قبیله ازد
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| وجه نامگذاری | برگرفته از نام جدشان اَزْد بن الغوث |
| نسب | یَعْرُبَ بْنِ قَحْطَانَ |
| خاستگاه | مأرِب یمن |
| عصر | قبل از اسلام |
| انشعاب به | اَوْس، خَزرَج، خُزاعه، غَسّان، عَکّ و... |
| مکان استقرار | مکه، یثرب، شام، عراق، یَمامَه و بحرین |
| حوادث مهم | مواضع دوگانه در رویدادهای سقیفه، جنگ جمل، جنگ صفین، جنگ نهروان، قیام امام حسین(ع)، قیام توابین، قیام مختار |
| شخصیتها | |
| مشاهیر | ابومِخنَف، خلیل بن احمد فراهیدی |
قبیله اَزْد از بزرگترین قبایل قَحطانی یمن است که برخی از شاخههای آن در گسترش اسلام و همچنین در شکلگیری و تداوم تشیع نقش اساسی داشتند. برخی از افراد قبیله ازد، پیش از اسلام با بنیهاشم پیمان داشته و پس از هجرت پیامبر(ص) نیز به همکاری با حضرت محمد(ص) ادامه دادند.
ازدیان در رویدادهای مهم سیاسی و نظامی پس از رحلت پیامبر(ص) مانند سقیفه، جنگ جمل، صِفّین، نَهرَوان و واقعه کربلا، مواضع یکسان نداشتند؛ برخی در کنار امام علی(ع) و امام حسین(ع) قرار گرفتند و برخی در جبهه مخالفان حضور داشتند. گروهی از ازدیان نیز در قیام توّابین و قیام مختار نقش مؤثری ایفا کردند.
در میان اصحاب امامان شیعه، بیش از یکصد راوی از قبیله ازد بودند؛ از جمله آنها میتوان به افراد شناختهشدهای چون ابومِخنَف (نویسنده مقتل الحسین)، فَضالَة بن ایوب (از اصحاب اجماع) و خلیل بن احمد فراهیدی (بنیانگذار علم عروض) اشاره کرد.
مکان اولیه سکونت این قبیله در مَأرِب یمن بود که پس از شکست سد مأرب به مناطق مختلف از جمله حجاز، عراق و شام مهاجرت کردند. از شعبههای مهم این قبیله عبارتند از: خُزاعه، اَوْس، خَزرَج، غَسّان و عَکّ.
قبیله ازد و نقش شاخههای آن در تاریخ اسلام
قبیله ازد از قبایل بزرگ قحطانی است که اَزْد، نیای بزرگ این قبیله، یکی از فرزندان غَوْثِ بْنِ نَبْت بود و نَسَبش به يَعْرُبَ بْنِ قَحْطَان میرسید.[۱] طبق نقل تاریخ یعقوبی، قبیله ازد در اصل در مأرِب یمن سکونت داشت، ولی پس از سیل عَرِم و شکافتن سد مأرب (از حادثههای پیش از اسلام)، گروههایی از آنان به مناطق مختلفی از جمله مکه، یثرب، شام، عراق، یَمامَه و بحرین مهاجرت کردند.[۲]
به گزارش ابنهشام، تاریخنگار قرن اول و دوم و مؤلف کتاب السیرة النبویة، در سال نهم هجری قمری گروهی از نمایندگان قبیلهٔ ازد به سرپرستی صُرَد بن عبدالله ازدی به مدینه رفتند و مسلمان شدند.[۳] پیامبر اسلام(ص) صرد بن عبدالله را به ریاست مسلمانان آن قبیله گمارد و آن گروه مأمور شدند با مُشرکان پیرامون سرزمین خود نبرد کنند.[۴]
قبیله ازد شاخهها و قبایل فرعی متعدد و گستردهای دارد که برخی از آنها در تحولات تاریخ اسلام نقشآفرین بودند،[۵] از جمله دو قبیله بزرگ اُوسْ و خَزْرَج،[۶] خُزاعه، غَسّان و عَکّ.[۷] در کتاب مجالس المؤمنین آمده است که امام علی(ع) در اشعار خود، قبیله ازد را ستون ایوان خلافت خود و شمشیر خود بر دشمنان خوانده است.[۸]
اَوْس و خَزرَج (انصار)
اوس و خزرج که به دلیل همجواری با یهودیان مدینه، آگاهی پیشین از اسلام داشتند[۹] طی جریانهایی مانند بیعتهای اول و دوم عَقَبه زمینه گسترش اسلام در مدینه را فراهم کردند[۱۰] و سپس مقدمات هجرت پیامبر(ص) و دیگر مسلمانان به این شهر را مهیا ساختند.[۱۱] پس از هجرت پیامبر به مدینه اکثر اوس و خزرج مسلمان شدند[۱۲] و در جنگهای پیامبر و فتح مکه شرکت کردند.[۱۳]
