خروج امام حسین(ع) از مکه
| زمان | سال ۶۰ق |
|---|---|
| مکان | مکه |
| مرتبط | واقعه کربلا و قیام امام حسین(ع) |
خروج امام حسین(ع) از مکه به قصد حرکت به سوی کوفه، پس از دریافت دعوتهای گسترده کوفیان و با توجه به احتمال کشتهشدن امام در مکه صورت گرفت. امام بیم داشت که یزید او را در مکه به قتل برساند و این امر موجب هتک حرمت کعبه شود. بر اساس قول مشهور، امام در هشتم ذیالحجه در سال ۶۰ هجری در روز ترویه، مکه را ترک کرد.
در مدت اقامت امام(ع) در مکه، رویدادهایی در آن شهر و دیگر مناطق رخ داد که در تصمیم امام برای خروج از این شهر تأثیر داشت. برخی از نزدیکان و دوستداران امام؛ از جمله برادرش محمد بن حنفیه او را از رفتن به کوفه بازداشتند. از سوی دیگر، مأموران فرماندار مکه نیز تلاش کردند مانع خروج امام شوند و میان آنان و کاروان امام درگیری لفظی و سپس فیزیکی رخ داد؛ اما امام و همراهانش از مکه خارج شدند.
بر اساس روایتی از امام صادق(ع)، امام حسین(ع)، احرام عمره مفرده داشته و در ایام حج میتوانست از مکه خارج شود و خروج او به معنای ناتمامگذاشتن حج تمتع نبوده است. در مقابل، دیدگاهی نیز وجود دارد که امام(ع) با احرام عمره تمتع وارد مکه شده و پیش از انجام اعمال حج، بنابر ضرورت، از آن خارج شده است.
معرفی
خروج امام حسین(ع) از مکه به قصد حرکت به سوی کوفه بوده است.[۱] امام حسین(ع)، پیش از خروج از مکه، طواف خانه خدا و سعی صفا و مروه را انجام داد[۲] و سپس خطبهای برای مردم خواند.[۳] امام در این خطبه شوق رسیدن به نیاکان خود را به اشتیاق رسیدن یعقوب به یوسف تشبیه میکند. امام در ادامه مردم را به همراهی خود دعوت میکند و میگوید هر کس حاضر است در راه امام از خون خویش بگذرد و جانش را در شهادت و لقای پروردگار بدهد با امام حرکت کند.[۴]
منابع تاریخی و غیر تاریخی، تاریخهای متعددی را پیرامون خروج امام حسین(ع) از شهر مکه، ذکر کردهاند.[۵] نقطه اشتراک تمام این منابع را خروج امام در دهه اول ذیالحجه دانستهاند؛ به این صورت که تاریخی که همه آنها ذکر کردهاند در دهه اول ذیالحجه است.[۶] با وجود همه این نقلها، قول خروج امام در هشتم ذیالحجه که روز ترویه نیز هست را قول مشهور دانستهاند.[۷] این تاریخ در روایت امام صادق(ع) نیز ذکر شده است[۸] و افراد به این روایت استناد کردهاند.[۹]
امام در خروج از مکه، خانواده خود را نیز به همراه داشت.[۱۰] همچنین تعدادی از شیعیان و پیروانش[۱۱] از جمله برخی از اهالی کوفه وی را همراهی میکردند.[۱۲] امام به اصحاب خود که قصد سفر با وی را داشتند، ده دینار و یک شتر داد.[۱۳]
فعالیتها در مکه
امام حسین(ع) به مدت چهار ماه و پنج روز (از سـوم شعبان تا هشتم ذیالحجه) در مکه حضور داشت.[۱۴] در مدت اقامت امام در مکه، وقایع بسیاری در مکه و خارج از مکه اتفاق افتاد که در تصمیمات بعدی تأثیر داشت.[۱۵] حضور امام در مکه، مورد استقبال مردم قرار گرفت.[۱۶] بهخصوص که این حضور در ماههایی بود که مردم زیادی به مکه میآمدند[۱۷] و علاوه بر مردم مکه، مردم شهرهای دیگر نیز به نزد امام میرفتند. [۱۸]به نحوی که بنابر برخی گزارشها مردم صبح و شب نزد امام میرفتند[۱۹] و حتی با وی نماز میخواند.[۲۰] حاکم یزید در مکه همراهی حاجیان با امام حسین(ع) را برای یزید گزارش کرده است.[۲۱]
