سجده
| نیایش |
|
سَجده، عملی عبادی در برابر خدا است و در فرهنگ اسلامی از برترین عبادتها بهشمار میآید. در آیه ۱۵ سوره سجده، سجده ویژگی مؤمنان و در آیه ۱۹ سوره علق وسیلهای برای تقرُّب به خدا معرفی شده است. همچنین در روایات، سجده طولانی عامل افزایش عمر و بقای نعمتها شمرده شده است.
سجده در امتهای پیش از اسلام نیز وجود داشته است. سجده انواعی دارد: سجده نماز که از ارکان نماز است؛ سجده شکر؛ سجده سَهو برای جبران برخی خطاهای انجامشده در نماز؛ و سجده تلاوت هنگام خواندن یا شنیدن آیات سجدهدار. سجده برای غیرخدا در اسلام حرام است، هرچند سجده در کنار قبور معصومان، در صورتی که به نیت شکر خدا باشد، جایز دانسته شده است.
اهمیت سجده در معارف دینی
سجده برای خدا از بزرگترین عبادات دانسته شده است.[۱] در اصطلاح دینی سجده به معنای قراردادن پیشانی بر زمین به قصد خشوع در برابر خداست،[۲] برای انجام آن، شرایط خاصی مانند وضو یا روبهقبلهبودن شرط نیست.[۳] واژه سجده و مشتقات آن بیش از ۹۰ بار در قرآن استفاده شده[۴] و یکی از سورههای قرآن نیز «سجده» نام دارد.[۵] در آیه ۱۹ سوره علق، سجده وسیله تقرب به خدا[۶] و در آیه ۱۵ سوره سجده، نشانۀ مؤمنان معرفی شده است.[۷]
در روایتی از پیامبر(ص) آمده سجدهای که در خلوت و دور از نگاه دیگران انجام شود، بهترین راه تقرب به خدا است.[۸] در روایات، سجده طولانی از اسباب طول عمر و بقای نعمت شمرده شده است.[۹] همچنین مطابق روایتی از امام صادق(ع)، خداوند حضرت ابراهیم(ع) را به دلیل کثرت سجدههایش دوستِ خود (خلیلالله) قرار داد.[۱۰] امام چهارم شیعیان نیز بهدلیل سجدههای فراوانش «سجاد» مشهور شده است.[۱۱] طبق آیه ۲۹ سوره فتح، یکی از ویژگیهایی که در تورات برای پیامبر(ص) و یاران او یاد شده، وجود اثر سجده بر پیشانی بوده است.[۱۲]
سجده اختصاص به اسلام ندارد و در آیاتی از قرآن به وجود آن در امتهای پیشین نیز اشاره شده است.[۱۳] بر اساس برخی آیات قرآن، سجده به انسانها اختصاص ندارد و همه موجودات و اشیاء به خدا سجده میکنند.[۱۴] در تفسیر این آیات گفته شده، منظور از سجده موجودات، خاضعبودن و تسلیم بودن آنان در برابر خداوند است.[۱۵]
| قال الصادق(ع): |
| إنّ قَوما أتَوا رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلّم فقالوا: یا رسولَ الله، اضمَن لَنا علی رَبِّک الجَنَّةَ، فقالَ: علی أن تُعِینُونِی بِطُولِ السُّجودِ. |
| امام صادق(ع) فرمود: گروهی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم آمدند و عرض کردند: ای رسول خدا، از پیشگاه پروردگارت بهشت را برای ما ضمانت کن. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: به شرط آن که شما نیز با سجدههای طولانی مرا یاری دهید. |
| شیخ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۶۴. |
اقسام سجده
برخی از انواع سجده عبارتاند از:
- سجده نماز؛ در تمامی نمازها، در هر رکعت پس از رکوع، انجام دو سجده واجب است. این دو سجده از ارکان نماز به شمار میآیند و با ترک عمدی یا سهوی آنها، نماز باطل میشود.[۱۶]
- سجده شکر؛ از سجدههای مستحب است که پس از رسیدن نعمت، دفع بلا، انجام کار خیر یا ترک گناه، و نیز در پایان نمازهای واجب یا مستحب، انجام میشود.[۱۷]
- سجده سَهو؛ در مواردی مانند فراموشی برخی اجزای نماز واجب یا انجام برخی کارها مانند سخنگفتن غیرعمدی در نماز، برای جبران خطا سجده سهو واجب میشود.[۱۸]
- سجده تلاوت؛ هنگام خواندن یا شنیدن یکی از آیات سجدهدار (آیه ۱۵ سوره سجده، ۳۷ فصلت، ۶۲ نجم و ۱۹ علق) انجام سجده واجب میشود.[۱۹]
سجده برای غیرخدا
