قرآنخواندن سر امام حسین(ع)
قرآنخواندن سر امام حسین(ع) از اتفاقات گزارش شده پس از واقعه کربلا که در منابع شیعی و اهلسنت از آن بهعنوان رخدادی شگفت و از مسائل عرفانی عاشورا یاد شده است. این واقعه را اتمام حجت و نشانهای از ماندگاری قیام عاشورا دانستهاند. بر اساس گزارشهای تاریخی، سر امام حسین(ع) در کوفه و شام، آیاتی از سوره کهف و برخی آیات دیگر را تلاوت کرده است. این واقعه در برخی آثار اعتقادی همچون رجعت مورد استناد قرار گرفته و در ادبیات فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است.
جایگاه و اهمیت
قرآنخواندن سر امام حسین(ع)، پس از واقعه کربلا در سال ۶۱ق، از حوادث مُسَلَّم،[۱] بیسابقه،[۲] اعجازآمیزِ[۳] و از مسائل عرفانی عاشورا دانسته شده است.[۴] همچنین گفته شده، این ماجرا در راستای اتمام حجت[۵] و ثبت حقیقت قیام عاشورا در تاریخ بوده است؛[۶] چنانکه تلاوت آیه ۹ سوره کهف از سوی سر امام حسین(ع) و اشاره به اصحاب کهف، نشانهای از جاودانگی پس از شهادت و شگفتی شهادت او به دست پیروان پیامبر(ص) دانسته شده است.[۷]
واقعه خواندن قرآن توسط سر بریده امام حسین(ع) کارکرد کلامی نیز یافته است. شیخ حر عاملی (درگذشت: ۱۱۰۴ق)، در بحث اثبات وقوع رجعت به این واقعه استناد کرده است.[۸] همچنین گفته شده است که این رویداد با اصل علیت منافاتی ندارد؛ زیرا خداوند میتواند به امامان(ع) قدرتهای ویژهای بدهد و این امور به اذن خدا تحقق یابد.[۹]
تلاوت سورهها و آیات مختلف
تلاوت قرآن از سر امام حسین(ع) در منابع شیعه[۱۰] و اهلسنت[۱۱] نقل شده است. مطابق نقل شیخ مفید، تاریخنگار شیعی، هنگامی که به دستور عبیدالله بن زیاد، سر امام حسین در کوفه گردانده میشد، زید بن اَرقم، از اصحاب پیامبر(ع)، آیه ۹ سوره کهف را از سر امام شنید و شگفتزده شد.[۱۲] مِنْهال بن عمرو نیز تلاوت این آیه[۱۳] و در گزارشی دیگر تلاوت سوره کهف تا آیه ۹ را نقل کرده است.[۱۴] در گزارش دیگری از سَهل بن حبیب شهرزوری نقل شده که او نیز تلاوت سوره کهف تا آیه ۹ را شنیده است.[۱۵] در گزارش دیگری آمده که سر امام حسین، سوره کهف را تا آیه ۱۳ در محل صرافان خوانده است.[۱۶]
بر اساس گزارشهای دیگر سر امام حسین آیات دیگری را هم خوانده است. محمد بن جریر طبری آملی از حارث بن وَکیده نقل کرده که هنگام حمل سر امام، تلاوت سوره کهف و آیات ۷۰ و ۷۱ سوره غافر را شنید و سر امام با او سخن گفت.[۱۷] در گزارشی دیگر، هنگام قرارگرفتن سر امام بر فراز درخت، تلاوت بخشی از آیه ۲۲۷ سوره شعراء (وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ) از آن شنیده شده است.[۱۸] همچنین در گزارش مربوط به حضور سر امام در خانه خولی بن یزید،[۱۹] تلاوت قرآن تا صبح و تلاوت بخشی از آیه ۲۲۷ سوره شعراء بهعنوان آخرین آیه شنیدهشده، نقل شده است.[۲۰]
قرائت قرآن بهوسیله سر امام حسین، در شهر دمشق نیز گزارش شده است؛ ازجمله گفته شده، سَلَمَة بن کُهَیل سر امام را در باب الفرادیس دمشق دیده که بخشی از آیه ۱۳۷ سوره بقره (فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللهُ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) را تلاوت میکرد.[۲۱]
