شهربانو
| مادر امام سجاد(ع) | |
 تصویری از بقعه منسوب به بیبی شهربانو در شهرری | |
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| لقب | شاه زنان |
| خویشاوندان | امام حسین(ع)(همسر) • امام سجاد(ع)(فرزند) |
شهربانو، نامی است که به عنوان نام مادر امام سجاد(ع) مشهور شده است. به گزارش تاریخنگاران و محدثان، شهربانو دختر یزدگرد، آخرین پادشاه ساسانی بود که به دست سپاهیان مسلمان اسیر و به مدینه آورده شد و به همسری امام حسین(ع) درآمد. درباره نام، نسب، زمان ورود به مدینه، چگونگی ازدواج او با امام حسین(ع) و زمان درگذشت او اختلاف نظرهای فراوانی وجود دارد. برخی نقلهای روایی داستان را مربوط به دوران عمر بن خطاب، برخی مربوط به دوران عثمان و برخی دیگر آن را در دوره خلافت امام علی(ع) نقل کردهاند.
گروه دیگری همچون شهیدی، یوسفی غروی و مطهری نیز معتقدند داستان شهربانو و اسارت او به دست مسلمانان قابل پذیرش نیست و بلکه برخی آن را ساختگی میدانند. به باور این گروه مادر امام سجاد کنیزی امولد از اهالی سند یا کابل به نام غزاله بوده است.
بنا به گزارشهای تاریخی شهربانو هنگام تولد امام سجاد(ص) از دنیا رفته است. و از سوی دیگر کسانی که مادر امام سجاد را شخص دیگری میدانند معتقدند مادر امام سجاد زنده بوده و پس از امام حسین با یکی از غلامان او ازدواج کرده است.
داستانهایی افسانهگون نیز درباره حضور شهربانو در واقعه کربلا و فرار او به سمت ری ناپدید شدن او در کوه بیبی شهربانو نقل شده است که بسیاری نویسندگان آن را رد کردهاند. وجود بقعه بیبی شهربانو و داستان ازدواج شاهزادهای ایرانی با امام حسین(ع) باعث شده برخی این اندیشه را ترویج کنند که تشیع برساخته ایرانیان است. مطهری اسلامشناس شیعه در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، داستان شهربانو و این باور را با هم نقد کرده است.
داستان اسارت شهربانو و حضور در مدینه
شهربانو نامی است که به عنوان مادر امام سجاد(ع) در طول تاریخ بسیار مشهور شده است.[۱] برخی نویسندگان پدر او را یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی، و برخی نوشجان از مردم خراسان، و گروهی دیگر شیرویه پسر خسروپرویز گزارش کردهاند که در این میان یزدگرد از همه مشهورتر است.[۲]
خلاصه داستان شهربانو بر اساس گزارش رسول جعفریان از منابع مختلف آن است که شهربانو دختر پادشاه ساسانی است که به همراه خواهرش در جنگ اسیر مسلمانان شده و به مدینه آورده شدند و به عقد حسنین(ع) در آمدند.[۳] بنا بر نقل قابوسنامه که مهدوی دامغانی آن را به طور کامل نقل کرده است شهربانو با مشاهده عمر، امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) خود امام حسین را برگزید زیرا به جز این چهار نفر کسی را همشأن خود نمیدانست و از بین چهار نفر هم تنها حسین بود که تا آن زمان ازدواج نکرده بود.[۴] طولانیترین داستان را عباسقلی سپهر در ناسخ التواریخ نقل کرده است.[۵]
بنابر جمعبندی احمدی روایتهای تاریخی این منابع در سه گروه دستهبندی میشوند؛ اسارت دو دختر یزدگرد در زمان زمامداری عمر بن خطاب، اسارت دو دختر یزدگرد در دوره زمامداری عثمان بن عفان، و بالاخره اسارت دو دختر از خاندان پادشاهی ایران در زمان خلافت امام علی(ع).[۶]
روایتهای سهگانه ماجرای اسارت شهربانو
