سلمة بن کهیل حضرمی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| کنیه | ابویحیی |
| لقب | حضرمی، کوفی و تَنَعی |
| تولد | سال ۴۰ یا ۴۷ق |
| محل تولد | کوفه |
| مذهب | شیعه زیدیه |
| صحابی | امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) |
| اطلاعات حدیثی | |
| روایت از | سعید بن جبیر، حَبّه عُرَنی، عامر بن واثلة، زید بن وهب جُهَنی، جندب بن عبدالله بجلی، ابوجحیفه. |
| راویان از او | حسن بن صالح بن حَیّ، سلیمان اعمش و سفیان ثوری |
| تعداد روایات | حدد ۲۵۰ حدیث |
سلمة بن کُهَیل حَضْرَمی (۴۰ یا ۴۷-۱۲۱ یا ۱۲۲ یا ۱۲۳ق) از فقیهان و محدثان کوفه بود که حدیث غدیر را با یک واسطه از زید بن ارقم نقل کرده است.
سلمه از اصحاب امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) شمرده شده است. او از محدثان کثیرالروایه کوفه به شمار می‌رفت که حدود ۲۵۰ حدیث از او روایت شده است. روایات سلمه در منابع اصیل و کهن حدیثی شیعه و اهل‌سنت، از جمله کتب اربعه، کامل الزیارات، صحیح بخاری و صحیح مسلم، آمده است.
درباره وثاقت سلمه حَضرمی نیز در منابع شیعه اختلاف گزارش شده است، برخی او را مورد اعتماد دانسته و برخی دیگر، او را تضعیف کرده‌اند؛ در منابع اهل‌سنت، او با تعابیری مانند «ثقه» و «متقن‌الحدیث» توصیف شده است.
درباره اتحاد سلمه حَضرمی با سلمة بن کُهَیل مُضَری اختلاف وجود دارد. برخی آن دو را یک نفر و برخی دیگر، دو نفر دانسته‌اند.
شخصیت‌شناسی
سَلَمة بن کُهَیل بن حُصَین حَضرمی،[۱] از محدثان و فقیهان[۲] در قرن اول و دوم هجری بود. او از شیعیان[۳] و تابعین[۴] شهر کوفه[۵] دانست شده است. کنیه او ابویحیی و در منابع با نسبت‌های کوفی،[۶] حضرمی[۷] تَنَعی،[۸] شاخه‌ای از حضرموت،[۹] معرفی شده است.
درباره سال تولد و وفات سلمه اختلاف وجود دارد. تولد او در سال‌های ۴۰ق[۱۰] و ۴۷ق[۱۱] و وفاتش در سال‌های ۱۲۱ق،[۱۲] ۱۲۲ق[۱۳] و ۱۲۳ق[۱۴] گزارش شده است. در برخی گزارش‌ها، عاشورای سال ۱۲۱ق،[۱۵] و در گزارشی، آخرین روز همان سال،[۱۶] زمان وفات او دانسته شده است. بنابر گزارشی دیگر، سلمه در سال ۱۲۲ق، هم‌زمان با شهادت زید بن علی، از دنیا رفت.[۱۷] همچنین گفته شده است که در راه مکه، درگذشت.[۱۸] او سه فرزند به نام‌های یحیی، محمد و ابراهیم داشت.[۱۹]
اتحاد یا تعدد سلمه بن کهیل
در منابع رجالی و حدیثی، در کنار «سَلَمة بن کُهیل حَضرمی»،[۲۰] از سَلَمة بن کُهیل مُضَری[۲۱] نیز یاد شده است. درباره اتحاد یا تعدد این دو، اختلاف وجود دارد. برخی آن دو را یک نفر[۲۲] و برخی، دو نفر دانسته‌اند.[۲۳]
در گزارش‌های رجالی، سَلَمه حَضرمی از اصحاب امام سجاد(ع)،[۲۴] امام باقر(ع)[۲۵] و امام صادق(ع)[۲۶] و از پیروان «بَتْریه»، از شاخه‌های زیدیه در زمان امام باقر(ع)،[۲۷] دانسته شده است؛[۲۸] در مقابل، سَلَمه مُضَری از خواص امام علی(ع) دانسته شده[۲۹] و امام سجاد(ع)[۳۰] و امام باقر(ع)[۳۱] را نیز درک کرده است.
