به عربی: المُخَیَّم) زیارتگاهی است که در جنوب غربی حرم امام حسین(ع) در کربلا قرار دارد. منطقه مخیم پیش از شهرت به این نام، به محله آلعیسی و سپس به مقام امام زینالعابدین معروف بوده است. نخستین بنا در خیمهگاه را سید عبدالمؤمن دده در قرن دهم هجری ساخت و پس از وی جهانکلامی کربلایی آن را در سال ۹۹۶ق مرمت کرد. کارستن نیبور، جهانگرد آلمانی، در سال ۱۱۷۹ق از خیمهگاه بهعنوان بوستانی در حومه کربلا با چاهی پرآب و بنایی ویرانه یاد کرده است. پس از حمله وهابیت به کربلا در سال ۱۲۱۶ق، صاحب ریاض در سال ۱۲۱۷ق دیوار شهر را کشید و خیمهگاه به قبرستان تبدیل شد.
در دوره قاجار، عبدالحسین تهرانی در سال ۱۲۷۶ق خیمهگاه را بازسازی کرد و مدحتپاشا در سال ۱۲۸۷ق بنایی برای اقامت ناصرالدینشاه ساخت. مدحتپاشا با تخریب بخشی از دیوار، خیمهگاه را به شهر کربلا الحاق کرد و آن را به محله مُخَیَّم معروف ساخت. در سالهای ۱۳۳۹ یا ۱۳۶۷ق، دو ردیف طاق هلالی به یاد جهازهای شتران در خیمهگاه ساخته شد. امروزه خیمهگاه با مساحتی حدود دو هزار متر مربع، شامل ساختمانی خیمهای شکل با شانزده فرورفتگی قوسی و چاهی به نام بئر العباس است. پس از سقوط صدام، بازسازی خیمهگاه با ساخت گنبد و صحن مسقف و نصب نیمضریحهایی به یاد خیمههای امام حسین(ع) و یارانش همراه بود. در آیینهای سوگواری محرم در ایران و عراق، خیمههای نمادین قبل از عاشورا برپا و در ظهر یا عصر عاشورا به آتش کشیده میشوند.
تاریخچه زیارت خیمهگاه
در جنوب غربی حرم امام حسین(ع) در شهر کربلا بنایی به نام خیمهگاه وجود دارد که شیعیان از دیرباز به زیارت آن میروند. در مورد بنای ساختهشده در منابع تاریخی قرون نخستین و میانه گزارشی یافت نشده است. منطقه مخیم در سالهای دور به نام محله آلعیسی معروف بوده است.[۱] آل عیسی را طایفهای از علویان معرفی کردهاند که نسبشان به زید فرزند امام سجاد(ع) میرسد.[۲]
بر اساس برخی منابع، منطقه مخیّم تا پیش از آنکه به این نام شهرت یابد، مقام امام زینالعابدین نام داشته است.[۳]
نخستین بنا در خیمهگاه
بر اساس منابع، نخستین شخصی که بنای کوچکی در محل خیمهگاه ساخت، سید عبدالمؤمن دَدِه از نسل سیدابراهیم مُجابْ و از متصوفه قرن دهم هجری است. او تعدادی نهال خرما در کنار این بنا کاشت كه بعدها به نخلستان دده شهرت یافت.[۴] پس از وی نیز فردی به نام جهانکلامی کربلایی، شاعر و صوفی قرن دهم، در سال ۹۹۶ق این بنا را مرمت و گسترش داد که تاریخ مرمت آن در سنگ مرمر محراب خیمهگاه نقش بسته است.