برخی از اوسیان و خزرجیان در شکلگیری و تداوم تشیع نیز نقش داشتند[۱۴] و از پیروان امام علی(ع) بهشمار میرفتند؛ افرادی مانند سَهل بن حُنَیف انصاری،[۱۵] عثمان بن حُنَیف[۱۶] و خُزَیمَة بنثابت که هر سه از قبیله اوس بودند[۱۷] و ابوایوب انصاری (خالد بن زید بن کُلَیب) از بنیالنجار خزرج.[۱۸]
خُزاعه
در کتاب نامهها و پیمانهای سیاسی حضرت محمد(ص) آمده است که قبیله خزاعه از دیرباز با بنیهاشم روابط نزدیکی داشت؛ چنانکه پیش از ظهور اسلام و در زمان عبدالمطلب میان خزاعه و بنیهاشم پیمانی بسته شد که بر پایه آن، دو طرف در برابر دشمنان از یکدیگر حمایت میکردند.[۱۹]
به گزارش ابنهشام، پس از هجرت پیامبر به مدینه، قبیله خزاعه به پشتیبانی و همکاری گسترده با پیامبر پرداخت؛ به گونهای که مسلمانان و حتی مشرکان این قبیله، همگی به امانتداری و خیرخواهی نسبت به پیامبر اسلام(ص) شناخته میشدند.[۲۰] به گفته پژوهشگران، شماری از افراد قبیله خزاعه پیش از جنگ اُحُد مسلمان شده بودند، همچنین افرادی چون بُدَیل بن وَرقاء و بُسر بن سفیان نیز پیش از فتح مکه به دعوت پیامبر، اسلام آوردند و در فتوحاتی مانند فتح مکه و غزوه حُنین شرکت کردند.[۲۱]
دوگانگی مواضع ازدیان در حوادث مهم تاریخ تشیع
گروهی از اَزدیها در کشاکشهای سیاسی پس از وفات پیامبر اسلام(ص) و بهویژه در دوران خلافت امام علی(ع) نقشهای گوناگون و گاه متضادی ایفا کردند:
سقیفه
پس از رحلت پیامبر(ص) و در ماجرای سقیفه، گروهی از اصحاب پیامبر به خلافت ابوبکر اعتراض داشتند و خواستار خلافت و رهبری اهلبیت پیامبر(ص) شدند. در حدیثی از امام صادق(ع) تعداد این افراد دوازده نفر دانسته شده است.[۲۲] اصغر منتظرالقائم، پژوهشگر تاریخ اسلام، بیشتر این دوازده نفر را از اوسیان و خزرجیان (از شاخههای ازد) معرفی میکند.[۲۳] با این حال، رویکرد همه ازدیان این چنین نبود، چنانکه گزارش شده، سعد بن عباده خزرجی به دنبال خلافت خود بود.[۲۴]
دوران خلافت امام علی(ع)
بر اساس برخی گزارشها در جنگ جمل قبیله ازد به دو گروه تقسیم شد: ازدیان کوفه که به فرماندهی مِخْنَف بن سُلیم ازدی در رکاب امام علی(ع) جنگیدند و ازدیان بصره که به فرماندهی صبرة بن شَیبان ازدی در سپاه عایشه بودند.[۲۵] به نقل از بَلاذُری، در این جنگ بیشترین تلفات سپاه ناکثین مربوط به اَزدیها (۲۵۵۲ نفر) بود.[۲۶]
به گزارش محققان، در جنگ صِفّین ازدیان کوفه[۲۷] و بَصره[۲۸] هر دو گروه از یاران امام علی(ع) بودند و در مقابل سپاه معاویه قرار گرفتند. اما در جنگ نَهرَوان، عبدالله بن وهب راسِبی ازدی، رهبری خوارج نهروان را بر عهده داشت[۲۹] که بسیاری از بنیراسب و دیگر ازدیان نیز تا پایان نبرد در کنار او باقی ماندند.[۳۰]
به گزارش کتاب الغارات، در جریان غارات معاویه در بصره، همکاری گروهی از قبیله ازد به فرماندهی جاریة بن قُدامه سعدی، به خنثیشدن توطئه معاویه و تثبیت اقتدار سیاسی امام علی(ع) در منطقه بصره انجامید.[۳۱]
قیام امام حسین(ع)
بر پایه گزارشهای تاریخی، ازدیان نقش دوگانهای در واقعه کربلا ایفا کردند؛ چنانکه به گفته بَلاذُری، عبدالله بن حُصَین ازدی از کسانی بود که آب را بر روی امام حسین(ع) بست و مورد لعن امام قرار گرفت.[۳۲] از سوی دیگر، در منابع تاریخی نام برخی ازدیان در شمار شهیدان کربلا و از یاران امام حسین(ع) ثبت شده است، از جمله حُلاس بن عمرو ازدی راسبی، زُهَیر بن سُلَیم ازدی، رافع بن عبدالله ازدی، عُمارة بن صَلخَب اَزْدی، قاسم بن حبیب ازدی، سلیمان بنسلیمان ازدی، مسلم بن کثیر ازدی، نُعمان بن عَمرو ازدی راسبی.[۳۳]