سلمه بن کهیل مضری از امام علی(ع) روایت نقل کرده[۳۲] و امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) را نیز درک کرده است. از نظر انتساب نیز سلمه حَضرمی اهل یمن[۳۳] و منسوب به قبیله حَضْرَمُوت،[۳۴] و سلمه مُضَری منسوب به قبیله مُضَر معرفی شده است.[۳۵]
در ارزیابی رجالی نیز درباره این دو، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. سَلَمه حَضرمی، مذموم[۳۶] و در برخی منابع ضعیف دانسته شده،[۳۷] در حالی‌که سَلَمه مُضَری در شمار افراد مورد اعتماد معرفی شده[۳۸] و حدیث او «حَسَن» دانسته شده است.[۳۹] افزون بر این، اگر این دو نفر یک شخص باشند، لازم می‌آید که سلمة بن کهیل بیش از صد سال عمر کرده باشد؛ در حالی که او در شمار مُعَمَّران قرار نگرفته است.[۴۰]
مشایخ و راویان از او
سلمة بن کهیل حضرمی از عبدالله بن عمر و زید بن ارقم بهره علمی برده است.[۴۱] همچنین از حدود چهل روای روایت نقل کرده است؛[۴۲] از جمله، سعید بن جبیر،[۴۳] حَبّه عُرَنی،[۴۴] ابوالطفیل عامر بن واثله، زید بن وهب جُهَنی،[۴۵] جندب بن عبدالله بجلی، ابوجحیفه،[۴۶] انس بن مالک.[۴۷] حدود سی نفر نیز از سلمه روایت نقل کرده‌اند؛[۴۸] از جمله حسن بن صالح بن حَیّ،[۴۹] سلیمان اعمش، سفیان ثوری[۵۰] و دو پسرش محمد[۵۱] و یحیی.[۵۲]
جایگاه حدیثی
سَلَمه بن کُهَیل حضرمی از محدثان کثیرالروایه بود[۵۳] و ۲۵۰ حدیث از او روایت شده است.[۵۴] روایات او در منابع اصیل شیعه و اهل‌سنت، از جمله کتب اربعه،[۵۵] کامل الزیارات،[۵۶] مُسنَد احمد بن حنبل،[۵۷] صحیح بخاری[۵۸] و صحیح مسلم،[۵۹] نقل شده است.
گفته شده، سلمه بن کُهَیل با یک واسطه از زید بن ارقم (درگذشت: سال ۶۵ یا ۶۶ یا ۶۸ق)، حدیث غدیر را نقل کرده[۶۰] و از راویان حدیث «الحق بعدی مع علی یدور معه حیث دار» نیز دانسته شده است.[۶۱] در گزارشی نیز آمده است که سلمه سر امام حسین(ع) را در باب الفرادیس دمشق دیده که بر روی نیزه بخشی از آیه ۱۳۷ سوره بقره (فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللهُ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) را تلاوت می‌کرد.[۶۲]
وثاقت و اعتبار
در منابع شیعه، درباره وثاقت سَلَمه بن کُهَیل حَضرمی و اعتبار روایات او اختلاف نظر وجود دارد. در برخی گزارش‌ها، علامه حلی (درگذشت: ۷۲۶ق) و ابنداود (درگذشت: بعد از ۷۰۷ق) او را در شمار راویان مورد اعتماد آورده‌اند.[۶۳] برخی نیز او را در نقل حدیث، راوی معتبری دانسته و روایاتش را دارای اعتبار بالا شمرده‌اند و استناد به آنها را در برابر مخالفان جایز دانسته‌اند.[۶۴] در مقابل، در برخی گزارش‌ها، علامه حلی و ابنداود او را در شمار راویان ضعیف قرار داده‌اند.[۶۵] ابنداود همچنین او را مذموم دانسته است.[۶۶]
در منابع اهل‌سنت، سَلَمه بن کُهَیل با تعابیری مانند «ثقه»، «ثَبَت»[۶۷] و «مُتقَن‌الحدیث» به معنای کسی که حدیث را به‌درستی حفظ و نقل می‌کند،[۶۸] توصیف شده است. برخی منابع نیز بر قوت حافظه او در نقل حدیث تأکید کرده‌اند.[۶۹] همچنین او را از راویان مورد اعتماد کوفه دانسته‌اند[۷۰] و گزارش شده است که در کوفه درباره روایت او اختلافی وجود نداشته است.[۷۱]
سلمه و قیام زید بن علی
بر اساس منابع تاریخی، سلمه بن کهیل از فقیهان کوفه بود که با زید بن علی (درگذشت: ۱۲۲ق) ارتباط داشت[۷۲] و با او بیعت کرد.[۷۳] هنگام قیام زید، سلمه با یادآوری پیمان‌شکنی مردم کوفه با جدّ او، درباره وفاداری آنان هشدار داد؛ اما زید بر ادامه قیام تأکید کرد. سلمه با اجازه او از کوفه خارج شد و به یمامه رفت.[۷۴] همچنین گفته شده، سلمه با قیام زید بن علی، بیشترین مخالفت را داشت.[۷۵]
پانویس
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۲۱۹؛ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۱؛ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۲.
