خروج امام حسین(ع) از مدینه
تعزیه خروج امام حسین(ع) از مدینه. روستای صیدی در ایران. ۲۷ آبان ۱۳۹۱ش. | |
| زمان | سال ۶۰ق |
|---|---|
| مکان | مدینه |
| علت | خودداری از بیعت با یزید |
| اهداف | اصلاح امت پیامبر(ص)، امر به معروف و نهی از منکر و پیروی از سیره پیامبر(ص) و امام علی(ع) |
| مرتبط | واقعه کربلا و قیام امام حسین(ع) |
خروج امام حسین(ع) از مدینه آغاز حرکت امام حسین(ع) به سوی مکه و نخستین مرحله از نهضت عاشورا است. این رویداد در سال ۶۰ق، پس از مرگ معاویه و به حکومترسیدن یزید رخ داد. یزید از امام حسین(ع) خواست با او بیعت کند، اما امام از بیعت خودداری کرد. درباره انگیزه این تصمیم دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ برخی آن را واکنشی به فشار حکومت برای بیعت با یزید و برخی بخشی از برنامه امام برای تبیین اهداف نهضت و زمینهسازی قیام پس از مرگ معاویه دانستهاند.
امام حسین(ع) پیش از خروج از مدینه، به مسجدالنبی(ص) رفت و با قبر پیامبر(ص) وداع کرد. همچنین وصیتنامهای برای محمد بن حنفیه نوشت و هدف حرکت خود را اصلاح امت پیامبر(ص)، امر به معروف و نهی از منکر و پیروی از سیره پیامبر(ص) و سیره امام علی(ع) بیان کرد. سپس همراه بیشتر اعضای خاندان خود، مدینه را به مقصد مکه ترک کرد.
خروج امام حسین(ع) از مدینه در شعر و ادبیات آیینی نیز بازتاب یافته و شاعران و مداحان بسیاری آن را روایت کردهاند. این رخداد همچنین در هنرهای آیینی، بهویژه تعزیه، مورد توجه قرار گرفته و به اجرا درآمده است.
نخستین گام قیام امام حسین(ع)
خروج امام حسین(ع) از مدینه به سوی مکه و عراق، نخستین مرحله قیام عاشورا[۱] و واکنشی به درخواست بیعت با یزید دانسته شده است.[۲] این رویداد پس از مرگ معاویه در سال ۶۰ق رخ داد.[۳]
در منابع تاریخی آمده است که پس از به حکومترسیدن یزید، او از ولید بن عُتْبَه، حاکم مدینه، خواست از مردم، بهویژه شخصیتهای بانفوذی چون امام حسین(ع) و عبدالله بن زبیر و عبدالله بن عمر، برای او بیعت بگیرد.[۴] ولید، امام حسین(ع) را به دارالاماره فراخواند و درخواست یزید را با او در میان گذاشت؛ اما امام با بیعت مخالفت کرد.[۵] در همین جلسه، مروان بن حَکَم، به ولید پیشنهاد کرد اگر امام حسین(ع) از بیعت خودداری میکند، او را به قتل برساند؛ زیرا در صورت خروج از مدینه، دیگر دسترسی به او ممکن نخواهد بود.[۶] افزون بر این، در برخی گزارشهای تاریخی آمده است که یزید در نامهای به حاکم مدینه دستور داده بود اگر امام حسین(ع) از بیعت امتناع کرد، سر او را برایش بفرستد.[۷]
حرکت به سوی مکه و کوفه
بر اساس گزارشهای تاریخی، امام حسین(ع)، در ۲۷ رجب[۸] سال ۶۰ق،[۹] شبانه در حالی که آیه ۲۱ سوره قصص را تلاوت میکرد،[۱۰] به همراه بیشتر خاندانش (به جز محمد بن حنفیه) مدینه را ترک کرد و راه مکه را در پیش گرفت.[۱۱]
به گزارش شیخ صدوق، امام حسین(ع) پس از تصمیم به ترک مدینه، شبانه برای وداع با پیامبر(ص) به مسجدالنبی رفت و کنار قبر آن حضرت به دعا پرداخت. شب بعد نیز به مسجدالنبی رفت و پس از نمازی طولانی، در خواب، پیامبر(ص) را دید که او را در آغوش گرفته و از نزدیکبودن شهادتش خبر داد.[۱۲] همچنین گفته شده، بر سر قبر مادر و برادرش رفت و با آنان وداع کرد.[۱۳]
بنابر برخی گزارشها، گروهی از زنان قبیله بنیهاشم و خاندان عبدالمطلب برای نوحهسرایی گرد آمدند، اما امام آنان را از این کار بازداشت.[۱۴] امام حسین(ع) با برادرش محمد بن حَنَفیه نیز دیدار کرد[۱۵] و برای او وصیتنامهای نوشت که در آن، هدف حرکت خود را اصلاح امت پیامبر(ص)، امر به معروف و نهی از منکر و پیروی از سیره پیامبر(ص) و امام علی(ع) بیان کرد.[۱۶]
