مسجدالنبی

مسجدالنبی

اطلاعات اوليه
کاربری	مسجد• مرقد پیامبر(ص) • مدفن حضرت فاطمه(س)
مکان	مدینه
نام‌های دیگر	جامع مدینه • مسجد الرّسول • مسجد رسول الله • مسجد نبوی • مسجد مدینه
وقایع مرتبط	ستون حنانه
مشخصات
وضعیت	فعال
معماری
بازسازی	در دوره‌های مختلف

مسجدالنبی یا مسجد نبوی، از مهم‌ترین مساجد و زیارتگاه‌های مسلمانان در مدینه است که پس از مسجدالحرام، مقدس‌ترین مسجد در اسلام به شمار می‌آید. این مسجد به دستور پیامبر اسلام(ص) پس از هجرت به مدینه و در سال نخست هجری قمری ساخته شد. مرقد پیامبر(ص) در این مسجد قرار دارد و در برخی منابع شیعه، محل دفن حضرت فاطمه(س) نیز در محدوده آن دانسته شده است.

مسجدالنبی در طول تاریخ چندین بار توسعه و بازسازی شده و بخش‌های تاریخی و مذهبی متعددی مانند حجره نبوی، روضة النبی، منبر پیامبر، محراب پیامبر و گنبد سبز را دربرمی‌گیرد. این مسجد در دوره پیامبر(ص) افزون بر محل عبادت، از مراکز مهم اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی بود و محل برگزاری اجتماعات، دیدار با هیئت‌ها و رسیدگی به برخی امور جامعه به شمار می‌رفت.

در روایات اسلامی، برای عبادت و نماز در مسجدالنبی فضیلت ویژه‌ای بیان شده است. در فقه شیعه نیز برای حضور در این مسجد آداب و احکام خاصی بیان شده است از جمله اینکه ورود جُنُب و حائض ممنوع است و مسافر می‌تواند نمازش را در آن کامل یا شکسته بخواند. در دوره حاکمیت آل‌سعود نیز برخی اعمال مورد توجه شیعیان، از جمله سجده بر مهر و تبرک به اجزای مسجد، با محدودیت‌هایی روبه‌رو بوده است.

فضیلت و جایگاه

مسجدالنبی پس از مسجدالحرام، مقدس‌ترین مسجد مسلمانان به شمار می‌آید. مرقد پیامبر(ص) در این مسجد قرار دارد و قبرستان بقیع نیز در نزدیکی آن واقع شده است. در برخی منابع، احتمال داده شده است که حضرت فاطمه(س) در محل خانه خود، که در محدوده مسجدالنبی قرار دارد، دفن شده باشد. همچنین در واقعه سد الابواب، پیامبر(ص) مأمور شد همه درهای گشوده‌شده به مسجد النبی را، جز درِ خانه حضرت علی(ع)، ببندد.

صف‌های نماز جماعت در صحن مسجدالنبی

بنا بر روایات، نماز در مسجدالنبی فضیلت ویژه‌ای دارد و در برخی از آنها، ثواب نماز در این مسجد برابر با هزار یا ده‌هزار نماز در دیگر مساجد، به‌جز مسجدالحرام، بیان شده است. همچنین بر صلوات فرستادن در این مسجد تأکید شده است. در روایات به اعتکاف در کنار ستون‌های مسجدالنبی توصیه شده است.

بخشی از داخل مسجدالنبی

حضور در مسجدالنبی و زیارت پیامبر(ص) از اعمال مورد توجه مسلمانان در سفر حج است و در منابع اسلامی بر زیارت مرقد پیامبر(ص) و حضور در این مسجد تأکید شده است.

بخشی از پشت‌بام مسجدالنبی

برخی مفسران، مسجدی را که در آیه ۱۰۸ سوره توبه در برابر مسجد ضرار، به نمازگزاردن در آن توصیه شده است، مسجدالنبی دانسته‌اند؛ هرچند دیدگاه مشهور، مسجد قبا است.

در آثاری درباره تاریخ و جغرافیای مدینه، مانند اخبار المدینة نوشته ابن‌زباله (درگذشته حدود ۲۰۰ق)، تاریخ المدینة المنورة نوشته ابن‌شبه (درگذشته ۲۶۲ق) و آثار اسلامی مکه و مدینه نوشته رسول جعفریان، به مسجدالنبی و آداب آن نیز پرداخته شده است. کتاب تاریخ المسجد النبوی الشریف نوشته محمد الیاس عبدالغنی نیز به‌طور مستقل به مسجدالنبی اختصاص یافته است.

