مقام ابراهیم

مَقام ابراهیم مقام ابراهیم سنگی مقدس در مسجدالحرام و از نشانه‌های آشکار خداوند است که در دو آیه قرآن (۱۲۵ بقره و ۹۷ آل‌عمران) به آن اشاره شده و مسلمانان به نماز گزاردن در آن جایگاه دعوت شده‌اند. بر اساس روایات، جای پای حضرت ابراهیم(ع) هنگام فراخوان مردم به حج یا ساخت دیوار کعبه بر این سنگ نقش بسته است. این سنگ به‌شکل تقریبی مربع، با طول و عرض چهل و ارتفاع بیست سانتی‌متر، به رنگ سفید مایل به زرد و قرمز و با فرو رفتگی جای پا به عمق ۱۰ سانتی‌متر است که امروزه با نقره پوشانده شده و در استوانه‌ای فلزی و طلایی‌رنگ نگهداری می‌شود.

درباره مکان اصلی آن دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد؛ بیشتر شیعیان و برخی اهل سنت معتقدند در زمان جاهلیت در مکان فعلی بوده و پیامبر(ص) آن را به جایگاه اصلی چسبیده به کعبه بازگرداند و خلیفه دوم آن را به مکان فعلی منتقل کرد، در حالی که گروهی دیگر از اهل سنت مکان فعلی را همان جایگاه اصلی از زمان حضرت ابراهیم می‌دانند. در فقه شیعه، حد طواف فاصله میان کعبه تا مقام فعلی است و نماز طواف واجب پشت مقام ابراهیم خوانده می‌شود.

معرفی کلی

مقام ابراهیم، سنگی به‌شکل تقریبی مربع، با طول و عرض چهل سانتی‌متر و ارتفاع تقریبی بیست سانتی‌متر است که در فاصله حدود ۱۳ متری کعبه قرار دارد.^[۱] رنگ آن، سفید مایل به طیفی بین زرد و قرمز گزارش شده است. بر روی این سنگ، جای پایی به عمق ۱۰ سانتی‌متر دیده می‌شود که اثر انگشتان آن مشخص نیست.^[۲] در گذر زمان، به‌دلیل تبرک جستن و دست کشیدن، جای پاها در قسمت بالا کمی بزرگ‌تر شده است. طول اثر پاها در سطح سنگ ۲۷ سانتی‌متر و عرض هر کدام ۱۴ سانتی‌متر است که در قسمت فرورفته به طول ۲۲ و عرض ۱۱ سانتی‌متر کاهش می‌یابد. میان این دو جای پا، فاصله باریکی حدود یک سانتی‌متر وجود دارد.^[۳]

در دو آیه از قرآن کریم به مقام ابراهیم اشاره شده که آن را از نشانه‌های آشکار خداوند بر روی زمین دانسته و مسلمانان را به نماز گزاردن در این جایگاه دعوت کرده است:

آیه ۱۲۵ سوره بقره: وَاتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّی (و از مقام ابراهیم، نمازگاهی برای خود اختیار کنید.)
آیه ۹۷ سوره آل عمران: فِیهِ آیاتٌ بَینَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً (در آن (مکه)، نشانه‌هایی روشن است [از جمله‌] مقام ابراهیم است؛ و هر که وارد آن شود در امان است.)

تاریخچه

بر اساس روایات، پس از آنکه خداوند به ابراهیم(ع) فرمان داد مردم را برای انجام حج فراخواند، ایشان بر روی این سنگ قرار گرفت و امر الهی را انجام داد و جای پای وی در سنگ ماند.^[۴] در نقلی دیگر، اثر پاها به‌هنگام ساخت قسمت‌های بالای دیوار کعبه که ابراهیم علیه‌السلام بر روی این سنگ می‌ایستاد، ایجاد شده است.^[۵]

این سنگ در کنار حَجَرُ الْاَسوَد از سنگ‌های مقدس و بهشتی دانسته شده است.^[۶] حضرت ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) در حالی به نماز می‌ایستادند که این سنگ میان آنها و کعبه قرار می‌گرفت. رسول خدا(ص) نیز در مکه به همین کیفیت نماز می‌خواندند.^[۷]

