مسجد اعظم قم

مسجد اعظم

اطلاعات اوليه
بنيانگذار	آیت‌الله بروجردی
تأسیس	دهه ۱۳۳۰ش
کاربری	مسجد • مَدرس
مکان	قم
مشخصات
مساحت	۱۲ هزار متر مربع
وضعیت	فعال
امکانات	کتابخانه آیت‌الله بروجردی
معماری
معمار	حسین لرزاده

مسجد اعظم قم مسجدی در جوار حرم حضرت معصومه(س) در قم که به‌همت آیت‌الله بروجردی و با هدف توسعه حریم این بارگاه ساخته شده است. این مسجد با مساحتی حدود ۱۲۰۰۰ مترمربع، گنبدی به قطر ۳۰ متر، چهار شبستان، کتابخانه‌ای با هفت هزار نسخه خطی و مرقد مؤسس خود، از مهم‌ترین پایگاه‌های علمی، سیاسی و مذهبی حوزه علمیه قم به‌شمار می‌رود. دروس مراجع تقلید، مجالس ترحیم، اعتکاف و رویدادهای تاریخی همچون سخنرانی امام خمینی و اعتراضات طلاب در این مکان جای داشته است.

ماجرای بنای مسجد

بازدید آیت‌الله بروجردی از ساخت مسجد

بنا بر نقل محمدتقی فلسفی، خطیب شیعه اهل ایران، آیت‌الله بروجردی مرجع شیعه به وی گفته بود که مایل است قسمت غربی و جنوب غربی حرم حضرت معصومه(س) به خانه‌های مردم متصل نباشد؛ ازاین‌رو خانه‌های مجاور دیوار حرم خریداری شده و در آن محدوده تا لب رودخانه، مسجد بزرگی ساخته شود تا حریم حرم حفظ گردد.

سه طرف صحن حرم با مدرسه فیضیه، میدان آستانه و خیابان صحن موزه احاطه شده بود و تنها یک طرف آن با مسافرخانه‌ای تاریک و درهم‌پیچیده و خانه‌های شخصی، موجبات نگرانی عمومی را فراهم می‌کرد. همچنین نبود مکانی مناسب برای برگزاری نماز، مراسم اعیاد و وفیات و نیز محصور شدن بارگاه با قبرستان‌های اطراف، از دیگر انگیزه‌های ساخت این مسجد بود. به نقل از محمد فاضل لنکرانی، آیت‌الله بروجردی خود گفته بود که بنا دارد در جوار حرم حضرت معصومه(س) مسجدی چون مسجد گوهرشاد بنا کند و پیش‌بینی می‌کرد حوزه علمیه قم در درازمدت به فضای وسیع و مناسبی برای برگزاری دروس حوزویان نیاز خواهد داشت، ازاین‌رو بهتر است این مرکز در کنار حرم و با نام مسجد باشد. کلنگ بنای این مسجد در ۱۱ ذی‌القعده ۱۳۷۳ق، برابر با سالروز ولادت امام رضا(ع) و ۲۱ تیر ۱۳۳۳ش (یازدهم ذی‌قعده ۱۳۷۴ق) طی مراسمی به زمین زده شد و در سال ۱۳۳۹ش به پایان رسید. بخشی از هزینه ساخت را آیت‌الله بروجردی متقبل شد و مابقی با کمک‌های مردمی تأمین گردید.

سر در مسجد اعظم

مشخصات ساختمانی

مساحت کل مسجد حدود ۱۲۰۰۰ مترمربع است و تمامی ساختمان با بتن مسلح ساخته شده که از نظر استحکام، آن را در زمره بناهای کم‌نظیر اسلامی قرار داده است. مسجد دارای چهار شبستان است: شبستان زیرگنبد به مساحت ۴۰۰ مترمربع، دو شبستان جانبی هرکدام ۹۰۰ مترمربع و در طرف شمال، شبستان زیر ساعت با مساحتی حدود ۳۰۰ مترمربع قرار دارد. ارتفاع سقف هر شبستان از سطح آن حدوداً ۱۰ متر است. در ضلع غربی مسجد، سرویس بهداشتی، وضوخانه و محل استراحت خادمان ساخته شده است. همچنین کتابخانه‌ای با دو سالن مطالعه و یک سالن مخزن در ضلع غربی صحن مسجد بنا گردیده که ورودی آن در راهروی ورودی مسجد اعظم قرار دارد.