- ↑ ابن‌عساكر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۲، ص۱۲۵.؛ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ ابن‌عساكر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۲، ص۱۲۵.
- ↑ ابن‌حبان، کتاب الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۳۱۷.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۲۱۹؛ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۱.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۲۱۹.
- ↑ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۰؛ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ ابن‌عساكر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۲، ص۱۱۸.
- ↑ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۱.
- ↑ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۲.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۳۱۴؛ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۲؛ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ حافظ مزی، تهذيب الكمال، ۱۴۰۰ق، ج۱۱، ص۳۱۷.
- ↑ ابن‌حبان، کتاب الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۳۱۷.
- ↑ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۳۱۴.
- ↑ ابن‌عساكر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۲، ص۱۲۸.
- ↑ ابن‌عساكر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۲، ص۱۱۹.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۲۱۹.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۶۶؛ ابنداود حلی، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۸.
- ↑ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۲۰-۲۲۲؛ عباسی زنجانی، الجامع فی الرجال، ۱۴۳۶ق، ج۵، ص۹۴.
- ↑ م‍ام‍ق‍ان‍ی، تنقیح المقال، مطبعة المرتضوية، ج۲، ص۵۱؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسة الإمام الخوئي الإسلامية، ج۹، ص۲۱۹. همچنین ببینید: اردبیلی، جامع الرواة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۷۳.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۱۱۴.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۱۱۴ و ۱۳۶.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۲۱۹.
- ↑ م‍ام‍ق‍ان‍ی، تنقیح المقال، مطبعة المرتضوية، ج۲، ص۵۰.
- ↑ کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۵۰۴-۵۰۵؛ علامه حلی، رجال العلامة، ۱۴۰۲ق، ص۲۲۷؛ ابنداود حلی، کتاب الرجال، ۱۳۹۲ق، ص۲۴۷؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسة الإمام الخوئي الإسلامية، ج۹، ص۲۱۸ و ۲۲۰.
- ↑ برقی، رجال البرقی، ۱۴۰۲ش، ص۳۴؛ علامه حلی، رجال العلامة، ۱۴۰۲ق، ص۱۹۲.
- ↑ برقی، رجال البرقی، ۱۴۰۲ش، ص۴۵؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسة الإمام الخوئی الإسلامیة، ج۹، ص۲۲۰.
- ↑ برقی، رجال البرقی، ۱۴۰۲ش، ص۴۹.
- ↑ شیخ طوسی، تهذيب الأحكام، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۲۲۵.
- ↑ خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسة الإمام الخوئي الإسلامية، ج۹، ص۲۱۹.
- ↑ ابن‌حزم، جمهرة أنساب العرب، ۱۴۱۸ق، ص۴۶۱.
- ↑ برقی، رجال البرقی، ۱۴۰۲ش، ص۳۴؛ علامه حلی، رجال العلامة، ۱۴۰۲ق، ص۱۹۲.
- ↑ ابنداود حلی، کتاب الرجال، ۱۳۹۲ق، ص۲۴۷.
