مهدویت
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
مهدویت آموزهای درباره موعود و نجاتبخشی است که بر اساس آن، شخصی در آخرالزمان ظهور میکند و با برقراری عدالت، انسانها را از ظلم و تباهی نجات میدهد. باور به منجی و نجاتبخش در ادیان و فرهنگهای مختلف وجود دارد؛ با این حال، ویژگیهای منجی و چگونگی نجات در هر یک از این سنتها متفاوت است. در میان مسلمانان، مهدویت از آموزههای مشترک شیعه و اهلسنت است، هرچند درباره هویت مهدی، ولادت، غیبت و ویژگیهای او اختلاف نظر وجود دارد. شیعیان دوازدهامامی، مهدی موعود را محمد بن حسن عسکری، امام دوازدهم، میدانند و معتقدند او پس از دوره غیبت، ظهور خواهد کرد و جهان را از عدالت پر خواهد ساخت.
تحول تاریخی اندیشه مهدویت
مهدویت به آموزهها و باورهای مربوط به مهدی اشاره دارد.[۱] باور به مهدی و نجاتبخش موعود، پیش از شکلگیری اعتقاد امامیه به امام دوازدهم، در میان برخی جریانهای اسلامی وجود داشت. از نیمه دوم قرن نخست هجری، عنوان «مهدی» درباره برخی شخصیتها به کار رفت و در مواردی، پیروان آنان به بازگشت یا ظهور دوباره آنان باور داشتند. محمد بن حنفیه و برخی دیگر از شخصیتهای سیاسی و مذهبی سدههای نخست اسلامی در منابع تاریخی با عنوان مهدی یا باورهای مهدوی مرتبط شدهاند.[۲] در میان جریانهای شیعی نیز پس از شهادت برخی امامان، گروههایی آنان را مهدی موعود دانستند؛ از جمله ناووسیه درباره امام صادق(ع)، واقفه درباره امام کاظم(ع) و برخی گروهها درباره امام حسن عسکری(ع).[۳] از این رو، در سدههای نخست اسلامی، مهدی در جریانهای مختلف مصادیق متفاوتی داشت. در اعتقاد امامیه اثناعشری، مهدی بر امام دوازدهم، محمد بن حسن عسکری(ع)، تطبیق یافت و آموزههایی درباره ولادت، امامت، غیبت، انتظار و ظهور او شکل گرفت.
در دورههای بعد نیز باور به مهدی در جریانهای مختلف اسلامی با برداشتها و کارکردهای متفاوت همراه شد. برخی اشخاص و خاندانها بهعنوان مهدی معرفی شدند و شماری از جنبشهای سیاسی و اجتماعی نیز با ادعاهای مهدوی شکل گرفتند.
مهدویت در منابع اسلامی
مسئله مهدویت بهصراحت در قرآن مطرح نشده است؛ با این حال، مفسران شیعه شماری از آیات را با مهدویت مرتبط دانستهاند.[۴] این آیات را میتوان در چند دسته کلی جای داد:
- آیات ناظر به ضرورت وجود امام: مانند آیه «وَلِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» (رعد: ۷) که در روایتی از امام صادق(ع) به وجود امامی از خاندان پیامبر(ص) در هر زمان تفسیر شده است.[۵]
- آیات مربوط به وراثت زمین و حاکمیت صالحان: از جمله آیه ۱۰۵ سوره انبیاء که وراثت زمین را به بندگان صالح خدا وعده میدهد. آیه ۵ سوره قصص که از اراده الهی برای مستضعفان و قرار دادن آنان بهعنوان پیشوایان و وارثان زمین سخن میگوید. همچنین در آیه ۵۵ سوره نور، خلافت مؤمنان صالح در زمین، استقرار دین و تبدیل خوف آنان به امنیت وعده داده شده است.[۶]
- آیات مرتبط با غیبت و ظهور: برخی آیات درباره صبر و پایداری، آزمایش مؤمنان، اختلاف مردم، گسترش ظلم و سرانجام پیروزی حق، در روایات و تفاسیر شیعه با دوران غیبت و ظهور امام مهدی(ع) مرتبط دانسته شدهاند.
گستردگی روایات مهدویت
روایات مهدویت در منابع شیعه و اهلسنت فراوان است[۷] و موضوعاتی مانند نسب و ویژگیهای مهدی،[۸] غیبت، انتظار،[۹] نشانههای ظهور،[۱۰] یاران،[۱۱] ظهور،[۱۲] حکومت و وضعیت جهان پس از ظهور[۱۳] را دربرمیگیرد. چدر روایات نبوی، مهدی از خاندان پیامبر(ص) معرفی شده[۱۴] و ظهور او با برقراری عدالت پس از فراگیر شدن ظلم ارتباط داده شده است. در روایات شیعه، این آموزه با اعتقاد به امامت محمد بن حسن عسکری(ع)، غیبت و استمرار حجت الهی پیوند خورده است.