این مسجد به سبک معماری اسلامی ساخته شده و گنبدی بسیار بزرگ به قطر ۳۰ متر و ارتفاع ۱۵ متر از سطح پشت‌بام و ۳۵ متر از کف شبستان دارد. گلدسته‌هایی بلند به ارتفاع ۲۵ متر از سطح زمین و دو مأذنه به ارتفاع ۵ متر نیز در آن تعبیه شده است. همچنین برجی با ساعت زنگی بزرگ در شمال مسجد قرار دارد که از چهار جهت قابل مشاهده است.

از نظر تزئینات و کاشی‌کاری، این مسجد از نمونه‌های شاخص هنر اسلامی در قرن اخیر به شمار می‌رود. فرش‌های شبستان‌ها از نوع قالی کرمان است که مخصوص این مسجد بافته شده است. هزینه‌های جاری مسجد عمدتاً توسط مردم و تجار تأمین می‌شد و هزینه ساختمانی تا روز افتتاح بالغ بر ۶/۰۰۰/۰۰۰ تومان گردید. برخی نیز هزینه ساخت را تا ۱۰/۰۰۰/۰۰۰ تومان اعلام کرده‌اند. طراحی مسجد توسط حسین لرزاده، معمار و استاد ایرانی، انجام شد و امور اجرایی ساختمان از سوی آیت‌الله بروجردی به رضا شاهپوری از تجار تهران و ابوالقاسم صاحب‌جمعی واگذار گردید. کاشی‌کاری آن نیز توسط استاد حسین برهانی اصفهانی صورت گرفته است.

کتابخانه

مقالهٔ اصلی: کتابخانه آیت‌الله بروجردی

بنا بر گزارش‌های تاریخی، آیت‌الله بروجردی ابتدا قصد داشت کتابخانه‌ای مستقل در قم بنا کند، اما موفق نشد. پس از تکمیل مسجد اعظم، از سوی فضلای حوزه پیشنهاد شد کتابخانه‌ای برای مسجد در نظر گرفته شود. او در ۲۳ بهمن ۱۳۳۸ش دستور تأسیس کتابخانه بزرگ عمومی مسجد اعظم را برای استفاده عموم صادر کرد. از معمار مسجد، حسین لرزاده خواسته شد محلی برای کتابخانه در نظر گیرد. وی ضلع غربی مسجد را که پیش‌تر به عنوان شبستان ساخته شده بود، برای این منظور انتخاب کرد. این کتابخانه دارای ۷۰۹۶ نسخه خطی، ۸۰۰۰ نسخه چاپ سنگی، ۲۰۰ کتاب چاپ سربی نفیس و بیش از ششصد و شصت نسخه مصوّر، رساله‌های عملیه و کتاب‌های درسی جدید دوره قاجار است. تولیت کتابخانه با سید محمدجواد علوی بروجردی (نوه آیت‌الله بروجردی) و اداره آن به عهده مدیریت حوزه علمیه قم است.

مرقد آیت‌الله بروجردی

مرقد آیت‌الله بروجردی در ضلع غربی مسجد اعظم قرار دارد.

مرقد آیت‌الله بروجردی در ضلع غربی مسجد اعظم واقع شده است. به نقل از محمدجواد علوی بروجردی، این مکان پیش‌تر خانه کوچکی به مساحت ۶۰ مترمربع بود که از مال شخصی آیت‌الله خریداری شد و پس از تعیین محل دفن، زمین‌های باقی‌مانده را به مسجد وقف کردند. گفته شده آیت‌الله بروجردی وصیت کرده بود ازآنجاکه این مکان راهروی ورود به حرم است، مرا در این مکان دفن کنید تا خاک کفش زوار، روی قبر من باشد.

موقوفات

برخی از موقوفات مسجد اعظم این موارد بیان شده است:

• یک دهکده شش‌دانگ به نام محمدآباد واقع در بروجرد.
• چهل و هفت شعیر از یک قریه در بروجرد به نام مگسان.
• سه دانگ از یک دهکده به نام سراب زارم در بروجرد.
• هفت شعیر از شش دانگ زارم.
• چهاردانگ از چهارخانه متعلق به یک بانوی متدین در تهران.
• ۱۳۵ سهم از کارخانه برق قم.
• ۱۸ باب مغازه فوقانی و تحتانی از متعلقات مسجد اعظم.