بر اساس منابع تاریخی، تا زمان خلیفه دوم این سنگ بر روی زمین قرار داشت. در زمان وی، سیل «اُمِّ نَشْهَل» آن را جابه‌جا کرد و خلیفه برایش پایه ساخت.^[۸] در قرن دوم هجری، سنگ شکسته با نقره بسته و روکش طلا گرفت. بعدها گنبدی آهنی با چهار پنجره و سپس ساختمانی چوبی (۳×۶ متر) روی آن ساخته شد که مزاحم طواف‌کنندگان بود. دولت سعودی قصد انتقال آن به نزدیکی باب بنی‌شیبه را داشت، اما با مخالفت علما، مقام در جای خود ماند و استوانه فلزی طلایی‌رنگی روی آن قرار گرفت.^[۹] اکنون از شیشه‌های اطراف استوانه می‌توان سنگ مقام و جای پاها را که با نقره پوشانده شده، دید.^[۱۰]

ايرانيان برابر مقام ابراهيم به سوی کعبه نماز می‌خوانند؛ یعنی جهت جغرافیایی ایران به سمت قبله، در زاویه میان حجر الاسود و رکن عراقی است.^[۱۱]

مکان اصلی مقام

در مورد مکان اصلی مقام ابراهیم چند دیدگاه وجود دارد:

بیشتر گزارش‌ها حاکی از آن است که مکان مقام ابراهیم در زمان جاهلیت، مکان فعلی بوده و رسول خدا آن را به جایگاه اصلی خود که چسبیده به کعبه بود بازگرداند؛ سپس در زمان خلیفه دوم، وی مقام را به دلایلی مانند ازدحام طواف‌کنندگان به مکان فعلی منتقل کرد.^[۱۲] در زمان خلافت امام علی(ع)، او در ضمن خطبه‌ای به برخی اشتباهات زمان خلفای پیشین اشاره کرده و تغییر جایگاه مقام ابراهیم را از جمله آنها برشمرده و بیان می‌کند که اگر بیشتر صحابه، امام را تنها نمی‌گذاشتند، این امور را به شرایط زمان رسول خدا بازمی‌گرداند.^[۱۳]

برخی مورخان و سیره‌نویسان اهل سنت معتقدند سنگ مقام تا زمان فتح مکه داخل کعبه نگهداری می‌شد و پس از فتح، پیامبر آن را بیرون آورده و در کنار در کعبه نصب کرد. با نزول آیه ۱۲۵ سوره بقره، پیامبر دستور داد سنگ را به مکان فعلی منتقل کنند.^[۱۴]

برخی از اهل سنت نزول این آیه را از فضایل خلیفه دوم برشمرده و از عبدالله بن عمر فرزند خلیفه دوم نقل کرده‌اند که پیامبر دست عمر را گرفت و نزد مقام برد و فرمود: این مقام ابراهیم است. عمر پرسید: «یا رسول‌الله! چرا آن را "مصلّا" قرار نمی‌دهی؟» آن‌گاه آیه «وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی» نازل شد.^[۱۵] برخی دیگر از اهل سنت معتقدند از زمان حضرت ابراهیم، مکان مقامْ همین مکان فعلی است.^[۱۶]

در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است که امام دوازدهم در زمان ظهور خود، مقام را به جایگاه اصلی خود بازمی‌گرداند.^[۱۷]

محدوده طواف

بر اساس حدیثی در کافی،^[۱۸] ضمن تصریح به جابه‌جا شدن مقام از مکان اصلی خود، حد طواف، یعنی فاصله بین خانه خدا تا جایگاه فعلی مقام ابراهیم، تعیین شده است. بیشتر فقیهان شیعه محدوده طواف را در همین فاصله دانسته‌اند^[۱۹] و در ازدحام، با شرایطی طواف خارج از این حد را نیز جایز می‌دانند. گروهی دیگر منظور حدیث را استحباب طواف در این منطقه دانسته‌اند.^[۲۰]

اهل سنت رعایت فاصله خاصی در طواف خانه خدا را لازم نمی‌دانند.^[۲۱]

نماز طواف

قبله قرار دادن مقام، از زمان ابراهیم و اسماعیل تا زمان پیامبر(ص) سابقه داشته^[۲۲] و قرآن نیز مسلمانان را به نماز خواندن در این جایگاه دعوت می‌کند.^[۲۳]

بر اساس فقه شیعه، نماز طواف واجب (طواف زیارت و طواف نساء) پشت مقام ابراهیم و در نزدیکی آن خوانده می‌شود.^[۲۴] در مورد کسانی که به دلیل عذری در طبقه دوم مسجد الحرام طواف می‌کنند ولی می‌توانند نماز را در صحن مسجد و پشت مقام ابراهیم بخوانند، اختلاف فتوا وجود دارد.^[۲۵] نماز طواف مستحبی را هرجای مسجدالحرام می‌توان به جای آورد.