مسجدالنبی با نام‌هایی از جمله جامع مدینه، مسجد الرّسول، مسجد رسول‌الله، مسجد نبوی و مسجد مدینه نیز شناخته می‌شود. در روایات منقول از پیامبر(ص)، از این مسجد با تعبیرهایی مانند «مسجدی» به معنای «مسجد من» یاد شده است.

این مسجد در مرکز شهر مدینه، در کشور عربستان سعودی قرار دارد.

کارکردهای سیاسی و اجتماعی

مسجدالنبی در عصر پیامبر(ص) افزون بر محل برگزاری نمازهای جماعت پیامبر، از مهم‌ترین مراکز اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی در مدینه بود. مسلمانان در این مسجد با پیامبر(ص) دیدار می‌کردند و درباره مسائل دینی و امور عمومی جامعه با او ارتباط داشتند. همچنین برخی هیئت‌ها و نمایندگان قبایل و گروه‌های مختلف که به مدینه می‌آمدند، در مسجدالنبی با پیامبر(ص) دیدار و گفت‌وگو می‌کردند.

اهل صفه نیز در بخشی سرپوشیده و متصل به مسجدالنبی سکونت داشتند. این گروه که بیشتر از مسلمانان کم‌بضاعت و فاقد سرپناه بودند، با حمایت پیامبر(ص) در آنجا زندگی می‌کردند و به عبادت، آموزش و فراگیری دانش می‌پرداختند.

پس از رحلت پیامبر(ص) نیز مسجدالنبی در برخی تحولات اجتماعی و سیاسی جامعه مسلمانان نقش داشت. از جمله، حضرت فاطمه(س) در مسجدالنبی درباره فدک و جایگاه اهل‌بیت(ع) خطبه‌ای خواند که به خطبه فدکیه مشهور شد.

مسجدالنبی، محل ارائه برخی خدمات دینی، فرهنگی و اجتماعی به نمازگزاران و زائران است. در ماه رمضان نیز برنامه‌هایی مانند اعتکاف و افطاری و اطعام زائران در آن برگزار می‌شود.

تاریخچه و توسعه

ساخت نخستین مسجد

پس از ورود پیامبر(ص) به یثرب، شتر او در محل کنونی مسجدالنبی زانو زد و مسجد و خانه پیامبر(ص) در همان محدوده ساخته شد. دیگر مسلمانان نیز در اطراف مسجد خانه‌هایی بنا کردند که برخی از آنها به مسجد راه داشت. نخستین بنای مسجد حدود ۱۰۵۰ تا ۱۱۹۲ متر مربع مساحت داشت و ابعاد آن حدود ۳۳ در ۳۶ متر بود. دیوارهای مسجد نیز حدود سه و نیم متر ارتفاع داشت.

پس از تغییر قبله از مسجدالاقصی به مسجدالحرام، بخش مسقف مسجد از شمال به جنوب منتقل شد. در سال هفتم هجری، با افزایش شمار مسلمانان، مسجد توسعه یافت و مساحت آن به حدود ۲۴۷۵ متر مربع رسید.

دوره زمامداری عمر و عثمان

در سال هفدهم هجری، خانه‌های اطراف مسجد به آن ضمیمه شد و مسجد از سمت قبله حدود ۵ متر، از سمت غرب ۱۰ متر و از سمت شمال ۱۵ متر گسترش یافت. در سال ۲۹ هجری، عثمان بن عفان با وجود مخالفت برخی همسایگان، ۴۹۶ متر مربع بر مساحت مسجد افزود. در این توسعه، از سنگ‌های حجاری‌شده و منقش استفاده شد و سقف مسجد با چوب ساج ترمیم گردید. همچنین در بخش جلویی مسجد، مقصوره‌ای برای ایستادن امام جماعت ساخته شد.

سایبان‌های مسجدالنبی

دوره بنی‌امیه و بنی‌عباس

در دوره خلافت ولید بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز که در سال‌های ۸۸ تا ۹۱ق والی مدینه بود، حجره‌های پیامبر(ص) و خانه حضرت فاطمه(س) را در محدوده توسعه مسجد قرار داد و مساحت مسجد به حدود ۶۴۰۰ یا ۷۵۰۰ متر مربع رسید. در این دوره، بنای مسجد استحکام بیشتری یافت و تزیینات معماری آن نیز افزایش یافت. ولید برای اجرای این طرح از قیصر روم کمک گرفت و به گزارش برخی منابع، قیصر روم صد هزار مثقال طلا و صد کارگر ماهر برای ساخت مسجد فرستاد.