در منابع اهلسنت نیز احادیثی درباره ظهور مهدی، نسب او و برقراری عدالت در آخرالزمان نقل شده است؛ با این حال، دیدگاه اهلسنت درباره هویت و برخی جزئیات مهدویت با دیدگاه امامیه تفاوت دارد.
مرتضی مطهری فیلسوف و اسلام پژوه:
مسئله مهدویت در اسلام- و بالاخص در تشیع- یک فلسفه بزرگ است، اعتقاد به ظهور منجی است، نه در شعاع زندگی یک قوم و یک ملّت و یا یک منطقه و یا یک نژاد بلکه در شعاع زندگی بشریت؛ مربوط به این نیست که یک منجی بیاید و مثلا شیعه را یا ایران را یا آسیا را یا مسلمانان جهان را نجات دهد، مربوط به این است که یک منجی و مصلح ظهور کند و تمام اوضاع زندگی بشر را در عالم دگرگون کند و در جهت صلاح و سعادت بشر تغییر بدهد.
*منبع: مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، صص۸۵-۸۶.
مهدویت در اندیشه فلسفی و عرفانی
مسئله مهدویت در آثار برخی فیلسوفان و عارفان مسلمان نیز مورد توجه قرار گرفته است. در این آثار، مهدویت با مفاهیمی مانند انسان کامل، ولایت و حجت الهی تبیین شده است.[۱۵] سهروردی بر امکان پنهان بودن ولایت ولیّ الهی تأکید دارد.[۱۶] ملاصدرا نیز وجود حجت الهی را در هر زمان ضروری میداند و معتقد است عالم هیچگاه از ولیّ الهی خالی نیست؛ خواه او آشکار باشد یا پنهان و خواه مردم از او پیروی کنند یا نکنند.[۱۷] وی با استناد به روایات، وجود امام مهدی(ع) و استمرار ولایت را تأیید میکند.[۱۸]
در آثار عارفان، مهدویت غالباً در پیوند با ولایت و ختم ولایت مطرح شده است.[۱۹] حکیم ترمذی درباره ختم ولایت بحث کرده است.[۲۰] ابنعربی نیز در الفتوحات المکیة مباحثی درباره مهدی موعود و یاران او آورده کرده است.[۲۱] دیدگاه عارفان درباره مهدی یکسان نیست؛ برخی در جزئیات به دیدگاه امامیه نزدیک شدهاند و برخی دیگر او را در چارچوب نظریه ولایت و انسان کامل تفسیر کردهاند. سید حیدر آملی، مهدی موعود را با مفاهیمی مانند ولایت مطلقه و قطب وقت پیوند داده است.[۲۲]
در میان برخی صوفیان نیز ادعاهای مهدوی مطرح شده است؛ از جمله سید محمد نوربخش که در قرن نهم هجری قمری مهدویت خود را اعلام کرد.[۲۳]
آثار و کارکردهای باور به مهدویت
برای باور به مهدویت و انتظار ظهور، آثار و کارکردهای فردی و اجتماعی مختلفی در منابع و آثار اندیشمندان مسلمان برشمرده شده است. در اندیشه شیعی، برخی اندیشمندان امید به آینده و پیروزی عدالت بر ظلم را از آثار باور به ظهور مهدی دانستهاند.[۲۴] انتظار ظهور نیز صرفاً چشمبهراهی برای وقوع رویدادی در آینده تلقی نشده، بلکه با اصلاح فرد و جامعه، انجام وظایف دینی و مقابله با ظلم ارتباط یافته است.[۲۵]موعودباوری همچنین با ترسیم آیندهای آرمانی، برای حرکت فرد و جامعه غایت و جهت ایجاد میکند؛ در اندیشه شیعی، این آینده با عدالت، رحمت، برادری، مساوات و حاکمیت حق توصیف شده است.[۲۶]
باور به مهدویت در دورههای مختلف تاریخی، در شکلگیری برخی جنبشها و قیامهای اجتماعی و سیاسی نیز تأثیر داشته است.[۲۷] شماری از قیامها و جنبشها با استناد به مهدویت شکل گرفتهاند و برخی مدعیان مهدویت و حکومتها نیز از این باور برای تقویت مشروعیت خود بهره بردهاند. قیام مختار، قیام محمد بن عبدالله معروف به نفس زکیه و جنبش سربداران و انقلاب اسلامی ایران از این نمونهاند.[۲۸]
آیت الله خامنهای:
از بزرگترین آثار و مهمترین دستاوردهای خاصیّت اعتقاد به مهدویت در میان شیعیان، امیدآفرینی است. جامعهی تشیّع فقط به برجستگیهای تاریخ خود در گذشته متّکی نیست، چشم به آینده دارد. یک نفر معتقد به مسئلهی مهدویّت طبق اعتقاد تشیّع، در سختترین شرایط، دل را خالی از امید نمیداند و شعلهی امید همواره وجود دارد؛ میداند که این دوران تاریکی، این دوران ظلم، این دوران تسلّط ناحق و باطل قطعاً سپری خواهد شد.