پانویس

↑ حمادة، «مقام إبراهيم»، الرکن الخامس، المکتبة الشاملة.
↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۱ش، ص۹۹.
↑ مقام ابراهیم، سایت حج.
↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ص۴۲۳.
↑ ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۵۹؛ نیشابوری، تفسیر غرائب القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۳۹۵.
↑ طبرسی، مجمع البیان،‌ دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۰۳؛ ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۹.
↑ طبرسی، مجمع البیان، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۰۳؛ ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۹.
↑ اخبار مکه، ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی، ۱۳۶۸ش. ج۲، ص۳۲۷.
↑ مقام ابراهیم، سایت حج؛ کردی مکی، التاریخ القویم، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۵۲.
↑ بکداش، فضل الحجرالاسود و مقام ابراهیم، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۵و۱۰۴.
↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۰.
↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۳۳۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۲۱۵.
↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۸، ص۵۸، ح۲۱؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۲۳؛ شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۸۳.
↑ کردی مکی، التاریخ القویم، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۳۴۹؛ ابن بطوطه، رحلة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۷۴؛ ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۵۵.
↑ ابن حجر، فتح الباری، ۱۳۷۹ق، ج۱، ص۶۹.
↑ ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳و۳۲۷.
↑ شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۸۳.
↑ کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۸، ص۵۸۹.
↑ علامه حلی، مختلف الشیعه، ج۴، ص۱۸۳
↑ مناسک حج محشی، ص۳۳۶-۳۳۸ و ۵۹۲-۵۹۳؛ طواف و محدوده آن از دیدگاه فقیهان مسلمان، مؤسسه موضوع‌شناسی احکام فقهی.
↑ الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۵۹و۸۶۰.
↑ طبرسی، مجمع البیان، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۰۳.
↑ سوره بقره، آیه ۱۲۵.
↑ مناسک حج، ۱۳۸۷ش، م۷۹۶.
↑ مناسک حج، ۱۳۸۷ش، م۲/۸۰۰.

یادداشت

منابع

ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، رباط، اکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۴۱۷ق.
ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بی‌تا.
ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
ابن سعد، الطبقات الکبری، بیروت،‌ دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
ازرقی، اخبار مکه، ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی، تهران، چاپ و نشر بنیاد مستضعفان، ۱۳۶۸ش.
ازرقی، اخبار مکه، مکه مکرمه، دارالثقافة، ۱۴۰۳ق.
بلاذری، انساب الاشراف، به کوشش زکار و زرکلی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
پیشوایی، مهدی و گودرزی، حسین، «مقام ابراهیم و سیر تاریخی آن»، مجله میقات حج، شماره ۲۳، بهار ۱۳۷۷ش.
الجزیری، عبدالرحمن و دیگران، الفقه علی المذاهب الاربعة و مذهب اهل البیت (علیهم السلام)، بیروت، الثقلین، ۱۴۱۹ق.
جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۱ش.
حمادة، محمد محیی‌الدین، «مقام إبراهيم»، الرکن الخامس، المکتبة الشاملة.
بکداش،‌ سائد، فضل الحجرالاسود و مقام ابراهیم،‌ دار البشائر الاسلامیة، بیروت، ۱۴۲۶ق .
شیخ صدوق، علل الشرائع، قم، کتابفروشی داوری، ۱۳۸۵ش.
طبرسی، مجمع البیان، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
کردی مکی، محمد طاهر، التاریخ القویم، بیروت، دار الخضر، ۱۴۲۰ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۹ق.
محمودی، محمدرضا، مناسک حج مطابق فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید، مرکز تحقیقات حج بعثه مقام معظم رهبری، نشر مشعر، چاپ چهارم، ۱۳۸۷ش.
نیشابوری، نظام الدین، تفسیر غرائب القرآن، حاشیه تفسیر طبری، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
مقام ابراهیم، سایت حج، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش.
طواف و محدوده آن از دیدگاه فقیهان مسلمان، مؤسسه موضوع‌شناسی احکام فقهی، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش.

[1] حمادة، «مقام إبراهيم»، الرکن الخامس، المکتبة الشاملة.

[2] جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۱ش، ص۹۹.