خیمهگاه در سفرنامه جهانگرد آلمانی
از جمله گزارشهای قدیمی، گزارش «کارستن نیبور» جهانگرد آلمانی در قرن دوازدهم هجری است. او در سال ۱۷۶۵م/۱۱۷۹ق در سفری به منطقه غرب آسیا وارد عراق شد و از شهر کربلا دیدن کرد. او در گزارش خود از شهر کربلا به منطقه خیمهگاه اشاره کرده است. بر اساس گزارش وی، منطقه خیمهگاه در خروجی کربلا به سمت کوفه واقع شده بود. خیمهگاه در آن دوره بوستانی در حومه شهر کربلا بوده است که در آن چاهی پرآب قرار داشت. بهگفته این جهانگرد، در محل خیمهگاه بنایی ویرانه وجود داشت و بنای قدیمی کوچکی که قبر قاسم بن حسن و برخی از شهدای کربلا بوده، در نزدیکی خیمهگاه قرار داشته است.[۵]
خیمهگاه پس از حمله وهابیت
پس از حمله وهابیها به کربلا در سال ۱۲۱۶ق، سید علی طباطبایی مشهور به صاحب ریاض در ۱۲۱۷ق دور شهر کربلا دیوار کشید و شش دروازه در جهتهای مختلف شهر احداث نمود.[۶] پس از احداث دیوار، خیمهگاه که در حاشیه و بیرون شهر قدیم قرار گرفت، به دستور صاحب ریاض بنایی در آن ساخته شد و این مکان به عنوان قبرستان تعیین گردید.[۷] از سوی دیگر، میرزا ابوطالب خان، از جهانگردان، در سفرنامه خود به ساخت بنا در خیمهگاه در سال ۱۲۱۷ق اشاره کرده و سفارش بنای خیمهگاه را به همسر آصفالدوله نسبت داده است و گفته که در کنار این بنا رواقی در حال احداث بوده که به سبب فوت آصفالدوله ناتمام ماند.[۸] برخی نیز گفتهاند این بنا توسط همسر آصفالدوله و زیر نظر صاحب ریاض در این تاریخ ساخته شده است.[۹]
ترتیب و چگونگی چینش خیمهها
در واقعه کربلا، آرایش خیمههای امام حسین(ع) بهگونهای نعلاسبی بود تا حفاظت بیشتری فراهم آید. در پشت این خیمهها خندقی حفر شده بود تا از آن سمت مورد تهاجم قرار نگیرند.[۱۰] نخستین خیمهای که نصب شد، خیمه امام حسین(ع) بود؛ این خیمه بزرگترین خیمه و محل برگزاری جلسات بود.[۱۱]
خیمههای بانوان را در غرب خیمه امام(ع) برپا کردند، اما خیمه حضرت زینب را پشت خیمه امام حسین(ع) نصب نمودند. خیمههای بنیهاشم نیز اطراف خیمه زنان و کودکان و همگی در پشت خیمه امام حسین(ع) قرار داشت.[۱۲] خیمههای یاران در قسمت شرقی و در کنار خیمههای بنیهاشم نصب شد، بهگونهای که تمامی خیمهها همچون نیمدایرهای بودند و در نقطه محور و مرکز آن، خیمه امام حسین(ع) قرار داشت.[۱۳]
بر اساس پژوهشی، تعداد خیمههای کاروان امام حسین(ع) حدود ۶۰ عدد بود و فاصله میان هر کدام در حدود دو متر و محیطی که در آن قرار گرفته بودند، یکصد و هشتاد متر بوده است.[۱۴]
غارت کردن و آتش زدن خیمهها
پس از شهادت امام حسین(ع)، سپاه دشمن به خیمهها هجوم آورد و اسب، شتر، اثاث، جامهها و زینتهای زنان را به غارت برد و در این کار بر یکدیگر سبقت گرفتند.[۱۵] عمر سعد دستور داد زنان حرم را در چادری جمع کنند و تعدادی را برای محافظت از آنان بگمارند.[۱۶] بر اساس گزارشهای تاریخی، همه خیمهها به آتش کشیده شد و خیمهای که امام زینالعابدین و زنان حرم را در آن جمع کرده بودند، به عنوان آخرین خیمه توسط سپاه عمر سعد به آتش کشیده شد.[۱۷] روایتی از امام رضا(ع) نیز در مورد خیمهها وجود دارد که فرمودند: «وأُضْرِمَتْ فی مَضارِبِنا النّار» (خیمههای ما را به آتش کشیدند).[۱۸]