تولیت

بر اساس وقف‌نامه، تولیت مسجد و موقوفات آن در زمان حیات مؤسس با خود او بود. پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی، از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۶ش، تولیت با سید محمدحسن طباطبائی بروجردی بود که در این دوره بخش عمده‌ای از نواقص ساختمانی مسجد تکمیل شد. از سال ۱۳۵۶ تا ۱۳۸۳ش، تولیت را سید صادق طباطبائی بروجردی بر عهده گرفت که در این دوران اختلافاتی میان او و تولیت آستانه حرم حضرت معصومه(س) در خصوص نحوه اداره مسجد پیش آمد و در نتیجه، آستانه، علی‌رغم مخالفت وی، اداره امور مسجد را در دست گرفت.

از سال ۱۳۸۳ش، تولیت مسجد طبق وقف‌نامه به سید محمدباقر طباطبائی بروجردی رسید. وی با توجه به ویژگی‌های خاص مسجد و شرایط پیش‌آمده با آستانه، در همان روزهای نخست، موضوع را با بیت آیت‌الله بروجردی در میان گذاشت و با تصمیم جمعی، از سید محمدجواد علوی بروجردی (نواده آیت‌الله بروجردی) درخواست کردند که تولیت مسجد اعظم و اماکن وابسته را بپذیرد. پس از پذیرش تولیت توسط وی، تعامل با آستانه آغاز شد و اداره مسجد به تولیت واگذار گردید.

رویدادهای تاریخی و سیاسی

سخنرانی امام خمینی در مسجد اعظم در ۲۶ فروردین ۱۳۴۳ش

مسجد اعظم از ابتدای تأسیس شاهد رویدادها و جریانات مهم سیاسی و تاریخی بوده که عبارت است از:

• دیدار آیت‌الله سید حسین بروجردی و محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۳۷ش در مسجد اعظم.
• سخنرانی محمدتقی فلسفی در آذر ۱۳۴۱ش در مسجد اعظم قم درباره تصویب قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی.
• سخنرانی محمد صادقی تهرانی علیه محمدرضا پهلوی در سالگرد درگذشت آیت‌الله بروجردی، در واکنش به سخنان تند شاه علیه روحانیت در ۴ بهمن ۱۳۴۱ش در سفر به قم.
• سخنرانی امام خمینی در مسجد اعظم قم پس از آزادی از حبس و حصر، در تاریخ ۲۶ فروردین ۱۳۴۳ش.
• درگیری طرفداران امام خمینی و آیت‌الله سید کاظم شریعتمداری در سال ۱۳۴۵ش در مسجد اعظم که به سیلی خوردن یکی از طلاب طرفدار امام انجامید و به «لیلة الضرب» معروف شد.
• تجمع طلاب در صبح ۱۹ دی ۱۳۵۶ش در حیاط مسجد اعظم در اعتراض به چاپ مقاله رشیدی مطلق در روزنامه اطلاعات مورخ ۱۷ دی ۱۳۵۶.
• · اقامه نماز جماعت در ماه‌های پیش از انقلاب اسلامی ایران توسط مرتضی حائری یزدی.
• سخنرانی آیت‌الله عبدالله جوادی آملی در جمع طلاب و روحانیون و رد سخنان آیت‌الله حسینعلی منتظری در سال ۱۳۷۶ش در مسجد اعظم.
• مراسم فاتحه‌خوانی سید محمد صدر در سال ۱۳۷۷ش در مسجد اعظم قم.
• تحصن گروهی از طلاب و روحانیون در مسجد اعظم در اعتراض به سیاست‌های فرهنگی دولت وقت در سال ۱۳۷۸ش.
• گردهمایی اعتراضی با حضور مراجع تقلید و علمای حوزه‌های علمیه قم در مسجد اعظم به مناسبت تخریب حرم عسکریین در سال ۱۳۸۴ش.

تصویری از جلسه تدریس یکی از مراجع تقلید در مسجد اعظم

دروس مراجع تقلید

مسجد اعظم یکی از مهم‌ترین مراکز تدریس حوزه علمیه قم به‌شمار می‌رود و جلسات درس حسین وحید خراسانی، ناصر مکارم شیرازی، جعفر سبحانی، سید موسی شبیری زنجانی، حسین نوری همدانی و عبدالله جوادی آملی همه‌روزه در این مسجد برگزار می‌شد. پیش از این نیز جمعی از مراجع تقلید دروس خود را در این مکان تدریس می‌کردند.

برگزاری مجالس

مسجد اعظم اصلی‌ترین مرکز برگزاری مراسم‌های سیاسی-مذهبی در قم است و اکثر مجالس ترحیم بزرگان و علما در این مکان برگزار می‌شود. همچنین در سال‌هایی در ماه‌های رجب و رمضان مراسم اعتکاف در این مسجد برگزار می‌شد.