صدر اسلام
صَدر اسلام اصطلاحی است که به دورهای از آغاز تاریخ اسلام اشاره دارد، اما محدوده زمانی مشخصی برای آن تعیین نشده است. اهمیت، حجیت و اعتبار وقایع دوره صدر اسلام سبب شده هر فردی با نوع نگاه خاص خود به این دوره نگاه کند و برای اعتقادات خود به آن دوره استناد ورزد. یکی از اختلافاتی که به وقایع صدر اسلام باز میگردد؛ مسئله امامت و خلافت دانسته شده است. این موضوع که مهمترین محور اختلاف کلامی میان شیعه و اهلسنت است به وقایع دوره صدر اسلام باز میگردد؛ ازاینرو، بخش مهمی از مباحث کلامی دو مذهب در تفسیر و ارزیابی وقایع صدر اسلام شکل گرفته و سبب اهمیت دو چندان این دوره گردیده است.
اصطلاح صدر اسلام مختصر شده تعابیری مانند «الصدر الاول من الاسلام» و «الصدر الاول فی الاسلام» دانستهاند. این تعبیر از قدیم مورد استفاده قرار گرفته است. برخی تعبیر صدر اسلام را در اشاره به دوران رهبری پیامبر اسلام دانستهاند. در استفاده دیگری، از این تعبیر برای دوره پیامبر و خلفاء تا پایان خلافت امام علی(ع) استفاده شده است. طیف بزرگی از مورخان و نویسندگان این اصطلاح را برای قرن اول هجری استفاده کردهاند. هر چند بسیاری از آنها به این معنا اشاره مستقیمی نداشتهاند. برخی نویسندگان و عالمان نیز معنایی فراتر از قرن اول برای این اصطلاح به کار بردهاند و حتی تا قرن سوم را در این اصطلاح آوردهاند.
اهمیت و جایگاه
از نگاه تاریخپژوهان، صدر اسلام (نخستین دورههای اسلامی) به دلیل رویدادها و پیامدهای مهم و فراوان آن پر اهمیت است. در نگاه ایشان، وقایع دوره صدر اسلام به گونهایست که جهان اسلام پیوسته از تبعات آن وقایع و اختلاف پیرامون آنها تأثیر میپذیرد. اهمیت، حجیت و اعتبار وقایع دوره صدر اسلام سبب شده هر فردی با نوع نگاه خاص خود به این دوره نگاه کند و برای اعتقادات خود به آن دوره استناد ورزد.[۱] برای نمونه مسئله جانشینی پیامبر(ص) یکی از اختلافاتی است که به وقایع صدر اسلام باز میگردد، موضوعی که مهمترین محور اختلاف کلامی میان شیعه و اهلسنت بهشمار میآید؛ ازاینرو، بخش مهمی از مباحث کلامی دو مذهب در تفسیر و ارزیابی وقایع صدر اسلام شکل گرفته و سبب اهمیت دو چندان این دوره گردیده است.[۲]
برخی پژوهشگران معتقدند، گروههایی از مسلمانان به جهت اعتباری که به صدر اسلام و حجیت آن میدهند، این دوره را منبعی برای نگاه ایدئولوژیک خود قرار دادهاند. رابینسون، پژوهشگر غربی، از این موضوع سخن گفته که تاریخ صدر اسلام چگونه ممکن است در خدمت قرائتهای ایدئولوژیک قرار گیرد.[۳] این نگاه ایدئولوژیک و ارائه تصویر آرمانی از صدر اسلام مورد نقد برخی پژوهشگران قرار گرفته است.[۴]
