نفس

نَفْس که به معنای جوهر وجودی و حقیقت درونی انسان است در دیدگاه فلاسفه مسلمان، چیزی جدا و غیرمادی از جسم انسان محسوب می‌شود و هویت اصلی او را تشکیل می‌دهد و بدن و اعضای آن صرفاً ابزارهایی در خدمت نفس محسوب می‌شوند. شناخت این حقیقت وجودی، به‌عنوان مقدمه‌ای برای شناخت خداوند و معاد، اساسی‌ترین بحث علمی و معرفتی برای انسان دانسته شده است. در این راستا، آیات و روایات متعدد، مباحث اخلاقی، عرفانی و تفسیری، همگی به موضوع نفس و ابعاد گوناگون آن پرداخته‌اند.

فیلسوفان مسلمان، نفس را براساس قوای آن به سه دسته تقسیم کرده‌اند: نفس نباتی که مسئول تغذیه و رشد است که ضعیف‌ترین نفس محسوب می‌شود؛ نفس حیوانی که علاوه‌بر قوای نباتی، دارای حواس و قوه حرکت است، و نفس انسانی (ناطقه) که قوی‌ترین نوع نفس بوده و علاوه‌بر قوای دو قسم پیشین، دارای قوه عاقله (عقل نظری) و قوه عامله (عقل عملی) است. ملاصدرا، برخلاف مشائیان، معتقد به کثرت قوا و جدایی آن‌ها از نفس نیست، بلکه نفس را در عین وحدت، دارای مراتب و قوا می‌داند.

در مورد اثبات وجود نفس و تمایز آن از بدن، فیلسوفان مسلمان دلایل عقلی و نقلی متنوعی ارائه کرده‌اند، به‌طوری‌که برخی وجود آن را بدیهی دانسته‌اند. دیدگاه‌ها در مورد قدیم (ازلی بودن) یا حدوث (آغاز شدن با بدن) نفس متفاوت است؛ افلاطون و پیروانش نفس را قدیم می‌دانستند، درحالی‌که ارسطو و طرفدارانش معتقد به حدوث آن بودند و ملاصدرا نیز به قدیم بودن نفس اشکالاتی وارد کرده است. همچنین، اتفاق نظر کلی بر تجرد و غیرمادی بودن نفس وجود دارد، هرچند در نوع تجرد (عقلی یا مثالی) میان فیلسوفان اختلاف نظر هست. همچنین، همه فیلسوفان مسلمان، با استناد به ادله عقلی و نقلی، به جاودانگی و بقای نفس پس از مرگ باور دارند.

جایگاه و اهمیت

«نفس» اصطلاحی فلسفی که در فلسفه، عرفان، تفسیر و روایات از آن سخن گفته شده است و در آثار بسیاری از فیلسوفان به‌صورت مستقل بررسی شده است. ابن‌سینا در بخش طبیعیات کتاب «شفا» (فن ششم) به تبیین نفس پرداخته و ملاصدرا نیز در «اسفار اربعه»، به‌ویژه در سفر چهارم، این بحث را به‌تفصیل مطرح کرده است.

در این دیدگاه‌ها، معرفت نفس یا خودشناسی، اساس شناخت انسان و مقدمه شناخت خداوند دانسته شده است. ابن‌سینا و دیگر حکما بر این باورند که «حدیث مَنْ‏ عَرَفَ‏ نَفْسَهُ‏ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» بر پیوند میان شناخت نفس و شناخت خدا دلالت دارد و ناآگاهی از نفس به ناتوانی در شناخت خالق می‌انجامد. همچنین آیه «نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ» به ارتباط میان فراموشی خدا و خودفراموشی اشاره دارد. ملاصدرا معرفت نفس را معادل نوعی معرفت گسترده‌تر می‌داند که شامل شناخت خدا، جهان و سایر موجودات است. از دیدگاه فیاض لاهیجی، شناخت نفس ناطقه کلید معرفت بهشت و آخرت و شرط رسیدن به حقیقت انسانیت است. حسن‌زاده آملی نیز آن را کلید گنجینه‌های ملکوت دانسته و ملا احمد نراقی معرفت نفس را موجب سعادت دنیا و آخرت می‌داند.

