سازمان وکالت
سازمان وکالت شبکهای از وکلای امامان شیعه بود که برای رفع نیازهای دینی شیعیان، جمعآوری وجوه شرعی، ارتباط با ائمه(ع) و آمادهسازی برای عصر غیبت شکل گرفت. گستردگی سرزمینهای اسلامی، پراکندگی شیعیان، دشواری ارتباط مستقیم با ائمه(ع) و خفقان بنیعباس از علل پیدایش آن بود. حوزه فعالیت سازمان، مناطق شیعهنشین مانند خراسان، عراق، حجاز، یمن و مصر را در برمیگرفت. وظایف وکلا شامل امور مالی، ارتباطی، علمی، سیاسی، اجتماعی، مقابله با مدعیان دروغین و حفاظت بود. این سازمان پنج مرحله از شکلگیری تا پایان در غیبت کبرا را گذراند و تعداد وکلای هر امام بین ۶ تا ۲۱ نفر بود. کتاب «سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه» نوشته محمدرضا جباری به این موضوع پرداخته است.
معرفی کلی
گستردگی سرزمینهای اسلامی، پراکندگی شیعیان و دشواری ارتباط آنان با ائمه(ع)، و نیاز به راهنمایان مورد اعتماد برای رفع شبهات عقیدتی و فقهی، از علل اصلی شکلگیری سازمان وکالت عنوان شده است. همزمانی آن با روی کار آمدن بنیعباس و سیاست سرکوب و خفقان آنان نسبت به علویان و شیعیان نیز در پیدایش و کیفیت این شبکه نقش داشت؛ زیرا در آن شرایط، ارتباط مستقیم امام با شیعیان خطرآفرین بود و شبکه وکالت میتوانست این خلأ را جبران کند. جمعآوری سهم امام و سهم سادات، خمس، هدایا و نذورات و رساندن آن به امام یا صرف در موارد تعیینشده، اداره مُستَغلّات موقوفه ائمه(ع)، و آمادهسازی شیعیان برای عصر غیبت نیز از دیگر علل تشکیل آن بود.[۱]
برخی نویسندگان اهداف کلی امامیه از تأسیس این سازمان را هدایت سیاسی شیعیان و در صورت امکان احقاقِ حق خلافت اهلبیت(ع)، ترویج معارف شیعی و تحکیم پایههای اعتقادی، و برقراری ارتباط با شیعیان و جمعآوری منابع مالی دانستهاند.[۲]
حوزه فعالیت این نهاد نیز تابع پراکندگی شیعیان بود و مناطقی چون خراسان بزرگ، سیستان، آذربایجان و ارّان،[یادداشت ۱] ری، قم، اصفهان، همدان، کرمانشاهان، اهواز، عراق عرب (کوفه، بصره، واسط، بغداد، سامرا، مداین و...)، حجاز، یمن و مصر را در برمیگرفت.[۳]
وظایف وکلا
وظایف وکلا در سازمان وکالت این موارد بیان شده است:
- نقش مالی، یا دریافت وجوه شرعی؛ همچون خمس، زکات، نذر یا هدایای شیعیان و تحویل آنها به امامان شیعه و مصرف آنها در مواردی همچون مصرف بر ضد حاکمیت عباسی، و رفع نیازهای اقتصادی امامان(ع) و شیعیان نیازمند. مدیریت معصومانه و مدبرانه امامان معصوم در این زمینه گاه موجب سردرگمی حاکمان جور و تحیرشان شده است. نمونهای از آن، دستور امام زمان(عج) در مقطعی به وکلا مبنی بر نگرفتن وجوهات و اظهار بیخبری و بیاطلاعی کردن از ارتباط با امام زمان(عج) است که باعث سردرگمی جاسوسها و خبرچینهای مخفی حکومت شد.[۴]
- نقش ارتباطی بین مناطق شیعهنشین و مراکز استقرار ائمه(ع)، به وسیله نامه، ملاقات حضوری، پیک و قاصد یا طرق خارقالعاده.
- نقش علمی و ارشادی نسبت به شیعیان، بهویژه در جریان انتقال امامت به امام بعدی.
- نقش سیاسی و مبارزاتی بر ضد حاکمیت عباسی از طریق فعالیت مخفیانهای که به انسجام و تقویت شیعیان و امامان آنها میانجامید.
- نقش اجتماعی و خدماتی نسبت به ائمه(ع) و شیعیان، از طریق حضور در میان شیعیان و رفع نیازها و مشکلات ایشان.
- نقش مبارزاتی بر ضد منحرفان و مدعیان دروغین وکالت و بابیَّت برای ائمه(ع) که بهویژه در آستانه عصر غیبت و در این عصر رو به فزونی نهادند.
- نقش حفاظتی نسبت به امامان و شیعیان.
- نقش تمهیدی نسبت به ورود شیعه به عصر غیبت.[۵]
مراحل و دورهها
- مرحله اول؛ آغاز و شکلگیری سازمان: این مرحله از زمان امام صادق(ع) و در خلال سالهای ۱۲۵-۱۳۷ق شروع شد.