امام، فعالیتهایی نیز برای جذب مردم شهرهای دیگر داشت.[۲۲] برای نمونه امام به برخی از بزرگان بصره و برخی از اشراف این شهر نامه نوشت و آنها را دعوت کرد[۲۳] که البته بیشتر آنها نامه را کتمان کردند.[۲۴] نامهنگاری با کوفیان نیز وجود داشت. اهالی کوفه نیز نامههای فراوانی برای امام نوشتند.[۲۵] امام، مسلم بن عقیل را به همراه نامهای در خطاب به کوفیان، به کوفه فرستاد تا اطاعت آنان را بیازماید.[۲۶] مسلم نیز پس از بررسی شرائط کوفه، کوفیان را در بیعت امام دانست و از امام خواست به کوفه برود.[۲۷] امام در روزی از مکه خارج شد که مسلم در کوفه قیام کرده بود[۲۸] اما امام از اوضاع کوفه اطلاعی نداشت.[۲۹] امام همچنین قیس بن مسهر را نیز به کوفه فرستاد که او نیز به شهادت رسید.[۳۰]
عوامل خروج از مکه
عالمان و محققان، عواملی را برای خروج امام از مکه در نیمه ایام حج بیان داشتهاند. یکی از این عوامل خطر کشتهشدن امام در مکه بوده است.[۳۱] شیخ مفید[۳۲] از عالمان شیعه و برخی عالمان دیگر[۳۳] به این نکته تصریح کردهاند که امام به جهت ترس از کشتهشدن در مکه، در میانه اعمال حج، از مکه خارج شد. براساس برخی گزارشها، ماموران بنیامیه که درصدد قتل امام حسین(ع) بودند، وقتی از تصمیم امام برای سفر به کوفه اطلاع یافتند، کوشیدند تا قبل از اتمام مناسک حج، امام را به قتل برسانند[۳۴] امام حسین(ع) در بیرون مکه و در پاسخ به فرزدق که پرسیده بود که چرا عجله کردید و حج خود را کامل به جا نیاوردید، گفت اگر عجله نمیکردم دستگیر میشدم.[۳۵]
گفته شده کشتهشدن در مکه علاوه بر شهادت امام، موجب هتک حرمت مکه نیز میشد. امام در پاسخ به برادرش محمد بن حنفیه گفته بود ميترسد يزيد وی را بكشد و احترام کعبه با كشتهشدن وی از ميان برود.[۳۶] از امام حسین(ع) در سخن دیگری نقل شده که اگر یک وجب بیرون از مکه کشته شوم، برای من محبوبتر است از این است در آن کشته شوم.[۳۷]
دلیل دیگری که برای خروج امام از مکه ذکر شده، دعوت کوفیان و بیعت آنان با امام بوده است.[۳۸] مسلم بن عقیل در نامهای که از کوفه برای امام فرستاد، هجده هزار نفر را در بیعت با امام دانسته و از امام میخواهد زودتر به کوفه بیاید.[۳۹] امام حسین(ع) خود نیز بیان داشته که شیعیان و بزرگان کوفه وی را دعوت کردهاند.[۴۰]
تلاش در جلوگیری از خروج امام