یکی دیگر از عوامل اهمیتدادن به دوره صدر اسلام، جنبه تمدنی و ساخت بنای تمدن اسلامی در این دوره است. دوره صدر اسلام را پایان عصر جاهلیت و آغازگر عصری جدید دانستهاند.[۵] شکلگیری حکومت اسلامی، گسترش سرزمینهای اسلامی، رشد اندیشه و اجتهاد دینی، آغاز نهضت ترجمه، رونق فعالیتهای علمی، نگارش کتاب و تأسیس مدارس و مکاتب فکری، از مهمترین تحولاتی است که به این دوره اهمیت ویژهای بخشیده است.[۶] گفته شده در نگاه تمدنی، دوره صدر اسلام به جهت اینکه پیامبر اسلام و بزرگان مسلمانان توانستند تمدنی تاریخی و عظیم بنیان بگذارند و با تکیه بر ایمان، پیروزی و موفقیت خود را بر قدرتهای آن زمان اعمال کنند، این دوره میتواند الگویی برای قرنهای بعد باشد و مسلمانان با تبعیت از آنان بتوانند تمدنی اسلامی را بنا نهند.[۷]
خاستگاه و سابقه کاربرد اصطلاح
اصطلاح «صدر اسلام» را مختصر شده تعابیری مانند «الصدر الاول من الاسلام» و «الصدر الاول فی الاسلام» دانستهاند.[۸] استفاده از این تعبیر علاوه بر رواج گستردهای که پیدا کرده، در دوران قدیم نیز استفاده میشده است؛ ابنطَیفور مورخ و نویسنده اهلسنت در قرن سوم هجری[۹] کتابی دارد که تعبیر صدر الاسلام در عنوان آن قرار داده شده است: «بلاغات النساء و طرائف کلامهن ... فی الجاهلیه و صدر الاسلام».[۱۰]
محدوده زمانی
برخی پژوهشگران تعبیر صدر اسلام را دورهای از تاریخ اوائل اسلام دانستهاند که نویسندگان قدیمی محدوده مشخصی را برای آن معین نکردهاند.[۱۱] آذرنوش، پژوهشگر ایرانی نیز به صورت کلی تعبیر صدر اسلام را به نخستین دورههای اسلامی معنا کرده است.[۱۲] با این حال، در ادبیات علمی کشورهای اسلامی، تعبیر صدر اسلام برای اشاره به دورههای تاریخی گوناگون به کار رفته است.[۱۳]
دوران پیامبر اسلام
برخی پژوهشگران تعبیر صدر اسلام را مربوط به دوران رهبری پیامبر اسلام (۱۳ قبل از هجرت تا ۱۱ قمری[۱۴]) دانستهاند.[۱۵] سید مرتضی، عالم شیعه در بحث نکاح متعه تصریح میکند که در حلالبودن متعه در صدر اسلام تردیدی وجود ندارد.[۱۶] گفتهشده مقصود وی از صدر اسلام، دوران پیامبر(ص) است؛ دورهای که درباره حلالبودن متعه اختلافی وجود نداشت.[۱۷]
دوران پیامبر و خلفاء
اصطلاح صدر اسلام در استفاده دیگری، برای دوره پیامبر و خلفا تا پایان خلافت امام علی(ع) (۱۳ قبل از هجرت تا ۴۰ قمری[۱۸]) به کار رفته و این استفاده را صحیحترین کاربرد برشمردهاند.[۱۹] در کتاب «الارتداد فی الشریعة الاسلامیه» وقتی ارتدادها در صدر اسلام را نام میبرد، از مرتدهای زمان پیامبر تا پایان خلافت امام علی(ع) را بر میشمارد.[۲۰] در کتاب دیگری میان صدر اسلام و دوره بنیامیه تفکیک شده و عنوانی به تفاوت سیره در صدر اسلام و عصر بنیامیه اختصاص داده شده است.[۲۱]
تا انتهای قرن اول هجری
طیف بزرگی از مورخان و نویسندگان این اصطلاح را برای قرن اول هجری استفاده کردهاند، هر چند بسیاری از آنها به این معنا اشاره مستقیمی نداشتهاند.[۲۲] ادریسی عالم و نویسنده قرن ششم هجری بیان میدارد که اولین شهر اندلس در صدر اسلام به تصرف مسلمانان درآمد و این واقعه در سال ۹۰ق رخ داد.[۲۳] جرجی زیدان در کتاب تاریخ التمدن الاسلامی، عنوانی با این نام دارد: «آداب العرب فی صدر الاسلام ...».[۲۴] وی ذیل این عنوان به دو دوره عصر خلفا و عصر اموی میپردازد.[۲۵] او دوره عباسی را وارد در این عنوان نکرده و در بخش دیگری به آن میپردازد.[۲۶] مقالهای به نقش محمد بن حنفیه تا زمان امام حسین(ع) پرداخته و آن را «نقش محمد حنفیه در تاریخ صدر اسلام» معرفی میکند.[۲۷]