- ↑ م‍ام‍ق‍ان‍ی، تنقیح المقال، مطبعة المرتضوية، ج۲، ص۵۰.
- ↑ ابنداود حلی، کتاب الرجال، ۱۳۹۲ق، ص۱۰۵؛ علامه حلی، رجال العلامة، ۱۴۰۲ق، ص۱۹۲.
- ↑ م‍ام‍ق‍ان‍ی، تنقیح المقال، مطبعة المرتضوية، ج۲، ص۵۰.
- ↑ خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسة الإمام الخوئي الإسلامية، ج۹، ص۲۱۹.
- ↑ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ حافظ مزی، تهذيب الكمال، ۱۴۰۰ق، ج۱۱، ص۳۱۳-۳۱۴.
- ↑ عباسی زنجانی، الجامع فی الرجال، ۱۴۳۶ق، ج۵، ص۹۴.
- ↑ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۱؛ عباسی زنجانی، الجامع فی الرجال، ۱۴۳۶ق، ج۵، ص۹۵.
- ↑ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۱.
- ↑ ابن‌حبان، کتاب الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۳۱۷.
- ↑ ابن‌حیان، طبقات المحدثین باصفهان، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۳۹.
- ↑ حافظ مزی، تهذيب الكمال، ۱۴۰۰ق، ج۱۱، ص۳۱۴-۳۱۵.
- ↑ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۱.
- ↑ ابن‌حبان، کتاب الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۴، ص۳۱۷.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسي، ۱۴۲۷ق، ص۲۸۳.
- ↑ سبحانی جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۸۱؛ عباسی زنجانی، الجامع فی الرجال، ۱۴۳۶ق، ج۵، ص۹۵.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۳۱۴.
- ↑ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰؛ حافظ مزی، تهذيب الكمال، ۱۴۰۰ق، ج۱۱، ص۳۱۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الكافي، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۹۸ و ج۷، ص۳۶۴؛ شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۶؛ شیخ طوسی، تهذيب الأحكام، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۲۲۵؛ شیخ طوسى، الإستبصار، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۳۴.
- ↑ ابن‌قولویه، كامل الزيارات، ۱۳۵۶ق، ص۵۰.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابن‌حنبل، مسند أحمد، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۱۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: بخارى، صحيح البخاري، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۲۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مسلم بن حجاج، صحيح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۲۷ ص۷۴۸.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابن‌حنبل، کتاب فضائل الصحابة، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۷۰۳؛ ترمذی، سنن الترمذي، ۱۴۲۱ق، ج۵، ص۳۹۸؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۳۵ق، ج۵، ص۳۰۲-۳۰۳؛ طبرانی، المعجم الكبير، مكتبة ابن تيمية، ج۳، ص۱۷۹.
- ↑ عباسی زنجانی، الجامع فی الرجال، ۱۴۳۶ق، ج۵، ص۹۵.
- ↑ ابن‌رازی، جامع الأحاديث، ۱۳۷۱ش، ص۲۵۲؛ ابن‌عساكر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۲، ص۱۱۷.
- ↑ علامه حلی، رجال العلامة، ۱۴۰۲ق، ص۱۹۲؛ ابنداود حلی، کتاب الرجال، ۱۳۹۲ق، ص۱۰۵.
- ↑ عباسی زنجانی، الجامع فی الرجال، ۱۴۳۶ق، ج۵، ص۹۵.
- ↑ علامه حلی، رجال العلامة، ۱۴۰۲ق، ص۲۲۷؛ ابنداود حلی، کتاب الرجال، ۱۳۹۲ق، ص۲۴۷.
- ↑ ابنداود حلی، کتاب الرجال، ۱۳۹۲ق، ص۲۴۷.
- ↑ حافظ مزی، تهذيب الكمال، ۱۴۰۰ق، ج۱۱، ص۳۱۵؛ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، دار احیاء التراث العربی، ج۲، ص۱۷۱.
- ↑ ابن‌عساكر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۲، ص۱۲۲.
- ↑ حافظ مزی، تهذيب الكمال، ۱۴۰۰ق، ج۱۱، ص۳۱۵؛ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ ابن‌عساكر، تاریخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲۲، ص۱۲۲.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبيين، ۱۴۱۹ق، ص۱۴۱.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۹۷ق، ج۳، ص۲۳۹.