باور به مهدویت در دورههای مختلف تاریخی در شکلگیری برخی جنبشها و قیامهای اجتماعی و سیاسی تأثیر داشته است. شماری از قیامها با استناد به مهدویت شکل گرفتهاند و برخی مدعیان مهدویت و حکومتها نیز از این باور برای کسب یا تقویت مشروعیت سیاسی بهره بردهاند. قیام مختار، قیام محمد بن عبدالله معروف به نفس زکیه، جنبش سربداران و دولت فاطمی از نمونههای پیوند مهدویت با تحولات سیاسی و اجتماعیاند. مهدویت در گفتمان انقلاب اسلامی ایران جایگاه مهمی یافته است.[۲۹] برخی رهبران و اندیشمندان جمهوری اسلامی، اهداف انقلاب را با جامعه مهدوی و تحقق عدالت مرتبط دانستهاند. در این نگاه، تشکیل حکومت اسلامی و تلاش برای تحقق ارزشهای دینی در مسیر تحقق جامعه موعود تفسیر میشود.[۳۰]
آیت الله جوادی آملی از مراجع تقلید:
اسلام در سه بخش برنامه دارد؛ بخش «ملی» که مربوط به مسلمانان است، بخش «منطقه ای» که موحدان عالم را شامل می شود و بخش «بین المللی» که مخاطب آن همه انسان ها اعم از موحد و غیرموحد هستند، مهدویت از جمله موضوعات بین المللی اسلام است.
منبع: https://javadi.esra.ir/fa/w/]]
مهدویت در مذاهب و جریانهای اسلامی
- امامیه اثناعشری، محمد بن حسن عسکری(ع) را امام دوازدهم و مهدی موعود میداند. بر اساس این دیدگاه، او پس از ولادت وارد غیبت شده و در آخرالزمان ظهور خواهد کرد. مهدویت در امامیه با آموزههایی مانند امامت، استمرار حجت الهی، غیبت، انتظار و برقراری عدالت جهانی ارتباط دارد.
- اهلسنت اصل ظهور مهدی موعود را در منابع حدیثی و اعتقادی خود مطرح کردهاند. در دیدگاه رایج اهلسنت، مهدی از خاندان پیامبر(ص) و نسل فاطمه(س) است و در آخرالزمان ظهور خواهد کرد و عدالت را در زمین برقرار خواهد ساخت.
- زیدیه اصل ظهور مهدی موعود را میپذیرد، اما بیشتر جریانهای زیدی محمد بن حسن عسکری(ع) را مهدی موعود و امام غائب نمیدانند.[۳۱] در تلقی رایج زیدی، مهدی در آینده ظهور خواهد کرد و از نسل فاطمه(س) خواهد بود.[۳۲] در طول تاریخ، برخی جریانهای زیدی شماری از رهبران علوی را مهدی دانسته یا احتمال مهدی بودن آنان را مطرح کردهاند؛ از جمله زید بن علی، محمد نفس زکیه، محمد بن قاسم و یحیی بن عمر.[۳۳]
- مهدویت در اسماعیلیه نیز از آموزههای آخرالزمانی است، اما درباره مصداق مهدی میان جریانهای مختلف اسماعیلی اختلاف وجود دارد.[۳۴] اسماعیلیه خالصه، اسماعیل بن جعفر(ع) را مهدی دانستند و برخی جریانهای بعدی، از جمله مبارکیه و قرامطه، محمد بن اسماعیل را مهدی و قائم موعود معرفی کردند.[۳۵] در دورههای بعد، برخی خلفای فاطمی نیز از عنوان «مهدی» استفاده کردند. عبیدالله مهدی، بنیانگذار دولت فاطمی، از مهمترین نمونههای این کاربرد سیاسی و مذهبی عنوان مهدی است.[۳۶]
دیدگاه اسلامشناسان و شرقشناسان
مهدویت از موضوعات مورد مطالعه پژوهشگران تاریخ اسلام، مطالعات ادیان و اندیشه اسلامی بوده است. برخی پژوهشگران آن را در چارچوب تحول اندیشههای آخرالزمانی در اسلام بررسی کردهاند و برخی بر زمینههای سیاسی، اجتماعی و فرقهای شکلگیری جنبشهای مهدوی تأکید داشتهاند.