پس از قرن اول هجری
برخی نویسندگان و عالمان معنایی فراتر از قرن اول هجری برای اصطلاح صدر اسلام استفاده کردهاند؛ شهید مطهری از ابن ابیالعوجاء به عنوان زنادقه صدر اسلام نام میبرد در حالی که او در قرن دوم میزیسته است.[۲۸] عبدالحسین شرفالدین، از عالمان شیعه، در یکی از کتابهای خود، مؤلفان شیعه که در صدر اسلام میزیستند را ذکر میکند. وی از یعقوب بن اسحاق معروف به اِبْنسِکّیت نحوی یاد میکند و او را از نویسندگان شیعه در صدر اسلام بر میشمارد[۲۹] در حالی که ابنسکیت در سال ۲۴۴ق وفات کرده است.[۳۰] همچنین در مقالهای که به شیوههای تقسیم بیتالمال در صدر اسلام پرداخته، نحوه تقسیم بیتالمال در زمان پیامبر(ص)، خلفای نخستین، بنیامیه و حتی برخی از خلفای بنیعباس بررسی شده است.[۳۱]
پانویس
- ↑ السعلوک، البحث في تاريخ صدر الإسلام الجدوى والآليات، المعارف الحکمیه
- ↑ ر.ک: ابوزهرة، تاريخ المذاهب الإسلامية ۱۹۹۶م؛ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۸ش.
- ↑ Robinson، The Ideological Uses of Early Islam. p205.
- ↑ Humphreys، «Islamic History: A Framework for Inquiry.
- ↑ یعقوب، المعجم المفصل في اللغه و الأدب، ۱۹۸۷م، ج۲، ص۸۲۵.
- ↑ عزیزی، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، ص۵۵.
- ↑ مركز المعارف للتأليف والتحقيق، تأسيس الحضارة الإسلامية، ۲۰۱۵م، ص۱۶.
- ↑ عزیزی، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، ص۵۹.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ عزیزی، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، ص۵۶.
- ↑ معلوف، المنجد فی اللغة، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۹۴۵.
- ↑ آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی فارسی، بر اساس فرهنگ عربی- انگلیسی هانسور، ۱۳۸۶ش، ۳۵۸.
- ↑ عزیزی، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، ص۵۶.
- ↑ عزیزی، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، ص۶۲- ۶۳.
- ↑ گروه پژوهشی برنا، برنا بستر رویش نخبگان انقلابی، ۱۳۹۴ش، ج۶، ص۱۹۶.
- ↑ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۰۵- ۳۰۶.
- ↑ عزیزی، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، ص۶۰.
- ↑ عزیزی، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، ص۶۲- ۶۳.
- ↑ معلوف، المنجد فی اللغة، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۹۴۵.
- ↑ سماک، الارتداد فی الشریعه الاسلامیه، ۱۴۳۷ق، ص۳۹ - ۴۵.
- ↑ سند، بحوث فی القواعد الفقهیة، ۱۴۳۲ق، ج۴، ص۱۵۹؛ ج۵، ص۲۵۴.
- ↑ عزیزی، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، ص۶۰.