شخصیت دیگر این دوران که از وی به عنوان مردی دلاور و شیعه یاد شده عبدالله بن عفیف غامدی (از شعبه غامِد ازد) است که پس از واقعه کربلا، نخستین فریاد اعتراض را بر عُبیدالله بن زیاد بر آورد و به دستور ابنزیاد کشته شد.[۳۴]
قیام توابین و قیام مختار
به نقل از منابع تاریخی، گروهی از ازدیان در قیام توابین نیز حضور داشتند و عبدالله بن سعد بن نُفَیل ازدی از رهبران این قیام بود.[۳۵] همچنین به گزارش مورخان، در قیام مختار نیز عدهای از قبیله ازد نقش داشتند، مانند مِخْنَف بن سُلیم ازدی و عبدالله بن سعد ازدی که از فرماندهان و حامیان مختار بودند.[۳۶]
تأثیر قبیله در گسترش حدیث و علوم اسلامی
بر پایه منابع رجالی و حدیثی، در شمار اصحاب امامان شیعه بیش از یکصد راوی وجود داشت که به قبیله اَزد وابسته بودند. حضور این راویان از عصر امام علی(ع) آغاز شد و در دورههای بعدی نیز تداوم و گسترش یافت.[۳۷] ازدیها در حوزههای فقه، حدیث، تاریخ و ادبیات، برخی شخصیتهای علمی داشتهاند که برخی از آنها عبارتند از:
- عبد خیر بن ناجد ازدی از راویان ثقه و از اصحاب امام علی(ع)؛[۳۸]
- ربیعة بن ناجد ازدی از اصحاب امام علی(ع) و از محدثان کوفه؛[۳۹]
- ابومِخنَف از اصحاب امام صادق(ع) و از مورخان شیعه در قرن دوم هجری قمری[۴۰] و نویسنده کتاب مقتل الحسین و کتاب الجَمَل.[۴۱]
- فَضالَة بن ایّوب ازدی اهوازی، فقیه و محدث شیعه و از اصحاب اجماع که از یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) بود و حدود ۱۳۰۷ حدیث از وی به یادگار مانده است.[۴۲]
- خلیل بن احمد فراهیدی ازدی، نخستین کسی که علم عروض را پایهگذاری کرد و اشعار عرب را در قالب آن قرار داد.[۴۳]
پانویس
- ↑ ابوعبید، کتاب النسب، ۱۳۶۸ش، ص۲۶۷.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۱.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویه، دارالمعرفه، ج۲، ص۵۸۷.
- ↑ ابنهشام، سیره النبویه، دارالمعرفه، ج۲، ص۵۸۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: منتظرالقائم، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۸۷.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویه، دارالمعرفه، ج۱، ص۹.
- ↑ منتظرالقائم، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۸۷-۸۸.
- ↑ شوشتری، مجالس المومنین، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۳۵-۱۳۶.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویه، دارالمعرفه، ج۱، ص۲۸۲.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویه، دارالمعرفه، ج۱، ص۴۲۸ و ۴۲۹.
- ↑ علی، دولت رسول خدا(ص)، ۱۳۸۱ش، ص۶۳.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویه، دارالمعرفه، ج۱، ص۵۰۰.
- ↑ واقدی، کتاب المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۹.
- ↑ منتظرالقائم، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۱۱۹-۱۲۲.
- ↑ ابنبابویه، الخصال، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۶۵.
- ↑ طبرس، الاحتجاج، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۹۸.
- ↑ منتظرالقائم، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۰.
- ↑ ابنبابویه، الخصال، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۶۵.