خیمهگاه در دوره ناصرالدین شاه قاجار
یکی از دورههای مهم مرمت عتبات در زمان ناصرالدین شاه و توسط عبدالحسین تهرانی، نماینده وی در امور عتبات عراق، صورت گرفت. او در سال ۱۲۷۶ق، همزمان با مرمت و توسعه حرم امام حسین(ع)، به بازسازی خیمهگاه نیز پرداخت. در سفر ناصرالدین شاه به عتبات در سال ۱۲۸۷ق، والی عثمانی بغداد، مدحت پاشا، بنایی را در خیمهگاه برای اقامت شاه ایران و همراهانش ساخت.[۱۹]
مدحت پاشا فراتر از ساخت بنا، بخشی از دیوار شهر کربلا در منطقه خیمهگاه را تخریب کرد. بدین ترتیب، خیمهگاه و اطراف آن که تا پیش از این حومه شهر بود، به بافت اصلی کربلا الحاق شد و دروازهای جدید در این نقطه احداث گردید که به عنوان خروجی سمت نجف مورد استفاده قرار میگرفت.[۲۰] پس از این الحاق، این منطقه با عنوان محله «مُخَیَّم» شناخته شد و اطراف آن، منطقه «عَبّاسِیه» نام گرفت. محله عباسیه تا به امروز بهعنوان یکی از محلات کربلا در کنار خیمهگاه باقی مانده است.[۲۱]
ر سال ۱۳۳۹ یا ۱۳۶۷ق (احتمالاً دو مرمت جداگانه)، بنای خیمهگاه یک بار دیگر مورد بازسازی قرار گرفت. در این مرحله، دو ردیف طاقهای هلالی کوچک در بنا ساخته شد که نمادی از جهازهای شتران بر زمینمانده کاروان امام حسین(ع) در روز عاشورا محسوب میشود.[۲۲]
وضعیت کنونی خیمهگاه
در جنوب غربی حرم امام حسین(ع) و ۲۵۰ متری صحن، مکانی به مساحت دو هزار متر مربع دیوارکشی شده و در وسط آن ساختمانی شبیه خیمهای بزرگ به مساحت چهارصد متر مربع ساخته شده است.
قسمتهای مختلف در خیمهگاه
در وسط ساختمان، سمت قبله، جایگاه امام سجاد(ع) و محل عبادت آن حضرت قرار دارد. در قسمت ورودی، دری بزرگ تعبیه شده که با چند پله به سطح خیمهگاه میرسد. پس از در ورودی، در دو طرف، شانزده فرورفتگی قوسیشکل همانند کجاوه با آجر ساخته شده است که یادآور شانزده کجاوهای است که خانوادههای شهیدان کربلا را از آنجا به سوی کوفه بردند. در قسمت پایانی و سمت راست ساختمان، که حدود ۱٫۵ متر گودتر است، غرفهای به وسعت حدود بیست متر قرار دارد که محل عبادت اهلبیت بوده است. بر سر در و آستان ورودی خیمهگاه، اشعاری از سید حسین علوی کربلایی روی سنگ مرمر نقش بسته است.[۲۳]
در زیر خیمهگاه چاهی قرار دارد که به چاه حضرت عباس(ع) معروف است و به «بئر العباس» مشهور میباشد؛ این چاه به زیر ساختمان منتهی میشود و در زیرزمین آن آب وجود دارد.[۲۴]
اقدامات گسترده عمرانی
پس از سقوط حکومت صدام حسین در عراق و همزمان با بازسازی اماکن زیارتی در کربلا، بنای قدیمی که در طول قرنهای سیزدهم و چهاردهم هجری ایجاد شده بود، بازسازی و توسعه یافت. ساخت گنبد بزرگ و چند گنبد کوچک که هر کدام نشانهای از یک خیمه است و نیز احداث صحن مسقف در این خیمهگاه از جمله این اقدامات به شمار میرود.