مسئله نفس از منظر برخی پژوهشگران، از مباحث بنیادین در فلسفه اسلامی و فهم آموزه‌های دینی به شمار می‌رود؛ زیرا به باور آنان، کلید فهم عمیق معارف دینی و مباحث فلسفی در پیوند میان توحید و نفس نهفته است. در این دیدگاه، نفس زیربنای مباحثی مانند نبوت، امامت (انسان کامل) و معاد دانسته می‌شود و تبیین مسائل مربوط به معاد نیز عمدتاً با تکیه بر بحث نفس و بقای آن پس از مرگ صورت می‌گیرد. همچنین گسترش مباحث نفس در سنت فلسفه اسلامی، برخاسته از آموزه‌های دینی تلقی شده است. در قرآن کریم نیز به نفس در آیات متعددی اشاره شده است، از جمله آیه ۱۰۵ سوره مائده، آیه ۵۳ سوره یوسف، آیه ۳۵ سوره انبیاء، آیه ۴۲ سوره زمر، آیه ۱۶ سوره ق و آیه ۴۰ سوره نازعات، این آیات در تفاسیر اسلامی مبنای شکل‌گیری بحث‌های گسترده‌ای درباره نفس قرار گرفته‌اند.

در روایات نیز بر اهمیت معرفت نفس تأکید شده است؛ در برخی روایات از پیامبر اسلام(ص)، شناخت خداوند در گرو شناخت نفس دانسته شده و آگاه‌ترین افراد نسبت به نفس خویش، خداشناس‌ترین انسان‌ها معرفی شده‌اند.

مباحث نفس را در منظومه مباحث آکادمیک امروزی به ویژه انسان‌شناسی نیز دارای جایگاه خاصی دانسته‌اند.

مفهوم‌شناسی

در تاریخ فلسفه، گزارش شده است که نفس از دو جهت مورد تعریف قرار گرفته است: یکی از حیث نسبت آن با بدن و دیگری از حیث استقلال یا عدم استقلال آن از بدن. بر این اساس، در دیدگاه منسوب به ارسطو، نفس به‌عنوان «کمال اول برای جسم طبیعی آلی» تعریف شده است؛ یعنی کمالی برای بدنی دارای اندام که قابلیت حیات دارد. در مقابل، در دیدگاه افلاطونی، نفس جوهری غیرمادی و مستقل از بدن تلقی شده است. در گزارش‌های فلسفی آمده است که ابن‌سینا و ملاصدرا نیز در تبیین نفس، به تعریف ارسطویی نزدیک شده‌اند و علامه حلی این تعریف را به حکمای مشائی نسبت داده است.

علامه مجلسی از ابوالحسن کاشانی در کتاب روض الجنان چهارده نظر در باب حقیقت نفس نقل کرده است. نظر چهاردهم که نظر حکمای الهی و بزرگان صوفیه و اشراقی و محققین از متکلمان همچون فخر رازی، غزالی و خواجه نصیرالدین طوسی دانسته شده این است که نفس جوهر مجردی است که ارتباطش با بدن ارتباط تدبیر و تصرف است. محمدمهدی نراقی در جامع السعادات نفس را چنین تعریف کرده است: جوهر ملکوتی که بدن را برای برطرف کردن نیازمندی‌هایش به کار می‌گیرد. نفس، حقیقت و ذات انسان است و اعضای و قوای بدن، ابزار آن به شمار می‌روند.

نقل شده بیشتر متکلمان، نفس را به اجزاء اصلی بدن تفسیر کرده‌اند که از اول تا آخر عمر باقی است و تغییر نمی‌کند. به نظر فیاض لاهیجی، بیشتر متکلمان نفس را جسم لطیفی می‌دانند که در بدن جاری و ساری است. فخر رازی در رد نظر متکلمان، دلایل فراوان عقلی و نقلی مطرح کرده که نفس غیر از بدن و اجزای آن است.

به باور فیاض لاهیجی، بیشتر فیلسوفان حقیقت انسان را همان نفس مجرد او می‌دانند. قاضی سعید قمی همه زیبایی‌های جلوه‌گر در این جهان را از نفس ناطقه دانسته که از جهان عقل بر آن افاضه می‌شود و عقل چیزی است که سرّ و باطن نفس شناخته می‌شود.