مهدی عباسی در سال ۱۶۱ یا ۱۶۲ق، حدود ۲۴۵۰ متر مربع بر مساحت مسجد افزود و ستون‌ها و درهای آن را افزایش داد. در این زمان مسجد بیست در داشت که چهار در در شمال، هشت در در غرب و هشت در در شرق قرار داشت. در این توسعه، شماری از خانه‌های اطراف مسجد نیز تخریب و به آن افزوده شد؛ از جمله خانه‌های منسوب به عبدالله بن مسعود، شرحبیل بن حسنه و مسور بن مخرمه. مسجدالنبی در دوره ممالیک نیز چند بار بازسازی و تعمیر شد.

دوره عثمانی و آل‌سعود

سلطان عبدالحمید اول عثمانی از سال ۱۲۶۵ق، طی حدود سیزده سال، مسجدالنبی را بازسازی کرد و بخش‌های مختلف آن را استحکام بخشید و تزیین کرد. در دوره آل‌سعود نیز توسعه‌های گسترده‌ای در مسجد انجام شد. فهد بن عبدالعزیز در سال ۱۴۰۵ق، طرح توسعه مسجد را آغاز کرد و مساحت آن به حدود ۸۲ هزار متر مربع رسید.

توسعه مسجدالنبی در دوره‌های مختلف (رنگ سبز فضای ساخته شده در دوره دوم سعودی را نشان می دهد.)

در توسعه دوم مسجدالنبی در دوره آل‌سعود، فضای مسقف مسجد حدود ۹۸ هزار متر مربع، پشت‌بام آن حدود ۶۷ هزار متر مربع و صحن‌های آن حدود ۲۳۵ هزار متر مربع وسعت یافت. در این توسعه، صحن‌ها و پشت‌بام مسجد برای اقامه نماز استفاده می‌شوند و صحن‌ها به سایبان‌های متحرک مجهز شده‌اند. آب زمزم نیز برای آشامیدن زائران فراهم شدهو مسجد به امکاناتی مانند سیستم‌های تهویه و پارکینگ مجهر است. بر اساس گزارش سازمان عمومی امور مسجدالنبی، مجموعه مسجد در زمان‌های پرتردد ظرفیت حدود یک میلیون نمازگزار را دارد. همچنین در مسجد فضایی برای نگهداری و آموزش کودکان در نظر گرفته شده است. کتابخانه مسجدالنبی که پیشینه آن به سال ۸۸۶ق بازمی‌گردد و پس از آتش‌سوزی همان سال، در سال ۱۳۵۲ق بازسازی شد.

مرکز نگهداری کودکان در مسجدالنبی

آداب و احکام مسجد

در فقه شیعه، برای حضور در مسجدالنبی آداب و احکامی بیان شده است. هنگام ورود، خواندن اذن دخول، ورود با پای راست و از باب جبرئیل، و گفتن صد مرتبه «الله اکبر» مستحب دانسته شده است. پس از آن نیز خواندن نماز تحیت مسجد توصیه شده است.

ورود جنب، حائض و نُفَساء به مسجدالنبی حرام است؛ حتی اگر از یک در وارد و از در دیگری خارج شوند. همچنین مسجدالنبی از اماکن تخییر است و مسافر می‌تواند نمازش را در آن کامل یا شکسته بخواند.

برخی محدودیت‌های شیعی در دوره آل‌سعود

در دوره حاکمیت آل‌سعود، برخی اعمال مورد توجه شیعیان در مسجدالنبی با محدودیت‌هایی روبه‌رو بوده است. از جمله، استفاده از مُهر برای سجده در این مسجد معمول نیست و فقیهان شیعه در شرایط تقیه، سجده بر فرش را جایز دانسته‌اند. در همین زمینه، برخی مراجع شیعه فتوا داده‌اند که هنگام اقامه نماز جماعت در مسجدالنبی، مؤمنان نباید از مسجد خارج شوند و باید در جماعت مسلمانان شرکت کنند. همچنین تبرک جستن به اجزای مسجد، مانند منبر، دیوارها و درها، از سوی نهادهای مذهبی عربستان منع شده است. این محدودیت‌ها مبتنی بر دیدگاه وهابیان درباره عدم مشروعیت برخی اعمال، از جمله تبرک است.

ضریح پیامبر در سال ۱۹۲۵م

اماکن و اجزاء مسجد

بخش جنوبی ضریح پیامبر(ص) که سه متر تا قبر فاصله دارد.