دو گروه امام را از خروج از مکه و رفتن به کوفه باز داشتند. گروه اول دوستداران امام بودند که برخی از انها از اقوامِ سرشناس و برخی از پیروان امام بودند؛ از جمله این افراد برادرش محمد بن حنفیه بود که رفتن به کوفه و اعتماد به کوفیان را درست ندانست.[۴۱] وی به امام گفت اگر در مکه بماند، عزيزترين فردى خواهد بود كه در حرم الهى است.[۴۲] عبدالله بن عباس از اصحاب امام علی(ع) نیز از افرادی بود که امام را از رفتن به کوفه نهی کرد.[۴۳] تنها عبدالله بن زبیر با رفتن امام به بیرون از مکه موافق بود و علت آن را چنین گفتهاند که وی میدانست تا زمانی که امام در مکه حضور دارد، مردم با او بیعت نخواهند کرد.[۴۴]
گروه دیگری که مخالف خروج امام از مکه بودند و از این امر جلوگیری نیز کردند، مأموران فرماندار مکه به سرکردگی یحیی بن سعید بودند.[۴۵] این افراد راه خروج امام از مکه را بستند و پس از مقاومت امام و یارانش، میان دو گروه درگیری لفظی و سپس فیزیکی رخ داد و دو گروه با تازیانه به هم زدند. در نهایت امام و یارانش، توانستند از مکه خارج شوند.[۴۶]
حج ناتمام
یکی از موضوعاتی که پیرامون حج امام حسین(ع) مطرح است این است که امام در آن سال به احرام عمره تمتع مُحرِم شده بود و حج خود را تمام نشده رها کرد یا اینکه از همان ابتدا مُحرِم به احرام عمره مفرده بود و اصلا برای حج تمتع احرام نداشت.[۴۷] شیخ مفید،[۴۸] علامه مجلسی[۴۹] و دیگران[۵۰] به این نکته تصریح دارند که امام از احرام خارج شد و حج خود را تبدیل به عمره کرد؛ زیرا قادر به اتمام حج نبود.[۵۱] این قول مورد مخالفت بسیار قرار گرفته و انتقادات بسیاری به آن صورت پذیرفته است.[۵۲] همچنین روایاتی بر خلاف آن نقل شده؛ از جمله روایتی از امام صادق(ع) که تصریح دارد امام به حج عمره، مُحرِم شده بود و در ایام حج تمتع میتوانست از مکه خارج شود.[۵۳] روایات دیگری نیز بر این مطلب اشاره کردهاند.[۵۴] سید محسن حکیم از عالمان شیعه معتقد است نمیتوان به گفتار برخی مقاتل که در مقابل روایات هستند اعتماد کرد.[۵۵]
پانویس
- ↑ طبرسی، إعلام الورى بأعلام الهدى، ۱۳۹۰ق، ص۲۳۰.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ حلوانی، نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، ۱۴۰۸ق، ص۸۶.
- ↑ حلوانی، نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، ۱۴۰۸ق، ص۸۶.
- ↑ طبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۸۲-۸۳.
- ↑ «نکته هایی از معارف حسینی نکته 1. خروج امام حسین (ع) از مکه»، ص۱۳۵.
- ↑ «نکته هایی از معارف حسینی نکته 1. خروج امام حسین (ع) از مکه»، ص۱۳۵.
- ↑ «نکته هایی از معارف حسینی نکته 1. خروج امام حسین (ع) از مکه»، ص۱۳۵.
- ↑ شیخ طوسی، تهذيب الأحكام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۳۷.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین علیه السلام، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۳۱۷.
- ↑ موسوی و دیگران، تاریخ امام حسین علیه السلام، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۳۷.
- ↑ موسوی و دیگران، تاریخ امام حسین علیه السلام، ۱۳۷۸ش، ج۱۰، ص۴۹۲.
- ↑ بهشتی، مبارزهی پیروز، ۱۳۹۱ش، ص۳۷.
- ↑ بهشتی، مبارزهی پیروز، ۱۳۹۱ش، ص۳۷.
- ↑ ابناعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۳.
