پرش به محتوا

عوامیه

افزودن پیوند
از ویکی شیعه
عوامیه
نقشه شهر عوامیه
نقشه شهر عوامیه
اطلاعات کلی
کشورعربستان
استانقطیف
مساحت۴۰ کیلومتر مربع
جمعیت کل۲۶،۲۷۶ نفر (طبق سرشماری ۱۴۴۳ق)
زبانعربی
ادیاناسلام
مذهبشیعه
جمیعت شیعهتقریبا ۱۰۰٪
اطلاعات تاریخی
پیشینه تشیعاز نخستین شیعیان و پیروان حضرت علی(ع) از زمان نفوذ و سلطه تغییر وضعیت فهرست محتویات قرمطیان


عَوّامِیّه، شهری شیعه‌نشین در شمال قطیف عربستان است که ریشه‌های تاریخی آن به قرن اول هجری قمری بازمی‌گردد. در آن دوران، قبیله عبدالقیس در اقلیم تاریخی بحرین استقرار یافت و پایه‌های جمعیتی و مذهبی این منطقه را بنا نهاد.

حیات دینی عوّامیّه بر مساجد تاریخی، از جمله مسجد شیخ محمد و مسجد سید ماجد، و شماری حسینیه همچون حسینیه الخُنَیْزِی و العباس استوار بوده است. در پی همین پیشینه، خاندان‌های اهل علم و مبارزی چون آل‌ نمر و آل‌ ابی‌المکارم پدید آمدند.

در دوران حاکمیت سعودی، عوّامیّه به کانون مقاومت در برابر تبعیض مذهبی تبدیل شد. از رویدادهای مهم این دوره می‌توان به انتفاضه ۱۹۷۹م، جنبش اعتراضی ۲۰۱۱م به رهبری شیخ نمر و تخریب بافت تاریخی حیّ المُسَوَّرَة در سال ۲۰۱۷م اشاره کرد.

وجه تسمیه و خاستگاه

در منابع تاریخی، نام العوّامیّة برگرفته از نام اَلْعَوَّام بن مُحَمَّد بن يُوسُف الزَّجَّاج دانسته شده است.[۱] وی از حکمرانان یا چهره‌های وابسته به دولت قَرمَطیان[۲] در قرن‌های سوم و چهارم هجری قمری بود که دژی را در این منطقه بنا نهاد.[۳] طبق روایات جغرافی‌نویسان اسلامی، این محدوده با بخشی از ناحیه باستانی زارَة یا بحرین قدیم تطبیق داده شده است.[۴]

موقعیت و پیشینه تشیع در منطقه

عوّامیّه در شمال قطیف و در حاشیه غربی خلیج فارس قرار دارد.[۵] پیوند این جغرافیا با تشیع به قرن نخست هجری قمری و استقرار قبایل معروفی چون عبدالقیس[۶] بازمی‌گردد که از پیشگامان پذیرش ولایت اهل‌بیت(ع) در اقلیم تاریخی بحرین قدیم بودند.[۷] این شهر در گذر قرن‌ها، بافت مذهبی یکدست شیعه دوازده‌امامی خود را حفظ کرد[۸] و حوزه‌ها، مساجد و حسینیه‌های متعددی در آن پایه‌گذاری شد.[۹]

عوامیه در دوره حاکمیت سعودی

با گسترش حاکمیت آل‌سعود بر منطقه احساء و قطیف در سال ۱۳۳۱ق به رهبری عبدالعزیز آل‌سعود، جامعه شیعی عوّامیّه با ساختار مذهبی و سیاسی متفاوتی مواجه شد که بر مبنای تفکرات سلفی وهابی اداره می‌شد.[۱۰] این دگرگونی، بسترساز رشته‌ای از محدودیت‌های مذهبی و حقوقی برای ساکنان منطقه گردید[۱۱] از جمله:

مساجد و اماکن مذهبی تخریب شده شیعیان در عوامیه به‌دست آل‌سعود
  • محدودیت در مناسک مذهبی: جلوگیری یا اعمال فشار بر برپایی آیین‌های عزاداری محرم، ساخت مساجد، حسینیه‌ها، چاپ و نشر کتب دینی شیعی.[۱۲]
  • تبعیض‌های ساختاری و مذهبی: صدور فتواهای تکفیری از سوی برخی نهادهای رسمی دینی وهابی علیه باورهای شیعه، محدودیت شیعیان در دسترسی به مناصب کلیدی نظامی، سیاسی و قضایی، و نادیده گرفتن جایگاه دادگاه‌های اوقاف و احوال شخصیه جعفری.[۱۳]
  • نابرابری اقتصادی و توزیع ثروت: علیرغم قرار گرفتن بخش عمده ذخایر نفتی عربستان در استان شرقی، مناطق شیعه‌نشین نظیر عوّامیّه برای دهه‌ها با محرومیت‌های زیرساختی، خدمات عمومی ضعیف و نرخ بالای بیکاری در مقایسه با سایر مناطق مواجه بودند.[۱۴]
  • تخریب هدفمند میراث و اماکن مذهبی: تخریب مساجد، حسینیه‌ها و نمادهای هویتی‌ تاریخی شیعیان در جریان عملیات‌های نظامی و امنیتی، به بهانه‌ی پروژه‌های نوسازی شهری.[۱۵]

مبارزات و مقاومت‌های مردمی

در طول قرن چهاردهم هجری شمسی، مردم عوّامیّه همواره در صف نخست فعالیت‌ها و جریان‌های اعتراضی شیعیان عربستان جای داشته‌اند.[۱۶] از جمله وقایع معروف می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

انتفاضه ۱۹۷۹م

تظاهرکنندگان انتفاضه نوامبر ۱۹۷۹م

به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و در اعتراض به ممنوعیت برگزاری مراسم عاشورا و رفتارهای تبعیض‌آمیز، شیعیان قطیف و به‌ویژه عوّامیّه دست به راهپیمایی‌های گسترده زدند[۱۷] که به انتفاضه منطقه شرقی معروف شد.[۱۸] این تجمعات با ورود گارد ملی عربستان و سرکوب و بازداشت ده‌ها تن از جوانان شهر همراه شد، اما هویت مقاومت مذهبی منطقه را تثبیت کرد.[۱۹]

جنبش اعتراضی ۲۰۱۱م و رهبری شهید شیخ نمر

با آغاز موج تحولات منطقه‌ای در سال ۲۰۱۱م، عوّامیّه به کانون اصلی اعتراضات مسالمت‌آمیز شیعیان برای مطالبه برابری شهروندی، رفع تبعیض مذهبی و آزادی زندانیان سیاسی تبدیل شد.[۲۰] محوریت این حرکت بر عهده شیخ نمر، از علمای مشهور عوّامیّه بود.[۲۱] وی با سخنرانی‌های خود، سیاست‌های مذهبی حکومت سعودی، تکفیر شیعیان و بی‌عدالتی‌های حاکم را به نقد کشید.[۲۲]

نمر در سال ۲۰۱۲م هدف اصابت گلوله نیروهای امنیتی قرار گرفت، بازداشت شد و در ژانویه ۲۰۱۶م به‌همراه شماری از جوانان شیعه اعدام گردید؛[۲۳] رویدادی که موجی از محکومیت‌های گسترده را در سراسر جهان اسلام به همراه داشت.[۲۴]

طوایف شیعه

بافت جمعیتی عوّامیّه متشکل از خاندان‌ها و طوایف قدیمی شیعه است که در ادوار تاریخی نقش‌های گوناگون علمی، مذهبی، اجتماعی و سیاسی داشته‌اند. مهم‌ترین این طوایف عبارتند از:[۲۵]