هانری کربن با رویکردی پدیدارشناسانه، مهدویت را از عناصر مهم عرفان و حکمت شیعی دانسته و ظهور امام را با آشکار شدن معانی باطنی دین مرتبط کرده است.[۳۷] از نگاه او با ظهور همه مبانی پنهان یا معانی معنوی وحی الهی آشکار میشود.[۳۸] دارمستتر نویسنده فرانسوی با نگاهی تاریخی معتقد است که مهدویت در قرآن نیامده است و در سخنان پیامبر نیز نشانههای روشنی در این زمینه وجود ندارد. وی مهدویت را زاییده اندیشه فکری شیعه و متأثر از اساطیر ایرانی میداند.[۳۹]
خاورشناس هندی (۱۹۰۳-۱۸۶۶م) مدعی است که اندیشه مهدویت به وسیله شیعیان کوفه ترویج شده است تا بتوانند از پتانسیل و تواناییهایش در مقابله با خلافت خلفاء بنی امیه ساکن شام استفاده کنند.[۴۰] ایگناتس گلدزیهر (درگذشت: ۱۹۱۲م)، خاورشناس مجارستانی، با نگاهی تاریخی معتقد است که اعتقاد به مهدویت ریشه در عناصر فکری یهودی و مسیحی بازگشت دارد و در آن پارهای از ویژگی مبحث سوشیانس که مورد استفاده زرتشتیان است دیده میشود.[۴۱] دیوید سامویل مارگولیوث معتقد است که مهدویت از زمان محمد بن حنفیه توسط مختار ثقفی و توسط عدهای از طرفداران محمد بن حنفیه -فرقه کیسانیه- به وجود آمده که پس از کشتهشدن او عنوان مهدی راه به او اطلاق کردهاند.[۴۲]
دیدگاههای مخالف
برخی نویسندگان و پژوهشگران، از جمله محمد رشید رضا، احمد امین، ابنخلدون، یوسف قرضاوی و احمد الکاتب، درباره مبانی، خاستگاه تاریخی یا پیامدهای اجتماعی مهدویت دیدگاههای انتقادی مطرح کردهاند. در برابر این دیدگاهها، عالمان و پژوهشگران شیعه و نیز شماری از عالمان اهلسنت به نقدها و استدلالهای مطرحشده پاسخ دادهاند.
عدم تصریح قرآن به مهدویت
یوسف قرضاوی، معتقدند در قرآن تصریحی به مهدویت وجود ندارد.[۴۳] در مقابل، عالمان مسلمان، میان تصریح مستقیم قرآن به نام مهدی و ارتباط برخی آیات با آموزه مهدویت تفاوت گذاشتهاند. در مقابل، شماری از مفسران اهلسنت، مانند فخر رازی و قرطبی، برخی آیات را با تحولات آخرالزمان و ظهور منجی مرتبط دانستهاند.[۴۴] مفسران شیعه نیز با استناد به روایات اهلبیت(ع)، شماری از آیات را با مهدویت و وقایع پیش و پس از ظهور مرتبط دانستهاند.
اعتبار روایات مهدویت
ابنخلدون در مقدمه، شماری از احادیث مهدی را از نظر سند بررسی کرده و در اعتبار مجموعهای از آنها تردید کرده است. به نظر او، ضعف یا اختلاف در اسناد این روایات مانع از اثبات قطعی باور به مهدی بر پایه آنهاست. همچنین رشید رضا نیز روایات مهدویت را متعارض دانسته و در اعتبار آنها تردید کرده است.[۴۵] در مقابل، عالمان شیعه میان روایات مختلف تمایز گذاشته و اعتبار آنها را بر اساس سند و محتوا بررسی کردهاند؛ ازاینرو، وجود اختلاف در برخی روایات را بهتنهایی موجب بیاعتباری همه روایات مهدویت نمیدانند.[۴۶] احمد امین نیز نبودن روایات مهدویت در صحیح بخاری و صحیح مسلم را از جمله دلایل تردید در اعتبار آنها دانسته است.[۴۷] در مقابل، عالمان اهلسنت اعتبار حدیث را منحصر به این دو کتاب نمیدانند؛[۴۸] چنانکه ابنصلاح تصریح کرده است که بخاری و مسلم همه احادیث صحیح را در کتابهای خود نیاوردهاند.[۴۹] احادیث مهدویت نیز در شماری از منابع حدیثی اهلسنت، از جمله المصنف ابنابیشیبه، المصنف صنعانی، مسند احمد بن حنبل و جامع الاصول ابناثیر، نقل شده است.