- ↑ طبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۲۱۰- ۲۱۱.
- ↑ طبرسی، إعلام الورى بأعلام الهدى، ۱۳۹۰ق، ص۲۳۰.
- ↑ ابناعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۳.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین علیه السلام، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین علیه السلام، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۸۰.
- ↑ ابومخنف کوفی، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۰۳ - ۱۰۷.
- ↑ ابومخنف کوفی، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۰۷.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۲۶۲.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۲ - ۵۰۳.
- ↑ ابومخنف کوفی، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۲.
- ↑ طبرسی، إعلام الورى بأعلام الهدى، ۱۳۹۰ق، ص۲۳۰.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷؛ موسوی و دیگران، تاریخ امام حسین علیه السلام، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۴۳.
- ↑ طبسی، الامام الحسین فی مکة المکرمه، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۸.
- ↑ کاشی، مصرع الحسین(ع)، ۱۴۰۸ق، ص۵۴.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ ابننما حلی، مثير الأحزان، ۱۴۰۶ق، ص۳۸.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۹.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ سید بن طاوس، اللهوف على قتلى الطفوف، ۱۳۴۸ش، ص۶۴.
- ↑ قاضی نعمان، شرح الأخبار في فضائل الأئمة الأطهار عليهم السلام، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۴۵.
- ↑ کاشی، مصرع الحسین(ع)، ۱۴۰۸ق، ص۵۴.
- ↑ ابومخنف کوفی، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۲.
- ↑ ابومخنف کوفی، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۱۴۸.
- ↑ سید بن طاوس، اللهوف على قتلى الطفوف، ۱۳۴۸ش، ص۶۴.
- ↑ سید بن طاوس، اللهوف على قتلى الطفوف، ۱۳۴۸ش، ص۶۴.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ق، ص۲۴۳.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۳۸۲.
- ↑ ابنکثیر دمشقی، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۶۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۱۶۴؛ ابنکثیر دمشقی، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۶۶.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۲۰.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار۱۴۱۰ق، ج۴۴، ص۳۶۳.
- ↑ طبرسی، إعلام الورى بأعلام الهدى، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۴۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۷.
- ↑ «نکتههایی از معارف حسینی نکته 1. خروج امام حسین (ع) از مکه»، ص۱۳۶.
- ↑ کلینی، الكافي، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۳۵.
- ↑ شیخ طوسی، الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۲۷.
- ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱۱، ص۱۹۲.
منابع
- ابناعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابننما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، قم، مدرسه امام مهدی، چاپ سوم، ۱۴۰۶ق.
- ابومخنف کوفی، لوط بن یحیی، وقعة الطف، محقق و مصحح: محمدهادی یوسفی غروی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: سهیل زکار، ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- بهشتی، سید محمد، مبارزهی پیروز، تهران، روزنه، ۱۳۹۱ش.
- حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسة دار التفسیر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- حلوانی، حسین بن محمد، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، قم، مدرسة الإمام المهدی، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، بیجا، انوار الهدی، ۱۳۸۱ش.
- دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الاخبار الطوال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- سید بن طاوس، اللهوف فی قتلی الطفوف، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۴۸ش.
- شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، محقق: حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق.
- طبری، أبوجعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
- قاضی نعمان مغربی، شرح الاخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- کاشی، عبدالوهاب، مصرع الحسین(ع)، بیروت، دارالزهراء، ۱۴۰۸ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، زیر نظر: مهدی پیشوایی، قم، موسسه امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- موسوی، اکرم، محمدرضا حسینی جلالی، محمدرضا جعفری، اعظم قادرسهی، اعظم فخر، تاریخ امام حسین علیه السلام، تهران، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، ۱۳۷۸ش.
- «نکته هایی از معارف حسینی نکته 1. خروج امام حسین (ع) از مکه»، پژوهشنامه معارف حسینی، شماره ۷، پاییز ۱۳۹۶ش.