نام‌های دیگر

مقالهٔ اصلی: روح انسان

به گفته محقق نراقی، نفس به اعتبارهای گوناگون، نام‌های مختلفی دارد. از آنجا که حیات بدن وابسته به اوست، روح نامیده می‌شود؛ به جهت ادراک معقولات، عقل می‌‌نامند و گاه به این دلیل که به سبب خاطرات منقلب می‌شود، قلب نامیده می‌شود. محمدتقی مصباح یزدی معتقد است در علم اخلاق، نفس در مقابل عقل قرار دارد؛ آن دسته از عوامل و امیال درونی که انسان را به تباهی در دنیا و آخرت می‌کشاند، نفس نامیده می‌شود؛ در مقابل، به تمیزدهنده خیر و شر و دعوت‌کننده به خوبی‌ها و بازدارنده از بدی‌ها، عقل گفته می‌شود.

از نفس ناطقه، با واژگانی همچون دل، جان و روان نیز یاد می‌شود. به نظر حسن حسن‌زاده آملی، فیلسوف و عارف شیعی قرن چهاردهم شمسی، در زبان فارسی به نفس، روان و جان می‌گویند؛ اما تعبیر دقیق و صحیح این است که روان، معادل نفس انسان است و جان به نفس حیوانات گفته می‌شود. از نفس با نام‌های دیگری نیز تعبیر می‌شود مانند: نفس ناطقه، روح، عقل، قوه عاقله، قوه ممیزه، روان، جان، دل، جام جهان‌نما، جام‌جم، جام جهان‌بین، طوطی، وَرقا (به معنای کبوتر)؛ از میان این نام‌ها، در عرف فلسفه و حکما، نفس و چهار نام نخست را رایج دانسته‌اند.

انواع نفس

برای نفس به لحاظ‌های گوناگون انواع مختلفی بیان شده است.

تقسیم نفس به نباتی، حیوانی و انسانی

نفس در تقسیم فلسفی به چهار نوع نباتی، حیوانی، انسانی (ناطقه) و فَلَکی تقسیم شده است. نفس نباتی مربوط به تغذیه، رشد و تولیدمثل است و در گیاهان، حیوانات و انسان‌ها مشترک دانسته می‌شود و عامل تمایز موجودات زنده از جمادات است. نفس حیوانی علاوه‌بر این، منشأ احساس و حرکت ارادی در حیوان و انسان است و موجب تمایز حیوانات از گیاهان می‌شود. نفس انسانی مختص انسان است و به‌واسطه آن ادراک کلیات، تفکر و افعال عقلی انجام می‌گیرد؛ در برخی دیدگاه‌ها نیز به‌صورت جوهری مجرد از ماده ولی وابسته به بدن در افعال معرفی شده است. در کنار این‌ها، نفس فلکی به افلاک نسبت داده شده و برای توضیح حرکت و ادراک افلاک در چارچوب هیئت بطلمیوسی مطرح بوده است، هرچند این دیدگاه بعدها کنار گذاشته شده است.

در این تقسیم‌بندی، نفس انسانی قوی‌ترین و نفس نباتی ضعیف‌ترین مرتبه نفس دانسته شده است.

نفس لوامه، اماره و مطمئنه

مقاله‌های اصلی: نفس مطمئنه، نفس لوامه، و نفس اماره

نفس به لحاظ اخلاقی نیز به سه قسم نفس مُطْمَئنّه، نفس لَوّامه و نفس اَمّاره تقسیم شده است. ملا محمدمهدی نراقی گفته است این‌ها اوصاف و ویژگی‌های نفس به لحاظ حالات مختلف آن است. اگر قوه عاقله بر قوای دیگر (غضب و شهوت و وهم) چیره شود، به جهت آرامش نفس در این صورت، نفس را مطمئنه می‌نامند؛ اگر میان قوه عاقله و قوای دیگر نزاع باشد و قوه عاقله به سبب ارتکاب گناهان مغلوب سایر قوا شود، نفس به جهت پشیمانی و ندامتی که برایش اتفاق می‌افتد، لوامه نامیده می‌شود؛ در صورتی که قوه عقل بدون هیچ دفاعی مغلوب قوای دیگر شود، آن را اماره بالسوء می‌نامند؛ زیرا هنگامی که نیروی عاقله از بین رفت و بدون دفاع مطیع قوای شیطانی شد، گویا نفس امر به بدی‌ها می‌کند.

