پرش به محتوا

سازمان وکالت

مقاله متوسط
کپی‌کاری از منابع خوب
از ویکی شیعه

سازمان وکالت شبکه‌ای از وکلای امامان شیعه بود که برای رفع نیازهای دینی شیعیان، جمع‌آوری وجوه شرعی، ارتباط با ائمه(ع) و آماده‌سازی برای عصر غیبت شکل گرفت. گستردگی سرزمین‌های اسلامی، پراکندگی شیعیان، دشواری ارتباط مستقیم با ائمه(ع) و خفقان بنی‌عباس از علل پیدایش آن بود. حوزه فعالیت سازمان، مناطق شیعه‌نشین مانند خراسان، عراق، حجاز، یمن و مصر را در برمی‌گرفت. وظایف وکلا شامل امور مالی، ارتباطی، علمی، سیاسی، اجتماعی، مقابله با مدعیان دروغین و حفاظت بود. این سازمان پنج مرحله از شکل‌گیری تا پایان در غیبت کبرا را گذراند و تعداد وکلای هر امام بین ۶ تا ۲۱ نفر بود. کتاب «سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه» نوشته محمدرضا جباری به این موضوع پرداخته است.

معرفی کلی

گستردگی سرزمین‌های اسلامی، پراکندگی شیعیان و دشواری ارتباط آنان با ائمه(ع)، و نیاز به راهنمایان مورد اعتماد برای رفع شبهات عقیدتی و فقهی، از علل اصلی شکل‌گیری سازمان وکالت عنوان شده است. همزمانی آن با روی کار آمدن بنی‌عباس و سیاست سرکوب و خفقان آنان نسبت به علویان و شیعیان نیز در پیدایش و کیفیت این شبکه نقش داشت؛ زیرا در آن شرایط، ارتباط مستقیم امام با شیعیان خطرآفرین بود و شبکه وکالت می‌توانست این خلأ را جبران کند. جمع‌آوری سهم امام و سهم سادات، خمس، هدایا و نذورات و رساندن آن به امام یا صرف در موارد تعیین‌شده، اداره مُستَغلّات موقوفه ائمه(ع)، و آماده‌سازی شیعیان برای عصر غیبت نیز از دیگر علل تشکیل آن بود.[۱]

برخی نویسندگان اهداف کلی امامیه از تأسیس این سازمان را هدایت سیاسی شیعیان و در صورت امکان احقاقِ حق خلافت اهل‌بیت(ع)، ترویج معارف شیعی و تحکیم پایه‌های اعتقادی، و برقراری ارتباط با شیعیان و جمع‌آوری منابع مالی دانسته‌اند.[۲]

حوزه فعالیت این نهاد نیز تابع پراکندگی شیعیان بود و مناطقی چون خراسان بزرگ، سیستان، آذربایجان و ارّان،[یادداشت ۱] ری، قم، اصفهان، همدان، کرمانشاهان، اهواز، عراق عرب (کوفه، بصره، واسط، بغداد، سامرا، مداین و...)، حجاز، یمن و مصر را در برمی‌گرفت.[۳]

وظایف وکلا

وظایف وکلا در سازمان وکالت این موارد بیان شده است:

  • نقش مالی، یا دریافت وجوه شرعی؛ همچون خمس، زکات، نذر یا هدایای شیعیان و تحویل آنها به امامان شیعه و مصرف آنها در مواردی همچون مصرف بر ضد حاکمیت عباسی، و رفع نیازهای اقتصادی امامان(ع) و شیعیان نیازمند. مدیریت معصومانه و مدبرانه امامان معصوم در این زمینه گاه موجب سردرگمی حاکمان جور و تحیرشان شده است. نمونه‌ای از آن، دستور امام زمان(عج) در مقطعی به وکلا مبنی بر نگرفتن وجوهات و اظهار بی‌خبری و بی‌اطلاعی کردن از ارتباط با امام زمان(عج) است که باعث سردرگمی جاسوس‌ها و خبرچین‌های مخفی حکومت شد.[۴]
  • نقش ارتباطی بین مناطق شیعه‌نشین و مراکز استقرار ائمه(ع)، به وسیله نامه، ملاقات حضوری، پیک و قاصد یا طرق خارق‌العاده.
  • نقش علمی و ارشادی نسبت به شیعیان، به‌ویژه در جریان انتقال امامت به امام بعدی.
  • نقش سیاسی و مبارزاتی بر ضد حاکمیت عباسی از طریق فعالیت مخفیانه‌ای که به انسجام و تقویت شیعیان و امامان آنها می‌انجامید.
  • نقش اجتماعی و خدماتی نسبت به ائمه(ع) و شیعیان، از طریق حضور در میان شیعیان و رفع نیازها و مشکلات ایشان.
  • نقش مبارزاتی بر ضد منحرفان و مدعیان دروغین وکالت و بابیَّت برای ائمه(ع) که به‌ویژه در آستانه عصر غیبت و در این عصر رو به فزونی نهادند.
  • نقش حفاظتی نسبت به امامان و شیعیان.
  • نقش تمهیدی نسبت به ورود شیعه به عصر غیبت.[۵]