قدیمیترین نقل درباره شهربانو مربوط به دوران حکومت عمر بن خطاب است.[۷] بنا به روایتی که در دلائل الامامة (نوشته شده در قرن سوم قمری) نقل شده است، شهربانو کنیز بود. عمر بن خطاب میخواست دختر یزدگرد را بفروشد؛ اما امام علی(ع) با استناد به روایت «افراد کریم هر قومی را گرامی بدارید، اگرچه با شما مخالفت کنند» از پیامبر(ص)، مانع او شد. سپس سهم خود را از او در راه خدا آزاد کرد و پس از او بنیهاشم و دیگر مسلمانان چنین کردند. ازاینرو او را مخیّر گذاشتند که فردی را به همسری برگزیند و او امام حسین(ع) را برگزید و به ازدواج او درآمد.[۸] بنا به روایتی که در الکافی نقل شده، عمر بن خطاب میخواست او را برای خود اختیار کند؛ اما امام علی(ع) مانع شد.[۹]
نقل دیگر ماجرای شهربانو مربوط به دوران زمامداری عثمان است. بنا به روایتی که در عیون اخبار الرضا نقل شده، عثمان بن عَفّان شهربانو را به امام حسین(ع) بخشیده است.[۱۰] محمدهادی یوسفی غروی (متولد ۱۳۲۷ش) در کتاب الموسوعة التاریخ الاسلامی نیز همین نقل را پذیرفته است.[۱۱]
در نقلی گفته شده که در زمان خلافت حضرت علی(ع) بر پایه روایتی که در الاِرشاد،[۱۲] اِعلام الوَری،[۱۳] روضة الواعظین،[۱۴] تاج الموالید[۱۵] و کشف الغُمَّه[۱۶] نقل شده است، کارگزار امام علی(ع) در مشرق دو دختر یزدگرد را به سوی او فرستاد. امام علی(ع) شهربانو را به حسین(ع) و دیگری را محمد بن ابیبکر بخشید.
موافقان نظریه ازدواج امام حسین با شهربانو
به گزارش محمدهادی یوسفی غروی مورخان زیادی[۱۷] مادر امام سجاد(ع) را دختر یزدگرد سوم میدانند اما درباره نام او اختلافنظر دارند.[۱۸] حبیبالله احمدی در مقاله «همسران امام حسین(ع)» بیش از ۲۰ منبع را تا قرن نهم قمری گزارش کرده که اصل ماجرای اسیرشدن دخترانی ایرانی به دست سپاهیان مسلمان را گزارش کردهاند.[۱۹] حبیبالله احمدی روایت اسارت دختران یزدگرد در دوران حکومت عمر را میپذیرد.[۲۰] به گفته جعفریان این نظر که مادر امام سجاد، همان شهربانو دختر پادشاه ساسانی است نظریه محبوب عالمان شیعه است و از قرن پنجم به بعد در آثار بسیاری آمده است.[۲۱] چنانکه مجلسی محدث شناختهشده شیعه نیز در مرآت العقول چنین نظری را پذیرفته است.[۲۲] به گفته جارالله زمخشری (درگذشته ۵۳۸ق) عالم اهلسنت به امام سجاد(ع) «ابنالخیَرَتَین»[یادداشت ۱] میگفتند، چراکه مادرش از نسل یزدگرد بوده است.[۲۳]
احمد مهدوی دامغانی از همراهان نظریه ازدواج امام حسین با شهربانو است و با نگارش مقالهای تفصیلی به نام «شاهدخت والاتبار شهربانو» تلاش کرده است نسبت مادری شهربانو و امام چهارم را تثبیت کند.[۲۴] پژوهشگر دیگری به نام ناهید طیبی در اثر مفصل خود پس از مراجعه به پژوهشهای گذشته و با تکیه بر روایتی که صدوق در عیون اخبار الرضا نقل کرده است نتیجه گرفته است که مادر امام سجاد که ممکن است نامش شهربانو یا شاهزنان یا هر نام دیگری باشد، دختر یزدگرد بود که در دوران زمامداری عثمان اسیر شده و به ازدواج یا کنیزی امام حسین(ع) درآمده و با تولد امام سجاد نیز از دنیا رفته است.[۲۵]
رسول جعفریان معتقد است ممکن است اصل ازدواج امام حسین با دختری ایرانی از خاندان سلطنتی یا یکی از خاندانهای محلی اصل و اساسی داشته باشد ولی نفوذ انگیزههای دیگر و داستانیشدن برخی نقلهای تاریخی را نباید از نظر دور داشت.[۲۶]
مخالفتها با داستان اسارت شهربانو
به گزارش رسول جعفریان تاریخپژوه شیعه درباره مادر امام سجاد(ع) دو دسته نقل تاریخی وجود دارد[۲۷] و کسانی امام سجاد را زاده شهربانو یا نامی شبیه آن که دختر پادشاه ساسانی است میدانند.[۲۸] جعفریان پیشینه این اختلاف را در قرن پنجم و آثار مَجدی، نَسّابه شناختهشده این قرن میرساند.[۲۹]