سخنگفتن و ذکرکفتن
در برخی گزارشها، سخنگفتن و ذکرگفتن سر امام حسین(ع) نیز نقل شده است. هنگامی که یزید دستور قتل فرستاده پادشاه روم را صادر کرد، سر امام حسین(ع) با صدای بلند «لا حول و لا قوة إلا بالله» گفت.[۲۲] هلال بن معاویه نیز گزارش کرده است که سر امام با مردی که آن را بر سر نیزه حمل میکرد، سخن گفت و او را به سبب جداکردن سر از بدنش نفرین کرد و از خدا خواست میان گوشت و استخوانش جدایی اندازد و او را برای جهانیان مایه عبرت قرار دهد.[۲۳]
به گفته ابنحمزه طوسی، هنگامی که سر امام حسین(ع) در دمشق گردانده میشد، مردی مقابل آن سوره کهف را تا آیه ۹ تلاوت میکرد. سر امام در پاسخ گفت: «ماجرای من از قصه اصحاب کهف شگفتانگیزتر است».[۲۴]
بازتاب در ادبیات
قرآنخواندن سر امام حسین(ع) بر روی نیزه، در سرودههای شاعران فارسیزبان و عربزبان بازتاب یافته است؛ ازجمله این شاعران میتوان به این افراد اشاره کرد: شیخ احمد نحوی (درگذشت: ۱۱۸۳ق)،[۲۵] داود بن سلیمان حِلِّی (۱۲۱۱ق)،[۲۶] سید مهدی بَحرالعُلوم (درگذشت: ۱۲۱۲ق)،[۲۷] نَیِّر تبریزی (۱۳۱۲ق)[۲۸] و غلامرضا سازگار[۲۹].
حمیدرضا بُرقِعی نیز در «قصیده سَر» به تلاوت آیه ۹ سوره کهف اشاره کرده است:
پانویس
- ↑ جوادی آملی، «تفسیر سوره کهف، جلسه ۷»، پرتال اسراء.
- ↑ حر عاملی، کتاب الإيقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۴.
- ↑ رضایی اصفهانی، قرآن و امام حسین علیه السلام، ۱۳۹۳ش، ص۱۰۸.
- ↑ جوادی آملی، «تفسیر سوره کهف، جلسه ۷»، پرتال اسراء.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۰۰-۴۰۱.
- ↑ محمدی، «قرآن خواندن سر بریده امام حسین(ع) حادثهای ملکوتی است»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ اجلال، «چرا سر امام حسین(ع) بر نیزه این آیه را می خواند؟»، وبگاه تبیان.
- ↑ حر عاملی، کتاب الإيقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۴.
- ↑ صحتی سردرودی، تحریف شناسی عاشورا و تاریخ امام حسین(ع)، ۱۳۹۴ش، ص۳۳۴.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷؛ ابنحمزه، الثاقب في المناقب، ۱۳۷۰ش، ص۳۳۳؛ طبری آملی، نوادر المعجزات، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنعساکر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۶۰، ص۳۷۰؛ سیوطی، شرح الصدور بشرح حال الموتى و القبور، دار المدني، ص۲۱۲.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ کوفی، مناقب الإمام أمير المؤمنين علي بن أبي طالب(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۲۶۷.
- ↑ ابنحمزه، الثاقب في المناقب، ۱۳۷۰ش، ص۳۳۳.
- ↑ بحرانی، مدينة معاجز، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۱۲۲-۱۲۳.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب، ۱۳۹۰ش، ج۱۰، ص۵۲.
- ↑ طبری آملی، نوادر المعجزات، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۶.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب، ۱۳۹۰ش، ج۱۰، ص۵۲.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۱۴.
