هشام بن عبدالملک
| خلافت | |
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| نام | هشام بن عبدالملک |
| تولد | ۷۲ق در مدینه |
| مرگ | ۱۲۵ق در رُصافه شام |
| پدر | عبدالملک بن مروان |
| مادر | عایشه یا فاطمه |
| دین | اسلام |
| محل دفن | رُصافه (شام) |
| حکومت | |
| سمت | خلیفه |
| سلسله | بنیامیه ● بنیمروان |
| آغاز حکومت | ۱۰۵ق |
| پایان حکومت | ۱۲۵ق |
| همزمان با | امام سجاد(ع) ● امام باقر(ع) ● امام صادق(ع) |
| اقدامات مهم | دستور قتل امام محمدباقر(ع) ● سرکوب قیام زید بن علی بن الحسین(ع) و دستور به قتل او |
هِشامُ بنُ عَبدِالمَلِکِ (حکومت:۱۰۵-۱۲۵ق) دهمین خلیفه اموی، فرزند عبدالملک بن مروان[۱] از شاخه بنیامیه قریش بود.[۲] هشام در سال ۷۲ق مدینه[۳] یا دمشق[۴] متولد شد و بهسبب لوچ بودن، به «هشام اَحْوَل» شهرت داشت.[۵] وی در سال ۱۰۵[۶] پس از درگذشت برادرش، یزید بن عبدالملک، به خلافت رسید[۷] و در سال ۱۲۵ق در رُصافه شام بر اثر بیماری درگذشت و در همانجا دفن شد.[۸]
هشام همزمان با سه تن از امامان شیعه بود. بنابر گزارش منابع، در جریان یکی از مراسم حج، هنگامی که مردم برای احترام به امام سجاد(ع) راه گشودند،[۹] هشام برای کاستن از منزلت آن حضرت، اظهار کرد که او را نمیشناسد.[۱۰] در پی این رفتار، فرزدق، قصیده مشهور خود را در مدح امام سجاد(ع) سرود که به زندانی شدن و قطع مقرری او انجامید.[۱۱] بهگفته منابع، هشام از محبوبیت امام باقر(ع) در میان مردم بیم داشت و درصدد محدود کردن نفوذ ایشان بود.[۱۲] هشام، پس از سخنان امام صادق(ع) در موسم حج درباره فضیلت اهلبیت(ع)، دستور احضار امام باقر(ع) و امام صادق(ع) از مدینه به شام را صادر کرد.[۱۳] همچنین گزارش شده است که هشام، بهسبب ناتوانی در رویارویی علمی با امام باقر(ع)،[۱۴] بهجای مناظره مسابقه تیراندازی ترتیب داد تا جایگاه ایشان را تضعیف کند؛[۱۵] اما پس از ناکامی، ناچار به تجلیل از امام(ع) و اعتراف به برتری ایشان بر عرب و عجم شد.[۱۶]
مورخان، هشام را سیاستمداری مقتدر و سختگیر معرفی کردهاند که با تکیه بر قدرت نظامی، قیامها را سرکوب میکرد.[۱۷] از مهمترین رویدادهای دوران خلافت هشام، شهادت امام محمد باقر(ع) در سال ۱۲۴ق، که شیعیان آن را به دستور وی میدانند؛[۱۸] ادامه فتوحات در خراسان[۱۹] قیام حارث بن سریج در خراسان و ماوراءالنهر،[۲۰] قیام زید بن علی علیه بنیامیه،[۲۱] گسترش فعالیت نظامی خوارج در سیستان، کرمان و خراسان،[۲۲] و نیز آغاز فعالیت پنهانی داعیان و مبلّغان بنیعباس و شکاگیری جنبشهای شیعی در سرزمینهای شرقی جهان اسلام بود.[۲۳]
به گزارش مورخان، هشام سیاست سختگیرانهای در قبال شیعیان در پیش گرفت[۲۴] و با صدور فرمانهایی، آنان را در معرض زندان، قتل، محرومیت از بیتالمال و محو آثار قرار داد.[۲۵] هشام دستور تخریب خانه کمیت بن زید اسدی، شاعر اهلبیت(ع)، و بریدن دست و زبان او را بهسبب ستایش خاندان پیامبر(ص) صادر کرد.[۲۶] همچنین کارگزارانی همچون یوسف بن عمر ثقفی، فرماندار عراق، نیز همین سیاستها را در قبال شیعیان و مخالفان دنبال میکردند.[۲۷]
به گفته مورخان، هشام برای تحکیم حکومت بنیامیه، حفظ توازن میان قبایل یمانی و قیسی[۲۸] و ساماندهی امور مالی و اداری تلاش کرد؛ بهگونهای که برخی خلفای عباسی از جمله منصور عباسی، از شیوه اداری او الگو گرفتند.[۲۹] منابع همچنین گزارش کردهاند که او افراد بنیمروان را که از بیتالمال مقرری دریافت میکردند، به حضور در جنگها ملزم میساخت.[۳۰] گزارشهای تاریخی درباره شخصیت هشام متفاوت است؛ برخی او را سیاستمداری دوراندیش، مدیری کارآمد[۳۱] و رسیدگیکننده به امور مردم و ناظر بر کارگزاران دانستهاند.[۳۲] بااینحال، بخل و مالاندوزی از ویژگیهای مشهور او شمرده شده[۳۳] و بخیلترین خلیفه اموی معرفی شده است؛[۳۴] همچنین از برگزاری مجالس علمی و مناظرههای دینی در دوران او گزارش شده است.[۳۵]
پانویس
- ↑ ابنالجوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۷، ص۹۷.