یوسفی غروی معتقد است با نگاهی تحقیقی روشن میشود که اصولا نام شهربانو نامی است غیر واقعی و افسانهای.[۳۰] بنا بر گزارش یوسفی قدیمترین متن این داستان مربوط به نیمه قرن سوم هجری است و شهرت نام شهربانو نیز از آغاز قرن چهارم آغاز شده است.[۳۱] یوسفی با مراجعه به گزارشهایی که از زندگی و خانواده یزدگرد رسیده نشان میدهد که در بین فرزندان او نامی از شهربانو و دختری دیگر نیست.[۳۲] غروی تصریح دارد که قرائنی قوی وجود دارد که نشان میدهد مسلمانان هیچگاه دختر یزدگرد را اسیر نکردهاند.[۳۳]
سید جعفر شهیدی پژوهشگر تاریخ اسلام داستان مادری شهربانو برای امام سجاد را جزو مشهورات بیپایه و ساخته و پرداخته افسانهها و پندارها توصیف میکند.[۳۴] که بعدها در قالب واقعیت خارجی تذکرهنویسان و مورخان آن را وارد کتب تاریخی کردهاند.[۳۵] سید جعفر شهیدی (درگذشته ۱۳۸۶ش) در کتاب زندگانی علی بن حسین(ع)، ناشناخته بودن شهربانو را در قرن دوم نزد بنیهاشم از شواهد این تردید ذکر کرده است.[۳۶] او همچنین گزارش کرده که منصور خلیفه عباسی (حکومت: ۱۳۶-۱۵۸ق) در پاسخ نامه محمد بن عبدالله مشهور به نَفْس زَکیّه، با هدف تحقیر او مادر امام سجاد(ع) را اُم وَلد (کنیز) معرفی کرده بود.[۳۷] و اگر داستان شهربانو واقعی بود، منصور این عبارت را به کار نمیبرد و نفس زکیه میتوانست پاسخ دهد که مادر امام سجاد(ع) کنیز نبوده است.[۳۸]
به گفته مرتضی مطهری در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، ازدواج شهربانو با امام حسین(ع) از نظر مدارک تاریخی مشکوک است و برخی از محققان نسبت به آن تردید کرده و داستان را ساختگی میدانند.[۳۹] مرتضی مطهری (درگذشته ۱۳۵۸ش) نظریهپرداز شیعه، روایت الکافی را معتبر ندانسته است؛ چراکه دو تن از راویان آن از نظر رجالیان قابل اعتماد نیستند.[۴۰]
نظرات دیگر درباره مادر امام سجاد(ع)
بنابه گزارش رسول جعفریان کسانی مادر امام سجاد(ع) را امولدی به نام غزاله میدانند[۴۱] یعقوبی تاریخنگار مسلمان در نقلی، مادر امام سجاد(ع) را کنیزی اهل کابل معرفی کرده است.[۴۲] یوسفی غروی این قول را از ابن قتیبه، طبقات ابنسعد، و صفة الصفوة اثر ابنالجوزی نیز نقل کرده است.[۴۳]
در کتاب الطبقات الکبری (نوشته شده در قرن سوم قمری) نیز نقل شده که مادر امام سجاد که امولدی به نام غزاله بود بعد از امام حسین(ع) با زُبَید غلام امام، ازدواج کرده و فرزندی به نام عبدالله برای او به دنیا آورده است.[۴۴] از سوی دیگر به گفته برخی از مورخان، مادر امام سجاد(ع) هنگام تولد او از دنیا رفته است.[۴۵] پس از وفات او، وشیکه دایه امام سجاد(ع) شد از این رو امام او را مادر خطاب میکرد.[۴۶]
ماجرای شهربانو و تشیع ایرانیان
به گزارش رسول جعفریان در برخی نوشتههای شیعهشناسانه تلاش شده است تشیع را پدیدهای ایرانی معرفی کنند و نویسندگان این متون از داستان شهربانو نیز به عنوان شاهد این ادعا استفاده کردهاند.[۴۷] به گفته مرتضی مطهری (درگذشته ۱۳۵۸ش)، کسانی چون پرویز صانعی در کتاب «قانون و شخصیت»، آرتور دو گوبینو (درگذشته ۱۸۸۲م) خاورشناس فرانسوی در کتاب «فلسفه و ادیان آسیای مرکزی»، و ارداورد براون در کتاب تاریخ ادبیات ایران، عقاید قدیمی ایرانیان را درباره جنبه آسمانی و الهی داشتن سلاطین ساسانی، ریشه اصلی عقاید شیعه درباره امامت و عصمت ائمه دانسته است و ازدواج امام حسین(ع) با شهربانو را عامل سرایت آن عقیده ایرانی در شیعه به شمار آورده است.[۴۸]
البته مطهری هفت پاسخ به این ادعا داده و آن را بیاساس خوانده است.[۴۹] و ضمن نقد مفصل این تحلیل از شکلگیری تشیع، داستان ازدواج شهربانو و امام حسین را نیز نقد میکند[۵۰] و از ادوارد براون، کریستیان سن و سعید نفیسی نقل میکند که این داستان را مشکوک یا مجعول دانستهاند.[۵۱]