[3] مقام ابراهیم، سایت حج.

[4] صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ص۴۲۳.

[5] ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۵۹؛ نیشابوری، تفسیر غرائب القرآن، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۳۹۵.

[6] طبرسی، مجمع البیان،‌ دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۰۳؛ ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۹.

[7] طبرسی، مجمع البیان، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۰۳؛ ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۹.

[8] اخبار مکه، ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی، ۱۳۶۸ش. ج۲، ص۳۲۷.

[9] مقام ابراهیم، سایت حج؛ کردی مکی، التاریخ القویم، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۵۲.

[10] بکداش، فضل الحجرالاسود و مقام ابراهیم، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۵و۱۰۴.

[11] جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۰.

[12] بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۳۳۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۲۱۵.

[13] کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۸، ص۵۸، ح۲۱؛ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۲۳؛ شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۸۳.

[14] کردی مکی، التاریخ القویم، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۳۴۹؛ ابن بطوطه، رحلة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۷۴؛ ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۵۵.

[15] ابن حجر، فتح الباری، ۱۳۷۹ق، ج۱، ص۶۹.

[16] ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳و۳۲۷.

[17] شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۸۳.

[18] کلینی، کافی، ۱۴۲۹ق، ج۸، ص۵۸۹.

[19] علامه حلی، مختلف الشیعه، ج۴، ص۱۸۳

[20] مناسک حج محشی، ص۳۳۶-۳۳۸ و ۵۹۲-۵۹۳؛ طواف و محدوده آن از دیدگاه فقیهان مسلمان، مؤسسه موضوع‌شناسی احکام فقهی.

[21] الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۵۹و۸۶۰.

[22] طبرسی، مجمع البیان، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۰۳.

[23] سوره بقره، آیه ۱۲۵.

[24] مناسک حج، ۱۳۸۷ش، م۷۹۶.

[25] مناسک حج، ۱۳۸۷ش، م۲/۸۰۰.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

ن ب و عربستان سعودی
مناطق تاریخی	مکه • مدینه • جده • احساء • قطیف • الزارة • عوامیه • طائف • نجران • ینبع • ربذه • شعب ابی‌طالب • خیبر • غدیر خم • فدک • سقیفه • کوه نور • کوه ابوقبیس • کوه عینین • ابواء • ابطح • دارالندوه • منطقه بدر • کوه احد • کوه رضوی • حدیبیه • تهامه • بحران • صریا • حجاز • دومة الجندل • جحفه • آبار علی • خانه ارقم بن ابی‌ارقم • حیطان سبعه • ثنیة الوداع
اماکن مقدس	حرم مکی • حرم مدنی • مسجدالحرام • مسجد النبی • قبرستان معلاة • مسجد قبا • قبرستان بقیع • مسجد غدیر • بقعه‌های بقیع • مسجد ردالشمس • غار حرا • مسجد شجره • سرزمین منا • عرفات • مشعر • بیت الاحزان • غار ثور • مسجد خیف • مسجد قبلتین • جبل الرحمة • حجر اسماعیل • مقام ابراهیم • زمزم • صفا و مروه • مسعی • مسجد تنعیم • مسجد الاجابة (مکه) • مسجد الاجابة (مدینه) • مسجد جن • مسجد غمامه • مساجد سبعه • ستون توبه • مقبره شهدای احد • مسجد حمزه (مدینه)• مسجد علی بن ابی‌طالب (مدینه)
شخصیت‌ها	شیخ احمد احسائی • علی بن حسنعلی خنیزی • علی بن حسن خنیزی • عبدالهادی فضلی • باقر النمر • محمدعلی عمری • حسن الصفار • سید هاشم الشخص • ناصر القفاری • زکی المیلاد • عبدالله بن علی خنیزی
گروه‌های شیعی	جنبش مبلغان طلایه‌دار • سازمان انقلاب اسلامی در شبه جزیره • الحرکة الاصلاحیه • حزب‌الله حجاز
قبیله‌ها	قریش • بنی‌هاشم • قبیله ثقیف • قبیله ازد • اوس و خزرج
سایر	نخاوله • حج • وهابیت • تخریب بقیع • جزیرة العرب • یوم الهدم • جاهلیت • فاجعه منا (۱۳۹۴) • انتفاضه منطقه شرقیه • باب جبرئیل • اعدام‌های ۱۲ مارس ۲۰۲۲ عربستان • انصار
قبرستان بقیع