قرآن‌خواندن سر امام حسین(ع)
قرآن‌خواندن سر امام حسین(ع) از رخدادهای پس از واقعه کربلا است که در منابع شیعه و اهل‌سنت گزارش شده است. بر اساس این گزارش‌ها، سر امام حسین(ع) در کوفه و شام آیاتی از قرآن، به‌ویژه آیاتی از سوره کهف، را تلاوت کرده است. این رخداد در برخی آثار اعتقادی، از جمله در بحث رجعت، مورد استناد قرار گرفته و در فرهنگ عزاداری شیعیان نیز بازتاب یافته است.
جایگاه اعتقادی
قرآن‌خواندن سر امام حسین(ع)، پس از واقعه کربلا در سال ۶۱ق، از رخدادهای اعجازآمیزِ[۱] و مرتبط با ابعاد عرفانی عاشورا دانسته شده است.[۲] برخی نیز آن را اتمام حجت[۳] و ثبت حقیقت قیام عاشورا در تاریخ دانسته‌اند؛[۴] بر این اساس، تلاوت آیه مرتبط با اصحاب کهف از سر امام حسین(ع)، نشانه‌ای از ماندگاری یاد او پس از شهادت و شگفتی شهادت وی به دست کسانی دانسته شده است که خود را پیرو پیامبر(ص) می‌دانستند.[۵]
این رخداد در مباحث کلامی نیز مورد استناد قرار گرفته است. شیخ حر عاملی (درگذشت ۱۱۰۴ق) در استدلال بر رجعت به آن استناد کرده است.[۶] برخی نیز آن را ناشی از قدرت الهی و توانایی‌های ویژه امامان(ع) به اذن خداوند دانسته‌اند که با اصل علیت ناسازگار نیست.[۷]
آیات و سوره‌های تلاوت‌شده
تلاوت قرآن از سر امام حسین(ع) در منابع شیعه[۸] و اهل‌سنت[۹] نقل شده است. بر اساس نقل شیخ مفید، هنگامی که سر امام حسین در کوفه گردانده می‌شد، زید بن اَرقم از صحابه پیامبر، تلاوت آیه ۹ سوره کهف را از سر امام شنید.[۱۰] مِنْهال بن عمرو نیز تلاوت همین آیه[۱۱] و در گزارشی دیگر تلاوت سوره کهف تا آیه ۹ را نقل کرده است.[۱۲] سَهل بن حبیب شهرزوری نیز شنیدن تلاوت سوره کهف تا آیه ۹ را گزارش کرده است.[۱۳] در گزارشی دیگر، تلاوت سوره کهف تا آیه ۱۳ در بازار صرافان به سر امام نسبت داده شده است.[۱۴]
محمد بن جریر طبری آملی از حارث بن وَکیده نقل کرده که تلاوت سوره کهف و آیات ۷۰ و ۷۱ سوره غافر را از سر امام شنیده است.[۱۵]
همچنین در گزارشی، هنگام قرار گرفتن سر امام بر درخت، تلاوت آیه «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ»[۱۶] از آن شنیده شده است.[۱۷] در گزارش مربوط به حضور سر امام در خانه خولی بن یزید،[۱۸] نیز تلاوت قرآن تا صبح و بخشی از آیه ۲۲۷ سوره شعراء به‌عنوان آخرین آیه شنیده‌شده، نقل شده است.[۱۹]
سَلَمَة بن کُهَیل سر امام را در باب الفرادیس دمشق دیده و گزارش کرده است که آیه فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللهُ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ[۲۰] را تلاوت می‌کرد.[۲۱]
سخنان و اذکار
در برخی گزارش‌ها، سخن‌گفتن و ذکر گفتن سر امام حسین(ع) نیز نقل شده است. هنگامی که یزید دستور قتل فرستاده پادشاه روم را صادر کرد، سر امام حسین(ع) با صدای بلند لا حول و لا قوة إلا بالله گفت.[۲۲] هلال بن معاویه نیز گزارش کرده است که سر امام با مردی که آن را بر نیزه حمل می‌کرد، سخن گفت و او را به سبب جداکردن سر از بدنش نفرین کرد و از خدا خواست میان گوشت و استخوانش جدایی اندازد و او را برای جهانیان مایه عبرت قرار دهد.[۲۳]
به گفته ابن‌حمزه طوسی، هنگامی که سر امام حسین(ع) در دمشق گردانده می‌شد، مردی مقابل آن سوره کهف را تا آیه ۹ تلاوت می‌کرد. سر امام در پاسخ گفت: «ماجرای من از قصه اصحاب کهف شگفت‌انگیزتر است».[۲۴]
بازتاب در فرهنگ عاشورایی
روایت تلاوت قرآن از سر امام حسین(ع) در فرهنگ عاشورایی شیعه بازتاب یافته است. این روایت در مجالس سوگواری نقل شده و در مرثیه، نوحه و روضه به کار رفته است. در سروده‌های شاعران از جمله شیخ احمد نحوی (درگذشت: ۱۱۸۳ق)،[۲۵] داود بن سلیمان حِلِّی (۱۲۱۱ق)،[۲۶] سید مهدی بَحرالعُلوم (درگذشت: ۱۲۱۲ق)،[۲۷] نَیِّر تبریزی (۱۳۱۲ق)[۲۸] و غلامرضا سازگار[۲۹] نیز به آن اشاره شده است.