کوه بیبی شهربانو در تهران
در نزدیکی ری در ایران، بقعهای بر بالای یک بلندی به نام بقعه بیبی شهربانو وجود دارد که به شهربانو منسوب است.[۵۲] از سوی دیگر داستانی در بین برخی ایرانیان مشهور است که شهربانو پس از واقعه کربلا از کربلا به ایران رفت و در کوهی در نزدیکی ری ناپدید شد.[۵۳] از این رو تعزیههایی درباره او خوانده میشود.[۵۴] میرزا حسین نوری (درگذشته ۱۳۲۰ق) محدث شیعه این مسئله را از تحریفات عاشورا دانسته است.[۵۵] همچنین به گفته آقابزرگ تهرانی (درگذشته ۱۳۸۹ق)، کتابشناس شیعه، این داستانی خیالی است که در کتاب منشور مبارک (رساله ساختگی درباره نسب پادشاهان طبرستان به امام علی(ع)) آمده است.[۵۶]
پانویس
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، ۱۳۶۵ش، ص۹.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، ۱۳۶۵ش، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۵.
- ↑ مهدوی دامغانی، «شاهدخت والاتبار شهربانو»، ص۱۹-۲۰.
- ↑ سپهر، ناسخ التواریخ حضرت سجاد(ع)، ج۱، ص۱۲-۱۷؛ ج۸، ص۳۱-۳۳.
- ↑ احمدی، «همسران امام حسین(ع)»، ص۷۰.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۱۷۰؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۳.
- ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۱۹۴-۱۹۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۶۷.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۲۸، ح۶.
- ↑ یوسفی غروی، الموسوعة التاریخ الاسلامی، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۳۵۷ و ۶۵۲
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۳۷.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۸۰.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۲۰۱.
- ↑ طبرسی، تاج الموالید، ۱۴۲۲ق، ص۸۹.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۸۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۴۷؛ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۱۹۶؛ بغدادی، تاریخ اهل البیت، ۱۴۱۰ق، ص۱۲۱؛ تاریخ خلیفة، ص۲۴۰.
- ↑ الیوسفی الغروی، «حول السیدة شهربانو»، ص۲۹۸.
- ↑ احمدی، «همسران امام حسین(ع)»، ص۶۷-۶۸.
- ↑ احمدی، «همسران امام حسین(ع)»، ص۷۲.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۶.
- ↑ مجلسی، مرآت العقول، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۶.
- ↑ زمخشری، ربیع الابرار، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ج۱، ص۳۳۴.
- ↑ مهدوی دامغانی، «شاهدخت والاتبار شهربانو»، ص۷۳؛ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۶.
- ↑ طیبی، شهربانو:بازکاوی و پژوهشی درباره همسر امام حسین، ص۳۰۷.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۸.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۵.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۵.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۶.
- ↑ الیوسفی الغروی، «حول السیدة شهربانو»، ص۲۹۷.
- ↑ الیوسفی الغروی، «حول السیدة شهربانو»، ص۳۰۸.
- ↑ الیوسفی الغروی، «حول السیدة شهربانو»، ص۳۱۰.
- ↑ الیوسفی الغروی، «حول السیدة شهربانو»، ص۳۱۱.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، ۱۳۶۵ش، ص۹.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، ۱۳۶۵ش، ص۹.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، ۱۳۶۵ش، ص۲۴.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۳، ص۱۰۱.