- ↑ بحرانی، مدينة معاجز، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۱۲۴-۱۲۵.
- ↑ ابنرازی، جامع الأحاديث، ۱۳۷۱ش، ص۲۵۲.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۰۳-۴۰۴.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۰۲-۴۰۳.
- ↑ ابنحمزه، الثاقب في المناقب، ۱۳۷۰ش، ص۳۳۳.
- ↑ شبر، جواد، أدب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۳۰۰، محمدی ریشهری، موسوعة الإمام الحسين(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۷، ص۶۹.
- ↑ حلی، دیوان السيد سليمان الكبير، ۱۴۳۱ق، ص۱۴۰.
- ↑ مقرم، مقتل الحسين(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۰۴.
- ↑ نیر ممقانی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ «زبانحال حضرت زینب(س) در کوفه»، وبگاه آستان وصال.
- ↑ «جدیدترین شعر حمیدرضا برقعی...»، خبرگزاری مشرق نیوز.
منابع
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب آل أبي طالب(ع)، قم، المكتبة الحيدرية، ۱۳۹۰ش.
- ابنحمزه، محمد بن علی، الثاقب في المناقب، قم، انصاریان، ۱۳۷۰ش.
- ابنرازی، جعفر بن احمد، جامع الأحاديث، تحقیق سید محمد حسینی نیشابوری، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدينة دمشق و ذكر فضلها و تسمية مر حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحيها من وارديها أهلها، بیروت، دار الفكر، ۱۴۱۵ق.
- اجلال، زهرا، «چرا سر امام حسین(ع) بر نیزه این آیه را می خواند؟»، وبگاه تبیان، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، مدينة معاجز الأئمة الإثنى عشر و دلائل الحجم على البشر، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- جوادی آملی، عبدالله، «تفسیر سوره کهف، جلسه ۷»، پرتال اسراء، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۳۸۷ش، تاریخ بازدید: ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «جدیدترین شعر حمیدرضا برقعی + فیلم»، خبرگزاری مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الإيقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة، تحقیق مشتاق مظفر، قم، دلیل ما، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- حلی، داود بن سلیمان، دیوان السيد سليمان الكبير، تحقیق مضر سلیمان حلی، کربلا، العتبة العباسية المقدسة. قسم الشؤون الفكرية والثقافية مكتبة و دار مخطوطات، ۱۴۳۱ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
- رضایی اصفهانی، محمد علی، قرآن و امام حسین(ع)، امام حسین(ع) و قرآن، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۳ش.
- «زبانحال حضرت زینب(س) در کوفه»، وبگاه آستان وصال، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- سیوطی، عبدالرحمن، شرح الصدور بشرح حال الموتى و القبور، عربستان، دار المدني، بیتا.
- شبر، جواد، أدب الطف، أو شعراء الحسين عليه السلام مر القرن الأول الهجري حتى القرن الرابع عشر، بیروت، دار المرتضى، ۱۴۰۹ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، تحقیق مؤسسة آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- صحتی سردرودی، محمد، تحریف شناسی عاشورا و تاریخ امام حسین(ع)، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۹۴ش.
- طبری آملی، محمد بن جریر، دلائل الإمامة، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر، نوادر المعجزات في مناقب الأئمة الهداة، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- کوفی، محمد بن سلیمان، مناقب الإمام أمير المؤمنين علي بن أبي طالب(ع)، قم، مجمع احیای فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- محمدی ریشهری، محمد، موسوعة الإمام الحسين (عليه السلام) في الكتاب و السنة و التاريخ، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۹ش.
- محمدی، رضا، «قرآن خواندن سر بریده امام حسین(ع) حادثهای ملکوتی است»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسين عليه السلام، نجف، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۶ق.
- نیر ممقانی، محمدتقی، دیوان نیر تبریزی (گزارش عاشقانه وقایع کربلا)، تحقیق بهروز ثروتیان، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۸۸ش.