- ↑ حمیدالله، نامه ها و پیمان های سیاسی حضرت محمد(ص)، ۱۳۷۷ش، ص۳۲۹.
- ↑ ابنهشام، سیره النبویه، دارالمعرفه، ج۲، ص۱۰۲.
- ↑ منتظرالقائم، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۹۲.
- ↑ طبری، کامل بهائی، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.
- ↑ منتظرالقائم، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۰-۱۲۲.
- ↑ منتظرالقائم، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۹.
- ↑ نعمتی، نقش ازدیان در ماندگاری میراث شیعه تا پایان قرن چهارم هجری، ۱۴۰۲ش، ص۶۲-۶۳.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۳۸ش، ج۲، ص۲۴۸.
- ↑ نعمتی، نقش ازدیان در ماندگاری میراث شیعه تا پایان قرن چهارم هجری، ۱۴۰۲ش، ص۶۸.
- ↑ منتظرالقائم، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۲۵۵.
- ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۸۲ق، ج۵، ص۱۵۲.
- ↑ نعمتی، نقش ازدیان در ماندگاری میراث شیعه تا پایان قرن چهارم هجری، ۱۴۰۲ش، ص۶۹.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۴۰۷ق، ص۲۵۵-۲۸۲.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۳۸ش، ج۳، ص۱۸۱.
- ↑ نعمتی، نقش ازدیان در ماندگاری میراث شیعه تا پایان قرن چهارم هجری، ۱۴۰۲ش، ص۷۵.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۳۳۸ش، ج۳، ص۲۱۰ و ۲۱۱.
- ↑ حسنی، جنبشهای شیعی در تاریخ اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۵۳۷.
- ↑ نعمتی، نقش ازدیان در ماندگاری میراث شیعه تا پایان قرن چهارم هجری، ۱۴۰۲ش، ص۸۶.
- ↑ نعمتی، نقش ازدیان در ماندگاری میراث شیعه تا پایان قرن چهارم هجری، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۹.
- ↑ طوسی، الرجال، ۱۳۸۱ق، ص۴۸.
- ↑ طوسی، الرجال، ۱۳۸۱ق، ص۴۱.
- ↑ جعفریان، منابع تاریخ اسلام، ۱۳۷۶ش، ص۱۱۰.
- ↑ جعفریان، منابع تاریخ اسلام، ۱۳۷۶ش، ص۱۱۲.
- ↑ نعمتی، نقش ازدیان در ماندگاری میراث شیعه تا پایان قرن چهارم هجری، ۱۴۰۲ش، ص۹۶.
- ↑ عسکری، الأوائل، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۷۷.
منابع
- ابناثیر، اسد الغابة فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالفکر، ۱۳۶۸ش.
- ابنبابویه، محمد بن علی، الخصال، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- ابنهشام، عبدالملک، السیرة النبویه، بیروت، دارالمعرفه، بیتا.
- ابوعبید، قاسم بن سلام، کتاب النسب، بیروت، دارالفکر، ۱۳۶۸ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، مصر، دارالمعارف، ۱۳۳۸ش.
- ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۷ق.
- جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، قم، انصاریان، ۱۳۷۶ش.
- حسنی، هاشم معروف، جنبشهای شیعی در تاریخ اسلام، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۹ش.
- حمیدالله، محمد، نامه ها و پیمان های سیاسی حضرت محمد(ص) و اسناد صدر اسلام، تهران، انتشارات سروش، ۱۳۷۷ش.
- سپهر، محمد تقی، ناسخ التواریخ (حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام)، قم، مؤسسه مطبوعات دینی قم، ۱۳۸۲ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، الملهوف، الناشر: دار الأسوة للطباعة والنشر، ۱۴۱۷ق، چاپ دوم.
- شوشتری، نوراله، مجالس المومنین، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۷ش.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، انتشارات اسوه، ۱۴۲۴ق.
- طبری، حسن بن علی، کامل بهائی، تهران، مرتضوی، ۱۳۸۳ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الرجال، قم، الشریف الرضی، ۱۳۸۱ق.
- عسکری، حسن بن عبدالله، الأوائل، طنطا(مصر)، دارالبشیر، ۱۴۰۸ق.
- علی، صالحاحمد، دولت رسول خدا(ص)، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۱ش.
- منتظرالقائم، اصغر، نقش قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
- نعمتی، صابر، نقش ازدیان در ماندگاری میراث شیعه تا پایان قرن چهارم هجری، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مطالعات تاریخ تشیع، قم، دانشکده تاریخ دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۲ش.
- واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.