امام حسین(ع) راه اصلی میان مدینه و مکه را برای سفر خود برگزید.[۱۷] مسلم بن عقیل[۱۸] یا یکی از اعضای خانواده امام[۱۹] پیشنهاد کرد برای پرهیز از برخورد با نیروهای حکومتی از مسیرهای فرعی حرکت کنند، اما امام این پیشنهاد را نپذیرفت و به مسیر اصلی ادامه داد.[۲۰] برخی پژوهشگران این تصمیم را نشانه صراحت امام حسین(ع) در مبارزه و بیان آشکار اهداف نهضت از آغاز حرکت تا رسیدن به عراق دانستهاند.[۲۱]
پیشنهادهای بزرگان مدینه
در مسیر خروج از مدینه، برخی از نزدیکان و شخصیتهای شناختهشده به امام توصیههایی کردند. محمد بن حنفیه به امام پیشنهاد داد در مدینه بماند و اگر ناچار به خروج شد، مکه را بهعنوان مقصد خود انتخاب کند[۲۲] و در صورت ناامن شدن آنجا، به مناطق دیگر برود.[۲۳] عبدالله بن عمر نیز پس از آگاهی از خروج امام، خود را به او رساند و وی را از رفتن به عراق برحذر داشت.[۲۴] همچنین عبدالله بن مُطیع عَدْوِی به امام حسین(ع) توصیه کرد به دعوت مردم کوفه اعتماد نکند و در مکه بماند؛ زیرا به باور او، کوفیان پیشتر با علی(ع) و حسن(ع) وفادار نمانده بودند و آسیب دیدن امام، برای خاندان او پیامدهای سنگینی خواهد داشت.[۲۵]
بنابر روایتی، امسلمه، از همسران پیامبر(ص)، هنگام خروج امام حسین(ع) از مدینه، او را از سفر به عراق برحذر داشت و خبر شهادتش در کربلا را، به نقل از پیامبر(ص)، یادآور شد. امام در پاسخ امسلمه گفت که از شهادت خود آگاه است و گریزی از آن ندارد.[۲۶]
اشعار امام حسین(ع)
بر پایه برخی گزارشهای تاریخی، امام حسین(ع) هنگام خروج از مدینه در موقعیتهای مختلف اشعاری خواند. هنگام ورود به مسجدالنبی(ص)، ابیاتی از ابنمُفَرِّغ حِمیَری را زمزمه کرد که مضمون آن، ایستادگی در برابر یزید و نپذیرفتن ذلت، حتی با وجود خطر مرگ، بود.[۲۷] در پاسخ به پیشنهاد برخی از همراهان مبنی بر ترک مسیر اصلی، اشعاری خواند که بر ضرورت پاسداری از خاندان، آبرو و شرافت و آمادگی برای دفاع از آنان تأکید داشت.[۲۸]
تحلیل واقعه
درباره خروج امام حسین(ع) از مدینه، تحلیلهای گوناگونی مطرح شده است.[۲۹] برخی، تهدید جانی امام حسین(ع)[۳۰] و احتمال برخورد حکومت با او را علت این تصمیم دانستهاند.[۳۱] رسول جعفریان، تاریخپژوه، نیز خروج امام را واکنشی به فشار حکومت برای گرفتن بیعت اجباری با یزید میداند و معتقد است امام با ترک مدینه، از شرایطی که امکان تحمیل بیعت یا رویارویی با حکومت در آن وجود داشت، فاصله گرفت.[۳۲] برخی پژوهشگران نیز بر این باورند که امام، به دلیل فراهمنبودن امکان قیام و فعالیت مؤثر در مدینه، این شهر را ترک کرد تا در مسیر حرکت، بهویژه در مکه، با تبیین اهداف خود و جلب همراهان زمینه قیام علیه یزید را فراهم کند.[۳۳] از نظر آنان این اقدام بخشی از برنامه پیشین امام بود؛ زیرا او قیام خود را به پس از مرگ معاویه[۳۴] موکول کرده بود.[۳۵]
به گفته جعفریان، امام حسین(ع) در آغاز، مکه را برای اقامت خود برگزید؛ زیرا این شهر، در مقایسه با دیگر مناطق، امنیت بیشتری داشت و فرصت مناسبی برای بررسی شرایط و تصمیمگیری درباره اقدامات بعدی فراهم میکرد.[۳۶] در همان زمان، احتمال حرکت امام به سوی کوفه نیز مطرح بود؛ ازاینرو، برخی افراد[۳۷] او را از رفتن به آن شهر بازمیداشتند.[۳۸] به باور جعفریان، نگرانی اصلی بیشتر این افراد حفظ جان امام بود و آنان احتمال ناامن شدن مکه را چندان جدی نمیگرفتند.[۳۹]
در آیینه شعر و هنر
خروج امام حسین(ع) از مدینه، در ادبیات آیینی نیز بازتاب یافته است. شاعرانی مانند سروش اصفهانی،[۴۰] شاعر دوره قاجار،[۴۱] غلامرضا سازگار، علیاکبر لطیفیان و محمود ژولیده درباره این رخداد اشعاری سرودهاند.[۴۲] این واقعه همچنین در برخی مجالس تعزیه به نمایش درآمده است.[۴۳]
پانویس
- ↑ «علت خروج امام حسین(علیه السلام) از مدینه»، وبگاه تبیان.