قوای نفس

به گفته محققان، فیلسوفان مشاء معتقد بودند نفس دارای «قوا» (نیروهای) مختلف و مجزا برای انجام کارهای گوناگون است. گفته شده عنوان قوای نفس در فلسفه مشاء به کار رفته، ولی این مسئله در حکمت متعالیه با عنوان مراتب نفس بحث شده است. در مقابل، ملاصدرا معتقد است نفس موجودی واحد است که در مراتب مختلف تجلی می‌یابد. براساس این سلسله‌مراتب، نفس انسانی شامل تمامی قوای سطوح پایین‌تر است؛ یعنی علاوه‌بر قوای نباتی (مانند تغذیه و رشد) و قوای حیوانی (مانند ادراک و حرکت)، دارای قوای ویژه انسانی یعنی عقل نظری و عقل عملی نیز می‌باشد. از نظر ملاصدرا، نفس در عین اینکه در مراتب مختلف وظایف متنوعی (از مغذی بودن تا عاقله بودن) را انجام می‌دهد، همچنان یک حقیقت واحد باقی می‌ماند؛ به این معنا که نفس در عین وحدت، کثیر است و در عین کثرت، واحد می‌باشد.

قوای نفس در اخلاق

عالمان اخلاق قوای نفس انسانی را براساس نوع تمایلات و گرایشات آن به چهار نوع تقسیم کرده‌اند. برای نمونه ملامهدی و احمد نراقی برای نفس چهار قوه اصلی ذکر کرده است:

1. قوه عقل: کار این قوه، ادراک حقایق امور است و تمایز میان خیر و شر و امر به انجام خوب‌ها و نهی از ارتکاب بدی‌ها.
2. قوه غضب: این قوه موجب صادر شدن رفتارهای حیوانات درنده از انسان می‌شوند همچون کینه‌توزی، دشمنی و اذیت و آزار رساندن. فایده این قوه سرکوب کردن سلطه قوه شهوت و وهم است. انسان به وسیله این قوه می‌تواند سرکشی دو قوه شهوت و وهم را کنترل کند.
3. قوه شهوت: از این قوه رفتارهای حیوانی همچون شکم‌پرستی و شهوت‌رانی صادر می‌شود. فایده این قوه، تداوم حیات بدنی است که ابزار کسب تکامل نفس است.
4. قوه وهم: وظیفه این قوه، فهم انواع مکر و حیله و رسیدن به اهداف با نیرنگ و حقه است. کاربرد این قوه نیز برای ادراک معانی جزئی و راهکاری برای اهداف صحیح است.

از نظر ملامهدی، آنچه در قرآن با عنوان نفس مُطْمَئنّه، لَوّامه و اَمّاره آمده، اشاره به قوای سه‌گانه عقل، غضب و شهوت دارد.

اثبات وجود نفس

غلامرضا فیاضی معتقد است که فیلسوفان با تکیه بر تعاریف افلاطون و ارسطو، وجود نفس انسانی را به‌دلیل دسترسی انسان به «علم حضوری» نسبت به تعقل، امری بدیهی می‌دانند که نیازی به برهان ندارد؛ درحالی‌که وجود نفس نباتی و حیوانی از طریق مشاهده آثارشان اثبات می‌شود. بااین‌وجود، به‌دلیل اهمیت موضوع، فیلسوفان متعددی همچون فخر رازی، دلایل عقلی و نقلی بسیاری برای اثبات تفاوت نفس با بدن جسمانی اقامه کرده‌اند که برخی از این دلایل عام و شامل هر سه قسم نفس، و برخی دیگر مختص نفس انسانی است.

یکی از دلایل عام اثبات وجود نفس، مشاهده آثار و افعالی مانند رشد، تغذیه، حس و حرکت در اجسام است. فیلسوفان استدلال می‌کنند که چون این آثار در همه اجسام وجود ندارند، نمی‌توانند صرفاً ناشی از ماهیت «جسم» باشند. بنابراین، باید منشأ و علتی فراتر از جسم وجود داشته باشد که مسئولیت ایجاد این افعال متفاوت و هدفمند را بر عهده داشته باشد؛ این علت در فلسفه همان «نفس» نامیده می‌شود.

اثبات وجود نفس انسانی

برهان هوای طلق (انسان معلق در هوا): در تبیین این برهان گفته شده اولین و روشن‌ترین ادراک انسان، درک خودش است. اگر فرض شود انسان به صورت ناگهانی در یک فضای آزاد آفریده شده و هیچ یک از اعضای خود و همچنین چیزی از اشیای بیرون را درک نمی‌کند. در این حالت، او از ذات خود غافل نیست در حالی که از همه اشیای غیر از خود غافل است. پس انسان به هیچ وجه از ذات خود نمی‌تواند غفلت کند با اینکه از همه اجزا و اعضای خود می‌تواند غافل باشد و آنها را فراموش کند. پس غیر از این بدن جسمانی، چیزی به نام نفس وجود دارد.