- ↑ قلقشندی، قلائد الجمان فی التعریف بقبائل عرب الزمان، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۸۲.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ش، ج۵، ص۱۲۳.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۸ ص۳۶۷.
- ↑ عصفری، تاریخ خلیفه بن خیاط، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۳۸.
- ↑ دینوری، الاخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۳۵.
- ↑ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، ۱۳۹۱ق، ج۳، ص۱۰۶.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۴۱.
- ↑ شیخ مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۹۱.
- ↑ ابنشهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبیطالب(ع)، المکتبة الحیدریة، ج۴، ص۱۶۹.
- ↑ ابنشهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبیطالب(ع)، المکتبة الحیدریة، ج۴، ص۱۶۹.
- ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۳۸۳ق، ص۱۰۵.
- ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۳۸۳ق، ص۱۰۵.
- ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۳۸۳ق، ص۱۰۵.
- ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۳۸۳ق، ص۱۰۵.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹۰ش، ص۳۳۹.
- ↑ مغنیه، الشیعة و الحاکمون، ۱۴۲۱ق، ص۱۱۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۰۳.
- ↑ ابنمسکویه، تجارب الامم، بیتا، ج۳، ص۳۹.
- ↑ عصفری، تاریخ خلیفة بن خیاط، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۲۵.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۲۷.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۰۸.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیه والدول الاسلامیه، دار صادر، ج۱، ص۱۳۳.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۲۸.
- ↑ مغنیه، الشیعة و الحاکمون، ۱۴۲۱ق، ص۱۱۴.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۲۰۵؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۳۴؛ مغنیه، الشیعة و الحاکمون، ۱۴۲۱ق، ص۱۱۴.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۰م، ج۸، ص۲۴۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۲۰۳.
- ↑ مسعودی، مروجالذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۱۳۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۲۰۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: دینوری، الامامة والسیاسة، ۱۹۶۷م، ج۲، ص۱۰۴؛ مسعودی، التنبیه والاشراف، دار الصاوی، ج۱، ص۲۷۹.
- ↑ دینوری، الامامة والسیاسة، ۱۹۶۷م، ج۲، ص۱۰۷.
- ↑ مسعودی، مروجالذهب، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۴۱.
- ↑ جاحظ، البخلاء، ۱۹۶۳م، ص۱۵.
- ↑ ابنعبّدربه، العقد الفرید، ۱۴۱۱م، ج۵، ص۱۸۸.
منابع
- ابن أبیالحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۰ق.
- ابناثیر، علی بن محمد جزری، الکامل فی التاریخ، بیروت،دار صادر، ۱۹۶۵م.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا،بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
- ابنخلدون، عبد الرحمن بن محمد، تاریخ ابنخلدون، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق.
- ابنشهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل أبیطالب(ع)، نجف، المکتبة الحیدریة، بیتا.
- ابنطقطقی، محمد بن علی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الإسلامیة، بیروت، دار صادر، بیتا.
- ابنعبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق..
- ابنمسکویه، احمد بن محمد، تجارب الامم وتعاقب الهمم، بیجا، بیتا، بینا.
- الجاحظ، عمرو بن بحر، البخلاء، قاهره، دار المعارف، ۱۹۹۰م.
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۹۰ش.
- دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۳۷۳ش.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- زبیری، مصعب بن عبد الله، کتاب نسب قریش، قاهرة، دار المعارف، ۱۹۹۹م.
- زرکلی، خیر الدین، الأعلام، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۰م.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، اَلاِختصاص، تحقیق علیاکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
- طبری ، محمد بن جریر، دلائل الإمامة، نجف، منشورات المطبعة الحیدریه، ۱۳۸۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- عصفری، خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- قلقشندی، أحمد بن علی، قلائد الجمان فی التعریف بقبائل عرب الزمان، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، ۱۴۰۲ق.
- مستوفی، أحمد بن المبارک، تاریخ إربل، عراق، دار الرشید، ۱۹۸۰م.
- مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، تهران، نشر امیر کبیر، ۱۳۶۲ش.
- مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الإشراف، قاهره، دار الصاوی، بیتا.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
- مغنیه، محمدجواد، الشیعة و الحاکمون، بیروت، دار الجواد، ۱۴۲۱ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
پیوند به بیرون
| خلفای نخستین (۱۱-۴۰) |
|  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| خلفای اموی (۴۰-۱۳۲) |
| ||||||||||||||
| خلفای عباسی (۱۳۲-۶۵۶) |
| ||||||||||||||
| مفاهیم | |||||||||||||||
نامهای درون کروشه خلفایی کوتاهمدت هستند که تنها در شهر بغداد بهرسمیت شناخته شدند. | |||||||||||||||