سجده برای غیرخدا حرام است، چه برای معصومان باشد و چه برای دیگران؛ با این حال، سجده در کنار قبر معصومان اگر به نیت شکر خدا و بهسبب توفیقیافتن زیارت آنان انجام شود، جایز شمرده شده است.[۲۰] جعفر سبحانی، فقیه و نویسنده تفسیر منشور جاوید، گفته است تحریم سجده برای غیرخدا از احکام اختصاصی اسلام است و در ادیان پیش از آن حرام نبوده وگرنه حضرت یعقوب و فرزندانش بر حضرت یوسف سجده نمیکردند.[۲۱] اما از نظر ناصر مکارم شیرازی، فقیه و نویسنده تفسیر نمونه، سجده برادران یوسف بر وی و سجده فرشتگان بر آدم، به پیروی از دستور خدا انجام شد که نوعی احترام و بزرگداشت یوسف و آدم بود و نه پرستش آنها.[۲۲]
پانویس
- ↑ اصفهانی، وسیلة النجاة، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۱۶۲.
- ↑ علامه حلی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۲۵۳.
- ↑ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۶.
- ↑ نگاه کنید به: عبدالباقی، المعجم المفهرس، ۱۴۰۸ق، ص۳۴۴-۳۴۵.
- ↑ شرفالدین، الموسوعة القرآنیة، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۵۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۷، ص۱۷۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶، ص۲۶۲.
- ↑ پاینده، نهج الفصاحه، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۶۸۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۹.
- ↑ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۴.
- ↑ قرشی، حیاة الامام زین العابدین(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۰.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۹، ص۲۳۲.
- ↑ نگاه کنید به: آیه ۱۲۵ سوره بقره؛ آیه ۵۸ سوره مریم؛ آیه ۷۰ سوره طه؛ آیه ۴۶ سوره شعراء.
- ↑ نگاه کنید به: آیه ۴۹ سوره نحل؛ آیه ۱۵ سوره رعد؛ آیه ۱۸ سوره حج.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۴، ص۳۵۹.
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۱۸.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی (محشی)، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۸۴.
- ↑ سرور، المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۵۱.
- ↑ سرور، المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۵۱.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی (محشی)، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۸۷.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۴۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۰، ص۸۳.
منابع
- قرآن کریم.
- اصفهانی، ابوالحسن، وسیلة النجاة، با تعلیقات سید محمدرضا گلپایگانی، قم، انتشارات مهر استوار، ۱۳۹۳ق.
- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- سُرُور، ابراهیم حسین، المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، بیروت، دار الهادی، ۱۴۲۹ق.
- سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، قم، مکتبة آیةالله السید السیستانی، ۱۴۱۵ق.
- شرفالدین، جعفر، الموسوعة القرآنیة، بیروت، دار التقریب بین المذاهب الاسلامیة، ۱۴۲۰ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتابفروشی داوری، ۱۳۸۵ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن بالقرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی (محشی)، محقق: احمد محسنی سبزواری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۹ق.
- عبدالباقی، فؤاد، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، بیروت، دار الجیل، ۱۴۰۸ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۲۰ق.
- قرشی، باقرشریف، حیاة الامام زین العابدین دراسة و تحلیل، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۹ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مشکینی، علیاکبر، مصطلاحات الفقه، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.