- ↑ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، ۱۳۶۵ش، ص۲۴.
- ↑ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، صدرا، ص۱۱۶-۱۱۷.
- ↑ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، صدرا، ص۱۱۷.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۵.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۳۰۳.
- ↑ الیوسفی الغروی، «حول السیدة شهربانو»، ص۳۱۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۶۳.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۱۷۰.
- ↑ ابنداود حلی، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۳۷۲.
- ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۶.
- ↑ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۷-۱۰۸.
- ↑ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، صدرا، ص۱۰۹-۱۱۹.
- ↑ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ۱۳۹۰ش، ص۱۱۶.
- ↑ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ۱۳۹۰ش، ص۱۱۶.
- ↑ نگاه کنید به کریمان، طهران در گذشته و حال، انتشارات دانشگاه ملی ایران، ص۲۵.
- ↑ شهیدی، زندگی علی بن حسین، ۱۳۶۵ش،ص۲۷.
- ↑ «متن تعزیهنامه شهربانو»، ص۷۵.
- ↑ محدث نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۳.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۳، ص۴۶.
یادداشت
- ↑ بنا به روایتی که به پیامبر(ص) منسوب شده بهترین مردم دو گروهاند قریش از عرب و فارس از عجم (زمخشری، ربیع الابرار، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ج۱، ص۳۳۴.)
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، قم، اسماعیلیان، تهران کتابخانه اسلامیه، ۱۴۰۸ق.
- ابنداود حلی، حسن بن علی، الرجال، تحقیق محمدصادق بحرالعلوم، دانشگاه تهران، تهران، ۱۳۴۲ش.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، ۱۳۷۹ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة،، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنیهاشمی، ۱۳۸۱ق.
- احمدی، حبیبالله، «همسران امام حسین(ع)»، مجموعه مقالات همایش امام حسین، شخصیت و سیمای امام حسین، جلد ۱، تهران، مجمع جهانی اهلبیت، ۱۳۸۱ش.
- بغدادی، محمد بن احمد، تاریخ اهل البیت نقلا عن الائمة علیهم السلام، قم، آلالبیت، ۱۴۱۰ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف(ج۳)، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷م.
- زمخشری، محمود بن عمر، ربیع الابرار و نصوص الاخبار، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
- سپهر، عباسقلی، ناسخ التواریخ حضرت سجاد(ع)، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۱ش.
- شریعتی، علی، تشیع علوی و تشیع صفوی، تهران، چاپخش، ۱۳۷۷ش.
- شهیدی، سید جعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵ش.
- صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تصحیح مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، اسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، تاج الموالید، بیروت، دار القاری، ۱۴۲۲ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر، دلائل الإمامة، بعثت، قم، ۱۴۱۳ق.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی، ۱۳۷۵ش.
- قمی، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی، تحقیق سید جلالالدین تهرانی، تهران، انتشارات توس، ۱۳۶۱ش.
- کریمان، حسین، طهران در گذشته و حال، انتشارات دانشگاه ملی ایران، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- «متن تعزیهنامه شهربانو، آرش، شماره۳، اردیبهشت ۱۳۴۱ش.
- مجلسی، محمدباقر، مرآت العقول، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۴ق.
- مجمل التواریخ و القصص، تحقیق ملک الشعراء بهار، تهران، کلاله خاور، بیتا.
- مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابیطالب، قم، انصاریان، چاپ سوم، ۱۴۲۶ق.
- مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، مرتضی مطهری، تهران، نشر صدرا، چاپ هشتم، بیتا.
- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- مهدوی دامغانی، احمد، «شاهدخت والاتبار شهربانو والده معظمه حضرت امام علی بن الحسین السجاد علیهما السلام» ضمیمه فصلنامه آینه میراث، شماره ۱۶، بهار ۱۳۸۱ش.
- نوری، میرزاحسین، لؤلؤ و مرجان در شرط پله اول و دوم روضهخوانان، آفاق، تهران، ۱۳۸۸ش.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
- الیوسفی الغروی، محمدهادی، «حول السیدة شهربانو»، دراسات و بحوث مؤتمر الامام الحسین، ج۲، قم، المجمع العالمی لأهل البیت، ۱۳۸۱ش.
- یوسفی غروی، محمدهادی، موسوعة التاریخ الإسلامی، مجمع اندیشه اسلامی، قم، ۱۴۱۷ق.
پیوند به بیرون