حمیدرضا بُرقِعی نیز در قصیده سَر به تلاوت آیه ۹ سوره کهف اشاره کرده است:
پانویس
- ↑ رضایی اصفهانی، قرآن و امام حسین علیه السلام، ۱۳۹۳ش، ص۱۰۸.
- ↑ جوادی آملی، «تفسیر سوره کهف، جلسه ۷»، پرتال اسراء.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۰۰-۴۰۱.
- ↑ محمدی، «قرآن خواندن سر بریده امام حسین(ع) حادثه‌ای ملکوتی است»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ اجلال، «چرا سر امام حسین(ع) بر نیزه این آیه را می خواند؟»، وبگاه تبیان.
- ↑ حر عاملی، کتاب الإیقاظ من الهجعة، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۴.
- ↑ صحتی سردرودی، تحریف‌شناسی عاشورا و تاریخ امام حسین(ع)، ۱۳۹۴ش، ص۳۳۴.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷؛ ابن‌حمزه، الثاقب فی المناقب، ۱۳۷۰ش، ص۳۳۳؛ طبری آملی، نوادر المعجزات، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۶۰، ص۳۷۰؛ سیوطی، شرح الصدور، دار المدنی، ص۲۱۲.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ کوفی، مناقب الإمام أمیرالمؤمنین، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۲۶۷.
- ↑ ابن‌حمزه، الثاقب فی المناقب، ۱۳۷۰ش، ص۳۳۳.
- ↑ بحرانی، مدینة معاجز، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۱۲۲-۱۲۳.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب، ۱۳۹۰ش، ج۱۰، ص۵۲.
- ↑ طبری آملی، نوادر المعجزات، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۶.
- ↑ سوره شعراء، آیه۲۲۷.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب، ۱۳۹۰ش، ج۱۰، ص۵۲.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۱۴.
- ↑ بحرانی، مدینة معاجز، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۱۲۴-۱۲۵.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۳۷.
- ↑ ابن‌رازی، جامع الأحادیث، ۱۳۷۱ش، ص۲۵۲.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۰۳-۴۰۴.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۰۲-۴۰۳.
- ↑ ابن‌حمزه، الثاقب فی المناقب، ۱۳۷۰ش، ص۳۳۳.
- ↑ شبر، جواد، أدب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۳۰۰.
- ↑ حلی، دیوان السید سلیمان الکبیر، ۱۴۳۱ق، ص۱۴۰.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۷۶ق، ص۴۰۴.
- ↑ نیر ممقانی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ «زبانحال حضرت زینب(س) در کوفه»، وبگاه آستان وصال.
- ↑ «جدیدترین شعر حمیدرضا برقعی...»، خبرگزاری مشرق نیوز.
منابع
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب آل أبی طالب(ع)، قم، المکتبة الحیدریة، ۱۳۹۰ش.
- ابن‌حمزه، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، قم، انصاریان، ۱۳۷۰ش.
- ابن‌رازی، جعفر بن احمد، جامع الأحادیث، تحقیق سید محمد حسینی نیشابوری، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة مر حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها أهلها، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- اجلال، زهرا، «چرا سر امام حسین(ع) بر نیزه این آیه را می خواند؟»، وبگاه تبیان، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر و دلائل الحجم علی البشر، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- جوادی آملی، عبدالله، «تفسیر سوره کهف، جلسه ۷»، پرتال اسراء، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۳۸۷ش، تاریخ بازدید: ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «جدیدترین شعر حمیدرضا برقعی + فیلم»، خبرگزاری مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الإیقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة، تحقیق مشتاق مظفر، قم، دلیل ما، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- حلی، داود بن سلیمان، دیوان السید سلیمان الکبیر، تحقیق مضر سلیمان حلی، کربلا، العتبة العباسیة المقدسة. قسم الشؤون الفکریة والثقافیة مکتبة و دار مخطوطات، ۱۴۳۱ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، قرآن و امام حسین(ع)، امام حسین(ع) و قرآن، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۳ش.
- «زبانحال حضرت زینب(س) در کوفه»، وبگاه آستان وصال، تاریخ بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
- سیوطی، عبدالرحمن، شرح الصدور بشرح حال الموتی و القبور، عربستان، دار المدنی، بی‌تا.
- شبر، جواد، أدب الطف، أو شعراء الحسین علیه السلام مر القرن الأول الهجری حتی القرن الرابع عشر، بیروت، دار المرتضی، ۱۴۰۹ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق مؤسسة آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- صحتی سردرودی، محمد، تحریف شناسی عاشورا و تاریخ امام حسین(ع)، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۹۴ش.
- طبری آملی، محمد بن جریر، دلائل الإمامة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر، نوادر المعجزات فی مناقب الأئمة الهداة، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- کوفی، محمد بن سلیمان، مناقب الإمام أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب(ع)، قم، مجمع احیای فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- محمدی، رضا، «قرآن خواندن سر بریده امام حسین(ع) حادثه‌ای ملکوتی است»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین علیه السلام، نجف، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۶ق.
- نیر ممقانی، محمدتقی، دیوان نیر تبریزی (گزارش عاشقانه وقایع کربلا)، تحقیق بهروز ثروتیان، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۸۸ش.