- ↑ طبری، تاريخ الطبري، بیروت، ج۷، ص۱۶۸-۱۶۹.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۹۷ق، ج۳، ص۲۳۹.
منابع
- ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن، کتاب الجرح و التعدیل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- ابن‌حنبل، احمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- ابن‌حنبل، احمد بن محمد، کتاب فضائل الصحابة، مصر، دار ابن الجوزي، چاپ چهارم، ۱۴۳۰ق.
- ابن‌حبان، محمد بن حبان، کتاب الثقات، تحقیق حسین ابراهیم زهران، بیروت، موسسة الکثب الثقافیة، چاپ اول، ۱۳۹۳ق.
- ابن‌حیان، محمد بن عبدالله، طبقات المحدثین باصفهان و الواردین علیها، تحقیق عبدالغفور عبدالحق حسین بلوشی، بیروت، موسسة الرسالة، چاپ دوم، ۱۴۱۲ق.
- ابن‌رازی، جعفر بن احمد، جامع الأحاديث، تحقیق سید محمد حسینی نیشابوری، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار المتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدينة دمشق و ذكر فضلها و تسمية من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحيها من وارديها و أهلها، بیروت، دار الفكر، ۱۴۱۵ق.
- ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، كامل الزيارات، نجف، مطبعة المرتضوية، ۱۳۵۶ق.
- ابنداود حلی، حسن بن علی، کتاب الرجال، تحقیق سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المعطبة الحیدریة، ۱۳۹۲ق.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبيين، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
- اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة وإزاحة الاشتباهات عن الطرق و الأسناد، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشي النجفي، ۱۴۰۳ق.
- برقی، احمد بن محمد، رجال البرقي، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۴۰۲ش.
- بخارى، محمد بن اسماعيل، صحيح البخاري، تحقیق مصر. وزارة الأوقاف. المجلس الأعلى للشئون الإسلامية. لجنة إحياء كتب السنة، قاهره، جمهورية مصر العربية، وزارة الاوقاف، المجلس الاعلى للشئون الاسلامية، لجنة إحياء كتب السنة، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذي و هو الجامع المختصر من السنن عن رسول الله (ص) و معرفة الصحيح و المعلول و ما عليه العمل، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۱ق.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دار التاصيل، ۱۴۳۵ق.
- حافظ مزی، يوسف بن عبد الرحمن، تهذيب الكمال في أسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.
- حیدر، اسد، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۲۲ق.
- خوئی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصيل طبقات الرواة، نجف، مؤسسة الإمام الخوئي الإسلامية، بی‌تا.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاريخ الإسلام و وفيات المشاهير و الأعلام، بیروت، دار الكتاب العربي، ۱۴۰۹ق.
- سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۸ق.
- شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، تصحیح علی‌اکبر غفارى، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسي، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۲۷ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، تصحیح محمد آخوندی، تحقیق حسن خرسان، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، ۱۳۶۳ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذيب الأحكام في شرح المقنعة للشيخ مفيد، تحقیق حسن خرسان، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، قم، المؤتمر العالمي لألفية الشيخ المفيد، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاريخ الطبري: تاريخ الأمم و الملوك، بیروت، بی‌نا، بی‌تا.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الكبير، مصر، مكتبة ابن تيمية، بی‌تا.
- عباسی زنجانی، موسی، الجامع فی الرجال، تحقیق محمد حسینی قزوینی، قم، مؤسسة ولي العصر علیه السلام للدراسات الإسلامية، ۱۴۳۶ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، رجال العلامة الحلي، تصحیح محمد صادق بحر العلوم، قم، الشريف الرضي، ۱۴۰۲ق.
- کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، تصحیح محمد باقر میر داماد، تحقیق مهدی رجایی، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن يعقوب، الكافي، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- م‍ام‍ق‍ان‍ی، عبدالله، تنقیح المقال في علم الرجال، نجف، مطبعة المرتضوية، بی‌تا.
- مسلم بن حجاج، صحيح مسلم، تصحیح محمد فؤاد عبدالباقى، قاهره، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشي، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۸ق.