حادث یا قدیم بودن نفس

در اینکه نفس قدیم است یا حادث، میان فیلسوفان اختلاف نظر وجود دارد. افلاطون و پیروانش نفس انسانی را قدیم می‌دانستند؛‌ ولی ارسطو و طرفدارانش به حدوث نفس معتقد بودند. براساس نظریه منسوب به افلاطون، نفس، جوهری قدیم است که پیش از بدن موجود است و پس از آماده شدن بدن، از مرتبه خود تنزل پیدا کرده و به آن بدن می‌پیوندد.

منسوب به مولوی:

جان که از عالم عِلوی است یقین می‌دانم

رخت خود باز بر آنم که همان جا فکنم

مرغ باغ ملکوتم نِیَم از عالم خاک

دو سه روزی قفسی ساخته‌اند از بدنم

ای خوش آن روز که پرواز کنم تا بر دوست

به هوای سر کویش پر و بالی بزنم

مخالفانِ قدیم بودن نفس، استدلال می‌کنند که فرضِ پیشین بودن نفس بر بدن، به بن‌بست‌های منطقی می‌انجامد؛ چرا که اگر نفس واحد باشد، تکثیر آن هنگام تعلق به بدن با ماهیت غیرمادی‌اش (که تقسیم‌ناپذیر است) در تضاد است و اگر متعدد باشد، به‌دلیل نداشتنِ ماهیت یا ویژگی‌های متمایز پیش از تعلق به بدن، تمایز میان آن‌ها غیرممکن است. از دیدگاه این گروه و همچنین ملاصدرا، قول به قدیم بودن نفس مردود دانسته شده است.

در مقابل، فخر رازی به بازتاب آرای قائلان به «قدیم بودن نفس» می‌پردازد که بر دو استدلال اصلی استوار است: نخست اینکه حدوثِ نفس مستلزم مادی بودن آن است (که با ذات نفس در تضاد است) و دوم اینکه بقای ابدیِ نفس (جاودانگی) را تنها در گرو ازلی بودن آن می‌بینند. بنابه نظر فخر رازی، قائلان به قدیم بودن نفس به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ گروهی که با اعتقاد به انتقال نفس از بدنی به بدن دیگر (تناسخ)، تعلق به بدن را برای وجود نفس ضروری می‌دانند و گروهی که نفس را دارای وجودی مستقل از بدن می‌پندارند.

تجرد نفس

مقالهٔ اصلی: تجرد نفس

گفته شده اثبات معاد و بقای روح، وابستگی مستقیمی به پذیرش «تجرد نفس» (غیرمادی بودن آن) دارد که در میان فیلسوفان مسلمان، با وجود اتفاق‌نظر بر اصل تجرد، در نوع آن (مثالی یا عقلی بودن) اختلاف است؛ به‌طوری‌که مشائیان و اشراقیون نفس را از آغاز ذاتاً مجرد عقلی می‌دانند، اما از نظر ملاصدرا، تجردی که ویژگی ضروری نفس انسان است، تجرد مثالی است نه عقلی. از دیدگاه او، نفس به صورت جسمانی خلق می‌شود؛ اما در ادامه در اثر حرکت جوهری به تجرد مثالی می‌رسد و به صورت مجرد باقی می‌ماند. انسان‌های اندکی (انسان‌های کامل) نیز به تجرد عقلی می‌رسند. به اعتقاد ملاصدرا همه آیات مربوط به معاد و احوال انسان‌ها در آخرت بر تجرد نفس دلالت دارند. در مقابل، متکلمان و مادی‌گرایان با رویکردهای متفاوت، تجرد نفس را انکار کرده و آن را موجودی مادی می‌دانند.