پیدایش باور به مهدویت در دوران حیرت
احمد الکاتب معتقد است باور به مهدی غایب پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) و در پی اختلاف و سرگردانی شیعیان درباره جانشین او شکل گرفت. به باور او، ادعای وجود فرزندی برای امام عسکری(ع) در این دوره زمینه شکلگیری اعتقاد به مهدی غایب را فراهم کرد.[۵۰] در منابع امامیه، اصل وجود دورهای از حیرت و اختلاف پس از شهادت امام عسکری(ع) پذیرفته شده است؛ اما منشأ آن متفاوت تبیین میشود. نعمانی و شیخ صدوق این سرگردانی را ناشی از شرایط آن دوره و بیتوجهی برخی شیعیان به روایات پیشین درباره غیبت و امام مهدی دانستهاند.[۵۱] بر اساس این دیدگاه، اعتقاد به غیبت پس از شهادت امام عسکری(ع) ایجاد نشد، بلکه روایات مربوط به غیبت و مهدی پیش از آن در میان مسلمانان وجود داشته و این دوره، مرحلهای برای تطبیق آن روایات بر امام دوازدهم شیعیان بوده است.[۵۲]
ادعای شکلگیری مهدویت به دست شیعیان
رشید رضا[۵۳] و احمد امین[۵۴] این فرضیه را نیز مطرح کردهاند که شیعیان در سدههای نخست اسلامی برای تقویت جایگاه سیاسی و دینی خاندان پیامبر(ص)، برخی احادیث مربوط به مهدویت را پدید آوردهاند. در مقابل، برخی پژوهشگران اهلسنت با استناد به گستردگی روایات مهدویت در منابع غیرشیعی، این دیدگاه را نقد کردهاند. برای نمونه، بستوی در کتاب المهدی المنتظر فی ضوء الاحادیث و الآثار الصحیحه، شماری از روایات مهدویت در منابع حدیثی اهلسنت را نقل کرده و به نقل آنها از طریق گروهی از صحابه اشاره کرده است.[۵۵] او مینویسد: «از مجموع ۴۶ حدیث صحیحی که درباره مهدی وجود دارد، جز ۱۱ حدیث که برخی افراد متهم به شیعه بودن در اسناد آنها وجود دارد، دیگر احادیث در این باب هیچگونه اتهامی در سندشان وجود ندارد».[۵۶]
انتظار و پیامدهای اجتماعی
برخی منتقدان، انتظار ظهور را عاملی برای کاهش فعالیت اجتماعی و سستی در انجام وظایف دینی دانستهاند.[۵۷] در مقابل، مرتضی مطهری میان انتظار سازنده و انتظار انفعالی تفاوت گذاشته و انتظار را، در صورتی که با مسئولیتپذیری و تلاش برای اصلاح جامعه همراه باشد، عامل تحرک و مبارزه با ظلم دانسته است، نه موجب کنار گذاشتن وظایف فردی و اجتماعی.[۵۸] رشید رضا نیز گسترش باور به مهدی را از عوامل شکلگیری برخی فتنههای اجتماعی دانسته است.[۵۹] احمد امین با اشاره به تعدد مدعیان مهدویت و جنبشهای مرتبط با آنان، این پدیده را از عوامل ایجاد اختلاف و درگیری در تاریخ اسلام دانسته است.[۶۰] برخی اندیشمندان شیعه این موارد را از اصل آموزه مهدویت و سوءاستفاده از آن یا ادعای نادرست درباره مهدویت تفکیک کرده و وجود چنین مواردی را دلیلی بر نادرستی اصل این آموزه نمیدانند.[۶۱]
مدعیان مهدویت
مدعیان مهدویت به اشخاصی گفته میشود که در دورههای مختلف تاریخی، خود را مهدی موعود معرفی کرده یا پیروانشان آنان را مهدی دانستهاند. این پدیده از سده نخست هجری در میان برخی جریانهای اسلامی دیده شده و در مواردی به شکلگیری جنبشهای مذهبی، قیامهای سیاسی یا حکومتهای جدید انجامیده است. از نخستین نمونههای این ادعا، محمد بن حنفیه است که کیسانیه پس از وفات او، وی را مهدی موعود دانستند و معتقد شدند که نمرده و در کوه رضوی به سر میبرد و در آینده ظهور خواهد کرد. پس از او، اشخاص دیگری مانند محمد بن عبدالله محض نیز از سوی برخی پیروان خود مهدی دانسته شدند.