حجره نبوی

مقالهٔ اصلی: حجره نبوی

حجره نبوی محل دفن پیامبر اسلام است که پیش از رحلت او، محل سکونتش با عایشه بود. پیامبر(ص) در این حجره رحلت کرد و در همانجا دفن شد. پس از آن، ابوبکر و عمر نیز در این حجره دفن شدند.

امام حسن(ع) وصیت کرد تا در کنار پیامبر اسلام دفن شود؛ اما با مخالفت بنی‌امیه و عایشه این امر تحقق نیافت. در اواخر قرن نخست هجری، در اطراف حجره دیواری پنج‌ضلعی ساخته شد و در منابع، از پرهیز از همانندی با کعبه از دلایل این شکل دانسته شده است. در بازسازی‌های بعدی، حجره در محدوده مسجد قرار گرفت و به همراه خانه حضرت فاطمه در درون ضریحی قرار گرفت.

نقشه داخل ضریح پیامبر(ص) که خانه وی و خانه حضرت فاطمه(س) بخشی از آن است.

خانه و مدفن حضرت فاطمه(س)

مقاله‌های اصلی: خانه حضرت فاطمه(س) و محل دفن حضرت فاطمه(س)

خانه حضرت فاطمه(س) در پشت خانه عایشه قرار داشت. اثری از آن باقی نمانده است، اما محدوده آن در داخل ضریح و حجره پیامبر(ص) قرار دارد. اهل‌سنت غالباً محل دفن حضرت فاطمه(س) را بقیع می‌دانند؛ اما بنابر بیشتر روایات شیعه، خانه او محل دفن وی بوده است. عالمان شیعه نیز با قطعی ندانستن محل دفن، احتمال داده‌اند که مدفن حضرت فاطمه(س) در محدوده مسجدالنبی باشد.

روضة النبی

مقالهٔ اصلی: روضة النبی

پشت‌بام روضه

رَوْضَةُ النَّبی بخشی از مسجدالنبی در فاصله میان منبر و حجره نبوی است. پیامبر(ص) این مکان را «باغی از باغ‌های بهشت» توصیف کرده است. درباره معنای این تعبیر، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد؛ برخی آن را کنایه از فضیلت و پاداش عبادت در این مکان دانسته‌اند و برخی آن را ناظر به حقیقت بهشت دانسته‌اند. روضةالنبی به «روضه مُطَهّره» و «روضه شَریفه» نیز شهرت دارد.

درهای مسجد

مسجدالنبی در زمان پیامبر(ص) سه در داشت. درِ جنوبی پس از تغییر قبله بسته شد و دری در شمال مسجد جایگزین آن شد. درِ غربی «باب عاتکه» نام داشت و بعدها «باب الرحمه» نامیده شد. درِ شرقی نیز با نام‌هایی مانند «باب عثمان»، «باب النبی» و «باب جبرئیل» شناخته می‌شد.

این نام‌ها به موقعیت مکانی یا رویدادهای مرتبط با هر در نسبت داده شده‌اند؛ از جمله «باب عاتکه» به سبب قرار گرفتن در برابر خانه عاتکه بنت دختر عبدالله بن یزید بن معاویه نامیده شد و نام «باب الرحمه» به روایتی درباره درخواست باران در این مکان بازمی‌گردد. باب عثمان در برابر خانه عثمان بن عفان، و ارتباط باب النبی و باب جبرئیل با ورود پیامبر(ص) و نزول جبرئیل(ع) در نزدیکی آن.

در زمان عمر بن خطاب سه در دیگر، از جمله باب السلام و باب النساء، به مسجد افزوده شد. در توسعه‌های بعدی نیز درهای دیگری ساخته و برخی درهای پیشین مسدود شد. در سال ۱۴۰۴ش، حدود ۸۶ در برای مسجد گزارش شده است.

نام و موقعیت برخی درهای مسجدالنبی

ستون‌ها

مقالهٔ اصلی: ستون‌های مسجدالنبی

ستون‌های مسجدالنبی در زمان پیامبر(ص) از تنه نخل ساخته شده بود. برخی ستون‌های موجود در روضة النبی به سبب ارتباط با رویدادهای تاریخی شهرت یافته‌اند. در بازسازی‌های بعدی، ستون‌های سنگی جایگزین ستون‌های اولیه شد و تلاش بر این بود حالت اولیه مسجد از بین نرود و ستون‌ها در همان مکانِ ستون‌های سابق قرار داده شود. در دومین توسعه در دوره آل‌سعود، شمار ستون‌های مسجد به ۲۱۰۴ ستون رسید.