- ↑ ادریسی، نزهة المشتاق فی اختراق الافاق، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۵۳۹.
- ↑ زیدان، تاریخ التمدن الاسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۵۸۱.
- ↑ زیدان، تاریخ التمدن الاسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۵۸۱- ۵۸۳.
- ↑ زیدان، تاریخ التمدن الاسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۵۹۲.
- ↑ ر.ک: مومن پور، «نقش محمد حنفیه در تاریخ صدر اسلام»
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۴۱۸ق، ج۱۹، ص۲۳۹.
- ↑ شرفالدین، مؤلّفو الشیعة فی صدر الإسلام، ۱۴۱۰ق، ص۹۴.
- ↑ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۵ق، ج۱۱، ص۱۲۷.
- ↑ ر.ک: منتظری مقدم، «شیوه های تقسیم بیت المال در صدر اسلام».
منابع
- آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر عربی فارسی، بر اساس فرهنگ عربی- انگلیسی هانسور، تهران، نی، ۱۳۸۶ش.
- ابوزهرة، محمد، تاريخ المذاهب الإسلامية، قاهره، دار الفکر العربی، ۱۹۹۶م.
- ادریسی، محمد بن محمد، نزهة المشتاق فی اختراق الافاق، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۰۹ق.
- زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
- زیدان، جرجی، تاریخ التمدن الاسلامی، مصر، مطبعة الهلال، ۱۳۷۲ش.
- السعلوک، حسین، البحث في تاريخ صدر الإسلام الجدوى والآليات، المعارف الحکمیه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ جمادی الاولی ۲۰۲۳م، تاریخ بازدید: ۲۸ تیر ۱۴۰۵ش.
- سماک، غازی عبد الحسن، الارتداد فی الشریعه الاسلامیه، قم، طلاب البحرین فی الحوزة العلمیة بمدینة قم المقدسة، ۱۴۳۷ق
- سند، محمد، بحوث فی القواعد الفقهیة، مقرر: مشتاق ساعدی، بیروت، دارالمتقین، ۱۴۳۲ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، گردآورنده: مهدی رجایی، مقدمه: احمد حسینی اشکوری، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شرفالدین، عبدالحسین، مؤلّفو الشیعة فی صدر الإسلام، مصحح و مقدمه: احمد حسینی اشکوری، بغداد، مکتبة الأندلس، ۱۴۱۰ق.
- شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۵ق
- طباطبایی، محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۸ش.
- عزیزی، حسین، «تبارشناسی مفهوم «صدراسلام» در تاریخ نگاری اسلامی»، پژوهش های تاریخی، شماره۴۳، پاییز ۱۳۹۸ش.
- گروه پژوهشی برنا، برنا بستر رویش نخبگان انقلابی، تهران، تراث، ۱۳۹۴ش.
- مركز المعارف للتأليف والتحقيق، تأسيس الحضارة الإسلامية في فكر اإلمام الخامنئي، جمعیة المعارف الاسلامیة الثقافیة، ۲۰۱۵م.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۴۱۸ق.
- معلوف، لویس، المنجد فی اللغة، بیروت، دار المشرق، ۱۳۷۱ش.
- منتظری مقدم، حامد، «شیوه های تقسیم بیت المال در صدر اسلام»، معرفت اقتصاد اسلامی، شماره ۲، بهار و تابستان ۱۳۸۹ش.
- مومنپور، فاطمه، «نقش محمد حنفیه در تاریخ صدر اسلام»، فرهنگ کوثر، شماره۷۹، پاییز ۱۳۸۸ش.
- یعقوب، امیل، المعجم المفصل في اللغه و الأدب، بیروت، دار العلم، ۱۹۸۷م
- Humphreys, R. Stephen. «Islamic History: A Framework for Inquiry. Princeton University Press, 1991.
- Robinson, Chase F. (2009). "The Ideological Uses of Early Islam." Past & Present.