در دورههای بعد، ادعای مهدویت با تحولات سیاسی و مذهبی پیوند بیشتری یافت. عبیدالله المهدی، بنیانگذار خلافت فاطمی، خود را مهدی معرفی کرد و حکومت فاطمیان را بنیان نهاد. در دورههای متأخر نیز افرادی مانند مهدی سودانی، غلام احمد قادیانی و علیمحمد شیرازی با ادعاهایی درباره مهدویت یا مقام موعود ظهور کردند.
ادعاهای مهدویت از نظر ماهیت یکسان نبوده است. در برخی موارد، شخص خود را مهدی معرفی میکرد؛ در برخی موارد، پیروان یک شخصیت چنین عنوانی را به او نسبت میدادند و در مواردی نیز مهدویت با تفسیر خاصی از ظهور، قیام یا نجات آخرالزمانی همراه بوده است.
پانویس
- ↑ الویری، «گونهشناسی رویکردهای آموزۀ مهدویت در چهارچوب ظرفیت تمدنی»، ص۶۱
- ↑ فرمانیان ارانی، «گونه شناسی کارکردی مفهوم مهدویت با تکیه بر گزارشات تاریخی»، ص۱۴۹.
- ↑ حسین، جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه محمدتقی آتیاللهی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۶ش، ص۳۴-۳۶
- ↑ جمعی از محققین، معجم احادیث امام مهدی، ۱۳۸۶ش، ج۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۲۳، ص۵.
- ↑ فرزی، امید سبز، ۱۳۸۵ش، ص۳۴.
- ↑ علی دخیل، الامام المهدی، ۱۴۰۳ق، ص۶۶.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۱، ص۸۰.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار،۱۴۰۳ق، ج ۵۲، ص۱۴۶.
- ↑ الشیخ الطبرسی، إعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۸۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۳۳۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار،۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۹۰.
- ↑ فیروز آبادی، فضائل الخمسة من الصحاح الستة، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۴۱۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق،ج ۵۱، ص۸۰.
- ↑ پوربهرامی، سهروردی و استمرار ولایت در تمام زمانها، ص۱۱۶.
- ↑ پوررضایی، سهروردی و استمرار ولایت در تمام زمانها، ص۱۲۷
- ↑ پوررضایی، مهدویت و ضرورت وجود امام از دیدگاه صدرالمتألهین، ص۹۷-۹۶
- ↑ پوررضایی، مهدویت و ضرورت وجود امام از دیدگاه صدرالمتألهین، ص۱۰۸.
- ↑ گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ص۳۶۱.
- ↑ نگاهی گذرا به سیر تاریخی مهدویت در تصوف، ص۳.
- ↑ الفتوحات المکیة، ج۳، ص۳۲۷.
- ↑ نگاهی گذرا به سیر تاریخی مهدویت در تصوف، ص۹ ر.ک، انوار الحقیقة و اطوار الطریق و اسرار الشریعة، ص۳۰۴.
- ↑ من مهدی هستم، ص۷۰۳.
- ↑ عبدیپور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، ص۲۳۶.
- ↑ رجوع کنید به: عرفان، «باورداشت آموزه مهدویت و نقش آن در احیای فرهنگ و تمدن اسلامی»، ص۱۲۷.
- ↑ عبدیپور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، ص۲۳۷-۲۳۹.
- ↑ الله بداشتی، «نقش مهدویت در معنا داری زندگی شیعیان»، ص۱۰۲-۱۰۴.
- ↑ الله بداشتی، «نقش مهدویت در معنا داری زندگی شیعیان»، ص۱۰۲-۱۰۴.
- ↑ الویری، گونهشناسی رویکردهای آموزۀ مهدویت در چهارچوب ظرفیت تمدنی، ص۷۹.
- ↑ بیانات آیتالله خامنهای در خطبههای نماز جمعه تهران به مناسبت نیمه شعبان
- ↑ سلطانی، تاریخ و عقاید زیدیه، ص۲۹۱.
- ↑ عقل گرایی زیدیه در انحراف از مهدویت
- ↑ رجوع کنید به: موسوی نژاد، مهدویت و فرقه حسینیه زیدیه، ص۱۲۷-۱۶۲.
- ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۸۱.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۶؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ص۵۶؛ المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۸۴.
- ↑ جامع التواریخ، تاریخ اسماعیلیان، ۱۳۸۷ش، ص۲۳.