ارتباط نفس و بدن

جعفر سبحانی معتقد است از نظر فلسفه اسلامی، نفس یک موجود مستقلی است که تا تجرد کامل پیدا نکند، از بدن، اعم از بدن مادی و مثالی، بی‌نیاز نمی‌شود. نفس در دنیا، از طریق اعضای بدن مانند چشم و گوش به فعالیت می‌پردازد و پس از مرگ بدن مادی، با بدنی لطیف‌تر از بدن مادی (بدن مثالی) به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

درباره چگونگی ارتباط نفس و بدن دیدگاه‌های مختلفی از سوی فیلسوفان ارائه شده است. افلاطون نفس و بدن را دو جوهر مستقل و جدا از هم و رابطه آن دو را اعتباری می‌دانست مانند ارتباط مرغ با آشیانه؛ اما از نظر ارسطو، رابطه نفس و بدن از نوع ارتباط صورت و ماده است؛ بدن ماده و نفس صورت آن است. از نظر مرتضی مطهری، ابن‌سینا نیز هم‌نظر با ارسطو بود.

دیدگاه ملاصدرا

از نظر ملاصدرا ترکیب نفس و بدن، ترکیب حقیقی است؛ زیرا نفس، صورت بدن و بدن ماده آن است و ترکیب صورت و بدن نیز حقیقی است. ازاین‌رو، رابطه نفس و بدن، رابطه اتحادی است. به نظر وی، قوای بدن مانند قوه حاسه و طبیعی همه شئونات و قوای نفس به شمار می‌روند. او معتقد است نفس تا نفس است محتاج بدن است و به حسب برخی قوا و توانایی‌های حسی و طبیعی خود، متعلق و متقوم به بدن است؛ اما پس از مرگ بر اثر تکامل و تحولات ذاتی، از تعلق به بدن طبیعی بی‌نیاز می‌شود و به تجرد مثالی یا عقلی می‌رسد. در این صورت، نفسیت نفس از بین می‌رود. از دیدگاه ملاصدرا، نفس انسانی همواره همراه با بدن است؛ در دنیا با بدن مادی، در برزخ با بدن برزخی و در آخرت با بدن اخروی همراه است.

بقای نفس پس از مرگ بدن

مقالهٔ اصلی: خلود

به گفته جعفر سبحانی، فیلسوفانِ مسلمان مانند ابن‌سینا، سهروردی و ملاصدرا، بقای نفس پس از مرگ را امری قطعی می‌دانند. استدلال عقلی اصلی آن‌ها این است که چون نفس به‌عنوان موجودی «ممکن‌الوجود»، وابسته به علل و جواهر مجردِ فناناپذیر است، با از بین رفتن بدن فانی نمی‌شود؛ به‌ویژه از دیدگاه ابن‌سینا که نفس را در وجود خود مستقل از بدن می‌بیند. همچنین متکلمانی نظیر علامه حلی، بقای نفس را لازمه‌ی امتناعِ «اعاده معدوم» می‌دانند و برای اثبات آن به آیات متعددی از قرآن از جمله آیه ۱۱ سوره سجده، آیه ۱۵۴ سوره بقره، آیه ۲۵-۲۷ سوره یس، آیه ۲۵ سوره نوح، آیه ۱۶۹ سوره آل‌عمران و آیه ۲۸ سوره فجر استناد می‌کنند. در مقابل، شیخ مفید با استناد به آیه فنای موجودات (آیه ۲۶ سوره الرحمن)، دیدگاه فیلسوفان مبنی بر جاودانگی ذاتی نفس را در تضاد با آموزه‌های دینی دانسته و آن را به الحاد یا تناسخ منتسب کرده است.

کتاب‌شناسی

پژوهش‌های گسترده‌ای در زمینه فلسفه نفس انجام شده که حاصل آن انتشار صدها عنوان کتاب، مقاله و پایان‌نامه است. از جمله آثار شاخص در این حوزه می‌توان به «دروس معرفت نفس» و «عیون مسائل النفس» اثر حسن حسن‌زاده آملی، «علم النفس فلسفی» نوشته غلامرضا فیاضی، «رابطه نفس و بدن» اثر محمدتقی یوسفی و «علم النفس مشائیان مسلمان» از ابراهیم دادجو اشاره کرد. همچنین، تحلیل‌های ملاصدرا در جلد سوم «درآمدی به نظام حکمت صدرایی» اثر عبدالرسول عبودیت و کتاب «نفس و روح» نوشته حسن معلمی از دیگر منابع معتبر این حوزه هستند.

علاوه‌بر آثار مکتوب، همایش بین‌المللی «آموزه‌های دینی و مسئله نفس و بدن» (۱۳۸۹ش) نیز گام دیگری در این عرصه بوده که مقالات آن در هفت جلد تخصصی، ابعاد مختلف این مسئله از قبیل معاد، اخلاق و الهیات تطبیقی را بررسی کرده‌اند.