- ↑ جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۶۶.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۳۸.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۳؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۰.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۳؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۰.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۲.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۳۷۵ش، ص۱۰۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۱.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۳۷۵ش، ص۱۰۲.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۴-۳۵؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۱.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۲.
- ↑ ابناعثم، مقتل الحسین...، ۱۴۲۴ق، ص۳۰.
- ↑ ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ق، ص۹۶.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۱.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۱.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۵.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۲.
- ↑ ابومخنف، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۶۲ش، ص۲۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، مجموعه مقالات همایش امام حسین (ع)، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۱۲۸؛ نجمی، سخنان حسین بن علی(ع)...، ۱۳۸۱ش، ص۵۸.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۳۷۵ش، ص۸۴؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۱-۳۴۲.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۵.
- ↑ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۳.
- ↑ ابناعثم، مقتل الحسین...، ۱۴۲۴ق، ص۳۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۴، ص۳۳۱.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۳۷۵ش، ص۸۳.
- ↑ ابومخنف، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۶۲ش، ص۱۹.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: محمدی و گودرزی، «واکاوی تاریخی علل خروج سیّدالشهداء (ع) از مدینه و مکّه»، ص۸۱.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۳؛ شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۲؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۰.
- ↑ محمدی و گودرزی، «واکاوی تاریخی علل خروج سیّدالشهداء (ع) از مدینه و مکّه»، ص۸۱.
- ↑ جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۶۶.
- ↑ صفایی، عاشورا: بررسی...، ۱۴۰۱ش، ص۷۱-۷۲؛ محمدی و گودرزی، «واکاوی تاریخی علل خروج سیّدالشهداء (ع) از مدینه و مکّه»، ص۸۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۲.
- ↑ محمدی و گودرزی، «واکاوی تاریخی علل خروج سیّدالشهداء (ع) از مدینه و مکّه»، ص۸۳.
- ↑ جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۶۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۳؛ ابناعثم، مقتل الحسین...، ۱۴۲۴ق، ص۳۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۴، ص۳۳۱.
- ↑ جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.
- ↑ جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.
- ↑ سروش اصفهانی، دیوان سروش اصفهانی، ۱۳۴۰ش، ج۲، ص۷۳۶.
- ↑ سروش اصفهانی، دیوان سروش اصفهانی، ۱۳۴۰ش، ج۱، ص۱۰.
- ↑ «اشعار ویژه حرکت کاروان اباعبدالله (ع) از مدینه»، وبگاه عقیق.
- ↑ تعزیه «خروج اباعبدالله(ع) از مدینه...».
منابع
- ابناعثم، محمد بن علی، الفتوح، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابناعثم، محمد بن علی، مقتل الحسین و قیام المختار، قم، انوار الهدی، ۱۴۲۴ق.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، مطبعة المرتضویة، ۱۳۵۶ق.
- ابومخنف لوط بن یحیی، وقعة الطف، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- ابومخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین(ع) و مصرع أهل بیته و أصحابه فی کربلاء، قم، الشریف الرضی، ۱۳۶۲ش.
- «اشعار ویژه حرکت کاروان اباعبدالله (ع) از مدینه»، وبگاه عقیق، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۵ش.
- «تعزیهی خروج اباعبدالله(ع) از مدینه در شهرستان جم- روستای صیدی ۱»، وبگاه آپارات.
- جعفریان، رسول، تأملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- جمعی از نویسندگان، مجموعه مقالات همایش امام حسین (ع)، تهران، مجمع جهانی اهل بیت (ع)، ۱۳۸۱ش.
- محمدی، رمضان و ابراهیم گودرزی، «واکاوی تاریخی علل خروج سیّدالشهداء (ع) از مدینه و مکّه»، فصلنامه تاریخ اسلام، شماره پیاپی ۷۵، مهر ۱۳۹۷ش.
- سروش اصفهانی، میرزا محمدعلی، دیوان سروش اصفهانی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۰ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
- صفایی حائری، علی، عاشورا: بررسی و تحلیل حرکت امام حسین(ع)، قم، لیلة القدر، ۱۴۰۱ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، بینا، بیتا.
- «علت خروج امام حسین(ع) از مدینه»، وبقگاه تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۸ تیر ۱۴۰۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار: الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- نجمی، محمد صادق، سخنان حسین بن علی(ع) از مدینه تا کربلا، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۱ش.
- «وداع سیدالشهدا با مرقد پیامبر و خروج از مدینه»، وبگاه آستان وصال، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۵ش.