آخرین طرح بازسازی خیمهگاه، شامل ساخت چند نیمضریح کوچک در نقاط مختلف آن است. این نیمضریحها بههمت ستاد بازسازی عتبات عالیات در مکانهایی که منسوب به خیمههای امام حسین(ع)، حضرت عباس(ع)، امام زینالعابدین(ع)، حضرت زینب(س) و قاسم بن حسن است، نصب شدهاند.[۲۵]
آیین خیمهسوزان
بر اساس آیینهای سوگواری محرم در ایران و عراق، خیمههای نمادین امام حسین(ع) و یارانش پیش از روز عاشورا برپا شده و در ظهر یا عصر عاشورا به آتش کشیده میشوند. این مراسم به یاد آتشزدن خیمههای حسینی پس از شهادت امام حسین(ع) در روز عاشورا و مصیبت وارد بر اهلبیت ایشان برگزار میگردد.[۲۶]
عملیات تروریستی در خیمهگاه
در ۲۷ اسفند ۱۳۸۶ ش یک زن تروریست در اقدامی انتحاری در خیمهگاه خود را منفجر کرد که براثر این انفجار ۴۳ تن كشته و ۷۳ نفر زخمی شدند.[۲۷]
پانویس
- ↑ خلیلی، موسوعة العتبات المقدسه، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۶۶؛ انصاری، معماری کربلا در گذر تاریخ، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۸.
- ↑ مقدس، راهنمای اماكن زیارتی و سیاحتی در عراق، ۱۳۸۸ش، ص۲۴۳.
- ↑ مدرس، شهر حسین، ۱۴۱۴ق، ص۳۳۳.
- ↑ مقدس، راهنمای اماكن زیارتی و سیاحتی در عراق، ۱۳۸۸ش، ص۲۴۳.
- ↑ نیبور، رحلة الی شبه الجزیرة العربیة، ۲۰۰۷م، ص۲۲۰-۲۲۱.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۳۱۵.
- ↑ المخیم الحسینی، پایگاه شبكة كربلاء المقدسة.
- ↑ اصفهانی، مسیر طالبی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۴۰۸.
- ↑ المخیم الحسینی بین الحریق والخلود، سید حسین هاشم آل طعمة، پایگاه آستان مقدس ابوالفضل العباس(ع).
- ↑ بحرانی، عوالم العلوم و المعارف (امام حسین علیهالسلام)، ص۲۴۵.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۶۵ش، ج۵، ص۳۸۹.
- ↑ عمادزاده، زندگانی سیدالشهدا، ۱۳۶۸ش، ص۳۲۹.
- ↑ قرشی، حیاة الامام الحسین، ۱۳۹۴ق، ج۳، ص۹۳.
- ↑ سنگری، آینهداران آفتاب، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۱۹۷.
- ↑ قمی، نفس المهموم، ۱۳۷۹ش، ص۴۷۹.
- ↑ قمی، نفس المهموم، ۱۳۷۹ش، ص۴۸۲.
- ↑ کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۳۸؛ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۰.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۲۰۶.
- ↑ آلطعمة، تراث كربلاء، ۱۴۰۳ق، ص۱۱۲؛ عربخانی، عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی در قرن نوزدهم، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۸.
- ↑ المخیم الحسینی، پایگاه شبكة كربلاء المقدسة.
- ↑ سیف عبد الخالق، محلة العباسیة، پایگاه خبری کربلانیوز.
- ↑ مقدس، راهنمای اماكن زیارتی و سیاحتی در عراق، تهران، ص۲۴۳؛ المخیم الحسینی بین الحریق والخلود، سید حسین هاشم آل طعمة، پایگاه آستان مقدس ابوالفضل العباس(ع).
- ↑ آل طعمه، تراث کربلا، ۱۴۰۳ق، ص۱۱۲.
- ↑ آل طعمة، تراث کربلا، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ ساخت نیمضریحهای خیمهگاه مطهر، پایگاه اطلاعرسانی ستاد بازسازی عتبات عالیات.