- ↑ موسوی گیلانی، سیدرضی، ۱۳۸۵، ص۷۲.
- ↑ موسوی گیلانی، سیدرضی، ۱۳۸۵، ص۷۷.
- ↑ موسوی گیلانی، سیدرضی، ۱۳۸۵، ص۹۵.
- ↑ موسوی گیلانی، سیدرضی، ۱۳۸۵، ص۱۰۷.
- ↑ موسوی گیلانی، سیدرضی، ۱۳۸۵، ص۱۰۹.
- ↑ موسوی گیلانی، سیدرضی، ۱۳۸۵، ص۱۵۲.
- ↑ برخی از عالمان اهلسنت، از جمله یوسف قرضاوی، معتقدند که مهدویت بهصراحت در قرآن نیامده است.
- ↑ قرطبی، تفسیر القرطبی، ج۸، ص۱۲۱؛ فخر رازی، تفسیر الرازی، ج۱۶، ص۴۰؛ ابن جوزی، زاد المسیر لابن الجوزی، ج۳، ص۲۹۰؛ به نقل از حسینی قزوینی، «پاسخ به شبهات پیرامون مهدویت در اهل سنت»، ص۲۳ -۴۱.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ج۹، ص۴۹۹.
- ↑ اکبرنژاد، «بررسی و نقد دیدگاه رشید رضا و احمد امین درباره احادیث مهدویت»، ص۲۳.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ج۹، ص۴۹۹؛ امین، احمد، ضحی الاسلام، ج۳، ص۲۳۷.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۱۷۵؛ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ص۷۱.
- ↑ ابنصلاح، علوم الحدیث، ص۲۱-۲۲.
- ↑ احمد الکاتب، تطور الفکر السیاسی الشیعی، ص۱۲۷.
- ↑ النعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۲؛ قاضی زاده، «تحلیلی درباره احادیث غیبت در کتاب الغیبة نعمانی»، ص۱۹۷
- ↑ قاضی زاده، «تحلیلی درباره احادیث غیبت در کتاب الغیبة نعمانی»، ص۱۹۷.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، دارالفکر، ج۹، ص۵۰۲-۵۰۳.
- ↑ احمد امین، ضحی الاسلام، ۱۹۹۹۹م، ج۳، ص۲۴۱.
- ↑ بستوی، المهدی المنتظر،،، ۱۴۲۰ق، ص۳۷۵.
- ↑ بستوی، المهدی المنتظر، بیروت،دار ابن حزم، ۱۴۲۰ق، ص۳۷۵
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، دارالفکر، ج۱۰، ص۳۹۳.
- ↑ مطهری، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، ص۵۷-۵۸.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ج۶، ص۵۷-۵۸.
- ↑ احمد امین، ضحی الاسلام، ۱۹۹۹م، ج۱۳، ص۲۴۴.
- ↑ صدر، بحث حول المهدی، ص۱۶؛ به نقل از: اکبرنژاد، «بررسی و نقد دیدگاه رشید رضا و احمد امین درباره احادیث مهدویت»
جستارهای وابسته
یادداشت
منابع
- امین، احمد، ضحی الاسلام، مصر، مکتبه الاسره، ۱۹۹۹۹م
- ابن بطری، عمده عیون، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۷ق.
- ابن حجر عسقلانی، فتح الباری بشرح صحیح البخاری، بیروت، دارالمعرف
- ابن صلاح، عثمان، علوم الحدیث، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۶ق
- ابنعربی، محمد بن علی، الفتوحات المکیة، بیروت،دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، بیروت، اعلمی، ۱۴۱۹ق.
- احمد الکاتب، تطور الفکر السیاسی الشیعی من الشوری الی ولایة الفقیه، بیروت، دارالجدید، ۱۹۹۸م، ص۱۲۷
- اسفندیار، محمود رضا، نصرالله پورجوادی و گروهی از نویسندگان، آشنایان ره عشق۱. تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۴.
- اسفندیار، محمودرضا و فائزه رحمان، نگاهی گذرا به سیر تاریخی مهدویت در تصوف، ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی،ش ۸، ۱۳۹۱.
- اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، ترجمه حسن مؤیدی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
- اکبرنژاد، مهدی، «بررسی و نقد دیدگاه رشید رضا و احمد امین درباره احادیث مهدویت»، مقالات و بررسیها، بهار و تابستان ۱۳۸۴،ش ۷۷.
- النعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷ق
- الویری، محسن، «گونهشناسی رویکردهای آموزۀ مهدویت در چهارچوب ظرفیت تمدنی»، مشرق موعود، تابستان ۱۳۹۴ش، ش۳۴
- بستوی، عبدالعظیم، المهدی المنتظر فی ضوء الاحادیث و الآثار الصحیحه، بیروت،دار ابن حزم، ۱۴۲۰ق
- حسین، جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه محمدتقی آتیاللهی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۶ش
- حسینی قزوینی، سید محمد، «پاسخ به شبهات پیرامون مهدویت در اهل سنت»، مربیان، تابستان ۱۳۸۸،ش ۳۲
- حمیری، نشوان بن سعید، رسالة الحور العین، تصحیح مصطفی کمال، قاهره، مکتبة خانجی، ۱۹۴۸ق.
- خسروشاهی، باقر و صدرالدین صدر. المهدی(عج)، قم، بوستان کتاب قم، ۱۳۸۶.
- دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدرهای، تهران، ۱۳۸۶ش.
- ذهبی، شمس الدین، سیر اعلام النبلاء، بیروت، الرساله، ۱۴۰۶ق
- رشید رضا، تفسیر المنار، بیروت، دارالفکر
- رشید رضا، تفسیر المنار، الناشر: الهيئة المصرية العامة للكتاب، ۱۹۹۰م.
- سعد بن عبدالله اشعری، المقالات و الفرق، تحقیق محمد جواد مشکور، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش
- سلطانی، مصطفی، تاریخ و عقاید زیدیه، قم نشر ادیان، ۱۳۹۰ش.
- صادقی ارزگانی، محمدامین، آموزۀ مهدویت در عرفان اسلامی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶.
- صدر، سید محمد باقر، بحث حول المهدی، قم، مرکز الغدیر، ۱۴۱۷ق
- طبرسی،علی، مشکاة الانوار، دار الحدیث للطباعة والنشر،۱۴۳۱ق، ۱۳۸۹ش.
- طبری، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامه، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
- الشیخ الطبرسی، اعلام الوری با علام الهدی، تحقیق وتصحیح: موسسه آل البیت، قم، چاپ اول،۱۴۱۷ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی،ناشر: المطبعة العلمية، تهران ، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- فاسی، محمد بن احمد، العقد الثمین فی أحکام الأئمة الطاهرین، بیروت دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- فیروز آبادی، مرتضی، الفضائل الخمسه من الصحاح السته، الناشر: منشورات فيروزآبادي، ۱۴۲۲ق.
- فضل الله همدانی، رشید الدین، جامع التواریخ، تاریخ اسماعیلیان، تصحیح محمد روشن، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۷ش.
- فرمانیان ارانی، مهدی، و حامد قرائتی، گونه شناسی کارکردی مفهوم مهدویت با تکیه بر گزارشات تاریخی، نشریه مشرق موعود، شماره ۳۰، سال هشتم، تابستان ۱۳۹۳ش.
- قاضی زاده، کاظم و علیرضا مختاری، «تحلیلی درباره احادیث غیبت در کتاب الغیبة نعمانی»، علوم حدیث، پاییز و زمستان ۱۳۸۶،ش ۴۵۴۶
- قرطبی، تفسیر القرطبی(الجامع الاحکام القرآن)، تحقیق ابواسحاق ابراهیم اطفیش، بیروت، دارالحیاء التراث العربی، ۱۹۸۵
- لاهیجی، شمسالدین محمد، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، تهران، انتشارات سعدی، ۱۳۷۱.
- مجموع کتب و رسائل امام زید بن علی، صنعاء، دارالحکمة الیمانیة، ۱۴۲۲ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، قم، مؤسسه دارالهجرة، ۱۴۰۹ق.
- مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۳۷۹ش
- موحدیان عطار، علی، گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹.
- موحدیانعطار، علی، گونه شناسی اندیشه منجی موعود در اسلام، هفت آسمان ۱،ش ۶، ۱۳۸۳.
- موسوی نژاد، سید علی، مهدویت و فرقه حسینیه زیدیه، هفت آسمان،ش ۲۷، پاییز ۱۳۸۴ش.
- موسوی نژاد، سیدعلی، عقل گرایی زیدیه در انحراف از مهدویت، خبرگزاری شبستان.
- موسوی نژاد، جریان فکری سیاسی زیدیه، مؤسسه فرهنگی فهیم.
- نوبختی، فرق الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- نوربخش، سید محمد، من مهدی هستم، (ترجمه رساله الهدی)، رسول جعفریان،” پیام بهارستان،ش ۵، ۱۳۹۱.
- https://lms.motahari.ir/book-page/38/امدادهای%20غیبی%20در%20زندگی%20بشر?page=86