منبر پیامبر که در روضه شریفه قرار دارد

مِنبر پیامبر

مقالهٔ اصلی: منبر پیامبر(ص)

پیامبر اسلام(ص) در آغاز، هنگام سخنرانی در مسجدالنبی به تنه درخت خرما تکیه می‌­داد. در سال هفتم یا هشتم هجری منبری در مسجد ساخته شد. پیامبر منبر خود را دَرِ کوچکی از بهشت توصیف کرد که پایه‌های آن از بهشت آغاز شده است. در قرن‌های متمادی، منبرهای متعددی ساخته، و در همان مکان منبر پیامبر قرار داده شد. منبر موجود در سال ۹۹۸ قمری به دستور سلطان عثمانی ساخته و به مدینه فرستاده شد.

محراب‌ها

محراب پیامبر در روضة النبی

• محراب پیامبر در روضة النبی قرار دارد و محل نماز پیامبر(ص) دانسته می‌شود. این محراب در زمان پیامبر(ص) به صورت فرورفتگی نبود و احتمال داده شده است که بنای محراب به شکل کنونی در دوره عمر بن عبدالعزیز ایجاد شده باشد.
• محراب عثمانی در محل محراب مسجد در دوره عثمان بن عفان قرار دارد و به همین سبب به این نام شهرت یافته است. در توسعه‌های مسجد در دوره خلفای نخست، محل محراب به دیوار جدید منتقل شد، اما جای آن نسبت به موقعیت پیشین حفظ شد. این محراب در دوره‌ای از حکومت آل‌سعود محل اقامه نماز جماعت بود و سپس نماز جماعت به محراب پیامبر در روضه النبی بازگردانده شد.
• محراب تهجد در محل عبادت شبانه پیامبر(ص) در کنار ستون تهجد قرار داشت. محرابی در دوره‌های بعد در این مکان ساخته شد که به «محراب تهجد» شهرت یافت و در دوره آل‌سعود برچیده شد. محراب فاطمه(س) نیز در محدوده مقصوره قرار دارد و در برخی روایات از آن یاد شده است.

گنبد نبوی

نخستین گنبد بر فراز مرقد پیامبر(ص) در سال ۶۷۸ق به دستور سلطان قلاوون مملوکی ساخته شد. این گنبد پس از آسیب‌دیدگی در آتش‌سوزی سال ۸۸۷ق به دستور سلطان قایتبای بازسازی شد و در سال ۱۲۳۳ق نیز در دوره سلطان محمود عثمانی بازسازی گردید. در دوره سلطان عبدالحمید عثمانی، رنگ گنبد از کبود به سبز تغییر یافت و از آن پس به قُبّة الخضراء یا گنبد سبز شهرت یافت. در دومین توسعه مسجدالنبی در دوره آل‌سعود نیز ۲۴ گنبد متحرک برای پوشش صحن‌های مسجد ساخته شد که کوتاه‌تر از گنبد سبز هستند.

نام امام دوازدهم (محمد المهدی)‌ بر دیوار مسجدالنبی در حدیقة الزهرا

مناره‌ها

مسجدالنبی در زمان پیامبر(ص) مناره نداشت و مؤذنان برای اذان گفتن بر مکان‌های مرتفع می‌ایستادند. نخستین مناره مسجد در دوره عمر بن عبدالعزیز و به دستور ولید بن عبدالملک ساخته شد. در دوره آل‌سعود، دو مناره قدیمی در جنوب شرقی مسجد و نزدیک گنبد سبز و در نزدیکی باب السلام حفظ و دو مناره در شمال مسجد بازسازی شد. همچنین مناره‌های دیگری به مسجد افزوده شد و شمار آنها به ده مناره رسید.

نام امامان شیعه بر دیوار مسجدالنبی بر دیوار مسجدالنبی در حدیقة الزهرا

حدیقة الزهرا

ددر گذشته در بخش شرقی صحن نخست مسجدالنبی چند درخت نخل وجود داشت. این بخش به سبب نزدیکی به محراب تهجد و خانه حضرت فاطمه(س) «حدیقة الزهرا» نامیده شد. نام دوازده امام شیعه، همراه نام عشره مبشّره و اسامى چهار امام مذهب اهل‌سنت بر اطراف دیوارها نوشته شده است. نام امام دوازدهم به صورت محمد المهدى آمده بود به‌گونه‌اى كه از دور حى یعنى زنده خوانده مى‌شد که کلمه «حی» در دوره آل‌سعود تغییر یافته است.

اسکناس ۱۰۰ ریالی عربستان با تصویر مسجدالنبی

کاشی با تصویر مسجدالنبی