مسجد ارک تهران

از ویکی شیعه
مسجد ارک تهران
اطلاعات
نام دیگر مسجد ارگ • مسجد مادر شاه • مسجد دفتر
مکان تهران
مذهب شیعه
پایه‌گذاری در دوره قاجار
معماری
معمار حسین لرزاده


مسجد اَرْک تهران یا مسجد اَرْگ از مساجد مشهور شهر تهران است که در سیر تاریخ انقلاب اسلامی ایران، از مساجد مهم به‌شمار می‌رود. مسجد ارک تهران، شاهد سخنرانی‌های سیاسی خطیبان و عالمانی از جمله محمدتقی فلسفی در دوران مبارزه با حکومت پهلوی بوده است. به‌گفته برخی شاهدان، حادثه قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش از همین مسجد شروع گردید.

این مسجد که در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه(۲۵ تیر ۱۲۱۰ – ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵) به‌خواسته مهدعلیا، مادر ناصرالدین شاه بناگذاری شده، پس از آسیب دیدن در زمان رضاشاه، به‌توصیه آیت‌الله بروجردی و همت برخی از بازاریان تهران، طی سال‌های ۱۳۲۷ش تا ۱۳۳۱ش تجدیدبنا شد. از دهه هشتاد، مراسم عزاداری ماه محرم با مداحی منصور اَرَضی، مداح مشهور ایرانی در این مسجد برگزار می‌شود. در ۲۶ بهمن سال ۱۳۸۳ش مصادف با ۵ محرم، مسجد ارک دچار آتش‌سوزی گردید که منجر به جان‌باختن ده‌ها نفر و زخمی‌شدن تعداد زیادی از نمازگزاران شد.

توصیف و جایگاه

مسجد ارک تهران به‌دلیل داشتن موقعیت جغرافیایی خاص خود که در مرکز شهر و در نزدیکی بازار تهران و در کنار میدان خراسان واقع شده، پایگاهی مهم برای فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی بوده است.[۱] سخنرانان مشهوری همچون وحید خراسانی، عباسعلی اسلامی، محمدتقی فلسفی، باقر نهاوندی، مرتضی انصاری قمی و حسین خندق‌آبادی در این مسجد به ایراد سخنرانی می‌پرداختند.[۲]
به‌اعتقاد برخی شاهدان، حوادث قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش از مسجد ارک شروع شد و ختم کشته‌شدگان این قیام در همین مسجد برگزار گردید.[۳]
پس از وقوع ماجراهای انجمن‌های ایالتی و ولایتی، انقلاب سفید شاه و قیام ۱۵ خرداد بود که مسجد ارک تهران، شاهد سخنرانی‌های متعددی توسط افرادی همچون محمدتقی فلسفی، نوری همدانی، ناطق نوری، مکارم شیرازی علیه این اقدامات پهلوی بود. این فعالیت‌ها تا سال ۱۳۴۴ش ادامه یافت تا این‌که در پی ترور ناکام محمدتقی فلسفی، این فعالیت‌ها تعطیل شد.[۴] در دی ماه سال ۱۳۴۵ش فعالیت‌های این مسجد با اعتراض به تبعید امام خمینی به ترکیه، آغاز گردید و تا پیروزی انقلاب اسلامی، شاهد برنامه‌ها و سخنرانی‌های مختلف بود که از جمله آنها می‌توان به برگزاری مراسم ترحیم مصطفی خمینی، در ۸ آبان ۱۳۵۶ش اشاره کرد.[۵] به روایت اسناد تاریخی آغاز فعالیت‌های سیاسی این مسجد به حادثه ۳۰ تیر ۱۳۳۱ش برمی‌گردد که مردم به حمایت از دکتر مصدق و در مخالفت با حکومت پهلوی بازار را تعطیل کرده و در این مسجد تجمع کردند.[۶]
در این مسجد افرادی همچون سید ابوطالب مدرسی یزدی، شیخ محمود یاسری، مستجابی،‌ مهدی حائری تهرانی و سیدعلی غیوری نجف‌آبادی منصب امام جماعت را بر عهده داشتند.[۷]

فعالیت‌های فرهنگی

مسجد ارک از دهه هشتاد با حضور منصور ارضی به‌عنوان یکی از پایگاه‌های اصلی در عزاداری‌های محرم شناخته می‌شود. این مسجد هر ساله میزبان شماری از عزاداران حسینی است.[۸] طبق گزارش‌ها حضور منصور ارضی با سبک خاص مداحی خود و قرار گرفتن این مسجد در بخش سنتی شهر، دو جاذبه اصلی است که این مسجد را طی دهه‌های اخیر در قرن ۱۵ شمسی به‌عنوان یکی از مراکز اصلی در برپایی اقامه عزای حسینی تبدیل کرده است.[۹]

پیشینه تاریخی

بنای مسجد ارک، به عصر ناصرالدین شاه قاجار(۱۲۴۷ق - ۱۳۱۳ق) برمی‌گردد.[۱۰] این مسجد به درخواست مهدعلیا، مادر ناصرالدین شاه و توسط قاسم خان، پدر مهدعلیا بنا شد. ازاین‌رو به آن مسجد مادر شاه گفته می‌شد.[۱۱]