- مرحله دوم؛ انسجام سازمان و گسترش فعالیت آن: این مرحله از زمان امام کاظم(ع) آغاز شد و آن حضرت به بسط و گسترش سازمان اقدام کرد. این روند تا پایان دوره امامت امام جواد(ع) ادامه یافت.
- مرحله سوم؛ تکامل سازمان: با وجود جوِّ خفقان در زمان امامَین عسکریین(ع) و تحتنظر قرار داشتن این دو امام، آنها توانستند روند تکاملی سازمان را ادامه دهند و آن را برای ورود شیعیان به عصر غیبت امام دوازدهم آماده کنند.
- مرحله چهارم؛ اوج فعالیت: اوج فعالیت سازمان وکالت در عصر غیبت صغرا (۲۵۵-۳۲۹ق) است. در این مرحله، به علت عدم حضور امام دوازدهم(عج)، نواب چهارگانه در رأس سازمان قرار گرفته و واسطه بین امام(ع) و سایر وکلا بودند.
- مرحله پنجم؛ پایان کار سازمان: با شروع غیبت کبرا و صدور توقیع آخر امام دوازدهم(ع) و مرگ نائب چهارمِ امام (علیبنمحمد سمری) فعالیت سازمان وکالت نیز به پایان رسید و وکلای امام در شهرهای مختلف، از دریافت وجوه مالی مربوط به امام و همچنین ادعای ارتباط با امام زمان(ع) خودداری کردند.[۶]
تعداد وکلای امامان
- امام صادق(ع) / ۶ نفر.
- امام کاظم(ع) / ۱۳ نفر.
- امام رضا(ع) / ۱۰ نفر.
- امام جواد(ع) / ۱۳ نفر.
- امام هادی(ع) / ۱۴ نفر.
- امام عسکری(ع) / ۲۱ نفر.
- امام مهدی(ع) / ۴ نفر.[۷]
کتاب سازمان وکالت

سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه، کتابی به زبان فارسی نوشته محمد رضا جباری یکی از محققان حوزوی است. این کتاب در ۹ فصل به بررسی موضوع سازمان وکالت در عصر ائمه و وکلای ایشان پرداخته است.
مؤلف درباره نام کتاب با عنوان «سازمان وکالت» به وکلای ائمه از زمان امام صادق (ع) اشاره کرده که مجموعهای متشکل و ارتباطی بودند و با رهبر سازمان که ائمه بودند ارتباط داشتند. امامان شیعه در این تشکیلات سازمانی وکلای برجستهای داشتند که «وکلای ارشد» بودند و در واقع معاونان ائمه(ع) در رهبری سازمان را ایفا کرده و بر عملکرد وکلای نواحی مختلف نظارت داشتند.[۸]
مؤلف، موضوع سازمان وکالت در عصر ائمه(ع) و معرفی وکلای آنان را از جمله مباحث اساسی و تعیینکننده در تحلیل و شناخت ابعاد گوناگون حیات ائمه و پیروان آنها میداند.[۹]
پانویس
- ↑ دشتی، فرهنگ جهاد، نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمه علیهمالسلام، ۱۳۸۴ش، ص۱۰۲.
- ↑ بررسی تطبیقی سازمان دعوت عباسیان و سازمان وکالت امامیه (مراحل شکلگیری و عوامل پیدایش)، ص۷۵-۱۰۴.
- ↑ نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمه علیهم السلام، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص۴۶۷.
- ↑ جباری، از سازمان وکالت تا فقاهت، ۱۳۸۲ش، پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ جباری، بررسی تطبیقی سازمان دعوت عباسیان و سازمان وکالت امامیه (مراحل شکلگیری و عوامل پیدایش)، ۱۳۸۹ش.
- ↑ از سازمان وکالت تا فقاهت، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۷.
- ↑ جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۷.
یادداشت
- ↑ آران یا اَرّان، سرزمینی است در قفقاز که حدود آن در دورههای مختلف تا اندازهای متغیر بودهاست و نام آن را جغرافینگاران به شکلهای گوناگون آوردهاند. دهخدا آن را شهری دانسته که قباد آن را بنا کرده است.
منابع
- دشتی، محمد، فرهنگ جهاد، نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمه علیهم السلام، شماره ۴۰، تابستان ۱۳۸۴ش.
- جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمة علیهم السلام، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۲ش.
- جباری، محمدرضا، از سازمان وکالت تا فقاهت، موعود، خرداد و تیر۱۳۸۲ش، شماره ۳۸ (پرتال جامع علوم انسانی).
- جباری، محمدرضا/ ملبوبی، محمدکاظم، بررسی تطبیقی سازمان دعوت عباسیان و سازمان وکالت امامیه (مراحل شکلگیری و عوامل پیدایش)، قم، تاریخ در آیینه پژوهش، سال هفتم، شماره سوم، پاییز۱۳۸۹ش، ص۷۵۱۰۴.
- نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمه علیهم السلام، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، مجله فرهنگ جهاد تابستان ۱۳۸۴، شماره ۴۰.
- کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۹ش.