- ↑ قصة حرق المخیم الحسینی فی نهار العاشر من محرم الحرام، پایگاه اطلاعرسانی آستان مقدس امام حسین.
- ↑ شمار شهدای انفجار کربلا به ۴۳ شهید و۷۳ مجروح افزایش یافت.، خبرگزاری فارس.
منابع
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- اصفهانی، میرزا ابوطالب خان، مسیر طالبی، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، شرکت انتشاراتعلمی و فرهنگی، ۱۳۷۳ش.
- امین، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت،دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق،
- انصاری، رئوف محمدعلی، معماری کربلا در گذر تاربخ، ۱۳۸۹ش، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۹ش.
- آل طعمة، سیدسلمان هادی، تراث كربلاء، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- بحرانی، عبدالله، عوالم العلوم و المعارف (امام حسین علیهالسلام)، مؤسسة الامام الهادی.
- خلیلی، جعفر، موسوعة العتبات المقدسه، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۷ق.
- سنگری، محمدرضا، آینه داران آفتاب، شرکت چاپ و نشر بینالملل، ۱۳۹۲ش،
- طاووس، علی بن موسی بن جعفر، اللهوف علی قتلی الطفوف، قم، اسوه، ۱۳۸۳ش.
- طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
- عربخانی، رسول، عتبات عالیات در روابط ایران و عثمانی در قرن نوزدهم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه/ بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش.
- عمادزاده، حسین، زندگانی سیدالشهدا، تهران، نشر محمد، ۱۳۶۸ش، ص۳۲۹.
- قرشی، باقر شریف، حیاة الامام الحسین، النجف، مطبعة الآداب، چاپ اول، ۱۳۹۴ق.
- قمی، شیخ عباس، نفس المهموم، منشورات ذوی القربی، ۱۳۷۹ش.
- کوفی، ابناعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۱ق.
- مدرس، محمّد باقر، شهر حسین، انتشارات کلینی، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- مقدس، احسان، راهنمای اماكن زیارتی و سیاحتی در عراق، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۸ش.
- نیبور، کارستن، رحلة الی شبه الجزیرة العربیة و الی بلاد اخری مجاورة لها، ترجمه منذر عبیر، مؤسسة الانتشار العربی، بیروت، ۲۰۰۷م.
- ساخت نیمضریحهای خیمهگاه مطهر، پایگاه اطلاعرسانی ستاد بازسازی عتبات عالیات، تاریخ ثبت خبر: ۲۶-۰۳-۱۳۹۳، تاریخ مراجعه: ۰۸-۰۸-۱۳۹۵.
- سیف عبد الخالق، محلة العباسیة، پایگاه خبری کربلانیوز، تاریخ نمایش: ۱۶-۰۹-۲۰۱۴م، تاریخ مراجعه: ۰۴-۰۸-۱۳۹۵ش.
- المخیم الحسینی، پایگاه اینترنتی شبكة كربلاء المقدسة؛ صفحة مدینة كربلاء، تاریخ مراجعه:۰۴-۰۸-۱۳۹۵ش.
- پایگاه اطلاع رسانی آستان امام حسین، قصة حرق المخیم الحسینی فی نهار العاشر من محرم الحرام، تاریخ درج: ۱۳-۰۸-۱۳۹۳ تاریخ مراجعه: ۰۴-۰۸-۱۳۹۵ش.
- خبرگزاری فارس، شمار شهدای انفجار کربلا به۴۳ شهید و۷۳ مجروح افزایش یافت، تاریخ درج: ۲۸-۱۲-۱۳۸۶، تاریخ مراجعه: ۰۴-۰۸-۱۳۹۵ش.
- المخیم الحسینی بین الحریق والخلود، سید حسین هاشم آل طعمة، پایگاه آستان مقدس ابوالفضل العباس(ع)، تاریخ درج مقاله: ۲۶-۱۲-۲۰۱۰م تاریخ مراجعه: ۰۹-۰۸-۱۳۹۵ش.
پیوند به بیرون