مسجد مادر شاه در دو طبقه ساخته شده بود؛ طبقه اول مخصوص مادر شاه و زنان دربار و طبقه دوم به کنیزان و زنان درجه دو دربار اختصاص یافته بود.[۱۲] این مسجد به دلیل همجواری با وزارت استیفای قاجاریه، به مسجد دفتر تغییر نام یافت؛ اما مجددا به نام اولیه خود برگردانده شد.[۱۳]

مسجد ارک تهران، بخشی از یک مجموعه بزرگتر به نام ارک سلطنتی، محل اقامت حاکمان زند و شاهان قاجار بود که در قسمت جنوب شرقی آن بناشده بود.[۱۴]
برخی محققان بر این باورند که نام ارک برای این مسجد مناسب‌تر از نام ارگ است؛ خصوصا این که برخی کتب دوره قاجاریه نیز از واژه ارک استفاده کرده‌اند.[۱۵]

تجدید بنا

اولین بازسازی بنای مسجد ارک به سال ۱۲۷۶ق برمی‌گردد. در این سال به دستور امیرکبیر ساختمان قلعه ارک نوسازی شد.[۱۶] در دوره پهلوی اول، مسجد ارک تهران همچون دیگر آثار تاریخی این شهر تخریب گردید و به ساختمان وزارت پیشه و هنر ملحق شد.[۱۷] در سال ۱۳۲۷ش تصمیم قطعی برای ویران کردن کامل مسجد مادر شاه و الحاق آن به وزارت اقتصاد و دارایی گرفته شد؛ اما با مداخله آیت‌الله بروجردی این عملیات متوقف گردید.[۱۸] به دنبال این امر، مسجد ارک کنونی در همان محوطه توسط حسین لرزاده، معمار برجسته و مشهور ایرانی و پشتیبانی مالی محمدحسین کاشانی [۱۹] تجدید بنا گردیده و در سال ۱۳۳۱ش مصادف با شب اول ماه رمضان افتتاح شد.[۲۰]،

حادثه آتش‌سوزی

در ۲۶ بهمن ۱۳۸۳ش مصادف با ۵ محرم، مقارن با برگزاری مراسم عزاداری امام حسین در مسجد ارک، حادثه آتش‌سوزی در قسمت زنانه مسجد رخ داد.[۲۱] طبق گزارش قضایی، طی این حادثه، ۷۸ نفر جان خود را از دست داده و ۲۲ نفر مجروح شدند.[۲۲]،[۲۳] تقارن این آتش‌سوزی با برگزاری نماز جماعت، عامل بالا رفتن آمار قربانیان این حادثه بود. تحقیقات بازپرس جنایی نشان داد که انفجار کپسول گاز مسجد، در طبقه دوم، موجب ایجاد حریق شده و به سقف برزنتی سرایت کرده و موجب آتش‌سوزی گسترده گردیده است.[۲۴] خبرگزاری‌ها در ساعات اولیه آمار مجروحان این حادثه را ۲۹۸ نفر اعلام کرده بودند.[۲۵]

پانویس

  1. حیدری، «نقش مسجد ارک تهران در تحولات سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، ص۳۸.
  2. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  3. حیدری، «نقش مسجد ارک تهران در تحولات سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، ص۳۹.
  4. «نقش مسجد ارک در قیام ۱۵ خرداد ۴۲ و شکل‌گیری انقلاب اسلامی» خبرگزاری شبستان.
  5. «نقش مسجد ارک در قیام ۱۵ خرداد ۴۲ و شکل‌گیری انقلاب اسلامی» خبرگزاری شبستان.
  6. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  7. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  8. «روایتی متفاوت از جلسات عزاداری حاج منصور ارضی»، خبرگزاری تسنیم.
  9. «روایتی متفاوت از جلسات عزاداری حاج منصور ارضی»، خبرگزاری تسنیم.
  10. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  11. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  12. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  13. «نقش مسجد ارک در قیام ۱۵ خرداد ۴۲ و شکل‌گیری انقلاب اسلامی»، خبرگزاری شبستان.
  14. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  15. حیدری، «نقش مسجد ارک تهران در تحولات سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، ص۳۶.
  16. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  17. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  18. خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، سال۱۳۷۶، ص۱۱۴-۱۱۵.
  19. حیدری، «نقش مسجد ارک تهران در تحولات سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، ص۳۷.
  20. «پایگاه‌های انقلاب اسلامی، مسجد ارک تهران به روایت اسناد ساواک»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
  21. «پرونده آتش‌سوزی مسجد ارگ دوباره ورق می‌خورد»، سایت مشرق.
  22. «پرونده آتش‌سوزی مسجد ارگ دوباره ورق می‌خورد» سایت مشرق.
  23. «مرگ ۷۸ تن در پرونده آتش سوزی مرگبار در مسجد ارگ تایید شد»، سایت رکنا.
  24. «مرگ ۷۸ تن در پرونده آتش سوزی مرگبار در مسجد ارگ تایید شد»، سایت رکنا.
  25. «شمار مجروحان و کشته‌شدگان فاجعه دلخراش مرگ نمازگزاران در آتش‌سوزی مسجد ارک افزایش یافت»، سایت خبرگزاری ایسنا.

منابع