مراحل و دوره‌ها

  • مرحله اول؛ آغاز و شکل‌گیری سازمان: این مرحله از زمان امام صادق(ع) و در خلال سال‌های ۱۲۵-۱۳۷ق شروع شد.
  • مرحله دوم؛ انسجام سازمان و گسترش فعالیت آن: این مرحله از زمان امام کاظم(ع) آغاز شد و آن حضرت به بسط و گسترش سازمان اقدام کرد. این روند تا پایان دوره امامت امام جواد(ع) ادامه یافت.
  • مرحله سوم؛ تکامل سازمان: با وجود جوِّ خفقان در زمان امامَین عسکریین(ع) و تحت‌نظر قرار داشتن این دو امام، آنها توانستند روند تکاملی سازمان را ادامه دهند و آن را برای ورود شیعیان به عصر غیبت امام دوازدهم آماده کنند.
  • مرحله چهارم؛ اوج فعالیت: اوج فعالیت سازمان وکالت در عصر غیبت صغرا (۲۵۵-۳۲۹ق) است. در این مرحله، به علت عدم حضور امام دوازدهم(عج)، نواب چهارگانه در رأس سازمان قرار گرفته و واسطه بین امام(ع) و سایر وکلا بودند.
  • مرحله پنجم؛ پایان کار سازمان: با شروع غیبت کبرا و صدور توقیع آخر امام دوازدهم(ع) و مرگ نائب چهارمِ امام (علی‌بن‌محمد سمری) فعالیت سازمان وکالت نیز به پایان رسید و وکلای امام در شهرهای مختلف، از دریافت وجوه مالی مربوط به امام و همچنین ادعای ارتباط با امام زمان(ع) خودداری کردند.[۶]

تعداد وکلای امامان


کتاب سازمان وکالت

کتاب سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه نوشته محمد رضا جباری

سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه، کتابی به زبان فارسی نوشته محمد رضا جباری یکی از محققان حوزوی است. این کتاب در ۹ فصل به بررسی موضوع سازمان وکالت در عصر ائمه و وکلای ایشان پرداخته است.

مؤلف درباره نام کتاب با عنوان «سازمان وکالت» به وکلای ائمه از زمان امام صادق (ع) اشاره کرده که مجموعه‌ای متشکل و ارتباطی بودند و با رهبر سازمان که ائمه بودند ارتباط داشتند. امامان شیعه در این تشکیلات سازمانی وکلای برجسته‌ای داشتند که «وکلای ارشد» بودند و در واقع معاونان ائمه(ع) در رهبری سازمان را ایفا کرده و بر عملکرد وکلای نواحی مختلف نظارت داشتند.[۸]

مؤلف، موضوع سازمان وکالت در عصر ائمه(ع) و معرفی وکلای آنان را از جمله مباحث اساسی و تعیین‌کننده در تحلیل و شناخت ابعاد گوناگون حیات ائمه و پیروان آنها می‌داند.[۹]

پانویس

  1. ↑ دشتی، فرهنگ جهاد، نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمه علیهم‌السلام، ۱۳۸۴ش، ص۱۰۲.
  2. ↑ بررسی تطبیقی سازمان دعوت عباسیان و سازمان وکالت امامیه (مراحل شکل‌گیری و عوامل پیدایش)، ص۷۵-۱۰۴.
  3. ↑ نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمه علیهم السلام، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  4. ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص۴۶۷.
  5. ↑ جباری، از سازمان وکالت تا فقاهت، ۱۳۸۲ش، پرتال جامع علوم انسانی.
  6. ↑ جباری، بررسی تطبیقی سازمان دعوت عباسیان و سازمان وکالت امامیه (مراحل شکل‌گیری و عوامل پیدایش)، ۱۳۸۹ش.
  7. ↑ از سازمان وکالت تا فقاهت، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  8. ↑ جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۷.
  9. ↑ جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۷.

یادداشت

  1. ↑ آران یا اَرّان، سرزمینی است در قفقاز که حدود آن در دوره‌های مختلف تا اندازه‌ای متغیر بوده‌است و نام آن را جغرافی‌نگاران به شکل‌های گوناگون آورده‌اند. دهخدا آن را شهری دانسته که قباد آن را بنا کرده است.

منابع