کتاب أعلام العوّامیّة نوشته سعید الشیخ علی آل أبی‌المکارم
  • آل‌ أبی‌المَکارِم (آل‌شیخ): خاندانی دینی و حوزوی با اصالت حجازی که پس از مهاجرت به بحرین، در عوّامیّه ساکن شدند. از افراد شناخته‌شده این خاندان می‌توان به جعفر بن محمد (۱۲۸۱–۱۳۴۲ق)،[۳۰] علی بن جعفر (۱۳۱۳–۱۳۶۴ق)،[۳۱] خطیب سعید ابوالمکارم مؤلف کتاب أعلام العوّامیّة و عبدالقادر ابوالمکارم اشاره کرد.[۳۲]
  • آل‌ فَرَج: خاندانی با چهره‌های دانشگاهی و ادبی متعدد؛ چون سعود بن محمد فرج (متوفای ۱۳۶۶ق)، سعود عبدالکریم فرج نویسنده قرن پانزدهم هجری قمری و تعدادی از پزشکان همچون دکتر سعودنصر، دکتر تقی‌نصر که به این خاندان منسوب‌اند.[۳۳]
  • آل‌ زاهِر: خاندانی معروف در خطابه و ادبیات؛ با چهره‌هایی همچون علی زاهر (متوفای ۱۳۵۵ق) صاحب دیوان بسمة الاسحار و حسن زاهر از جان‌باختگان انتفاضه ۱۹۷۹م.[۳۴]
  • آل‌ ثُوَیْمِر: از طوایف منتسب به قبیله قدیمی سُبَیع که تیره‌هایی چون آل‌ قُرَیْرِیص، آل‌ صُوَیْمِل و آل‌ زِنَادِی را نیز در بر می‌گیرد.[۳۵]
  • آل‌ تُحَیْفَة: طایفه‌ای قحطانی‌ تبار در عوّامیّه که با اهالی روستای «ملاحه» پیوند خویشاوندی دارند.[۳۶]
  • آل‌ مُشَیْخِص: خاندانی با چهره‌های اهل علم و خطابه از جمله خطیب عبدالعظیم مشیخص و دکتر عبدالواحد نصر آل‌ مشیخص.[۳۷]
  • آل‌ عُرْجان: از طوایف منسوب به قبیله سبیع با قدمت مستند تاریخی، از جمله محمد عرجان (متوفای ۱۱۱۹ق).[۳۸]
  • سایر طوایف: خاندان‌های دیگری نظیر حماد با سابقه فعالیت سیاسی نظیر سعود علی حماد، آل‌ مَبْیُوق، آل دُّبَیْسِیّ، آل‌ جُرَیْدِی، مَطَر، عَوَى و صَبَاح نیز از تشکیل‌دهندگان بافت طایفه‌ای شیعیان عوّامیّه به شمار می‌روند.[۳۹]

اماکن تاریخی و مذهبی

شهر عوامیّه به‌دلیل پیشینه تاریخی و بافت کاملاً شیعی خود، از مهم‌ترین مناطق قَطیف در برخورداری از مساجد تاریخی، حسینیه‌ها و آثار معماری اسلامی به‌شمار می‌رود. این بناها در کنار اهمیت مذهبی، بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی مردم این شهر را نیز بازتاب می‌دهند. بر پایه برخی پژوهش‌های محلی، عوامیه دارای ۱۷ مسجد سنتی بوده است.[۴۰]

همچنین با توجه به محدودیت‌های موجود در ساخت و ثبت رسمی مساجد شیعی، حسینیه‌ها در این شهر نقشی فراتر از محل برگزاری مراسم مذهبی داشته و به کانونی برای گردهمایی‌های اجتماعی، آموزش‌های دینی، برگزاری مناسبت‌ها و حل‌وفصل برخی امور محلی تبدیل شده بودند. بنابر برخی مستندات محلی، در عوّامیّه ۴۱ حسینیه، اعم از عمومی و خانوادگی، وجود داشته است.[۴۱]

عوامیه - گذرهای مسقّف منطقه المسورة

۱- بافت تاریخی «حَيُّ الْمُسَوَّرَة» (اَلدِّيرَة)

حیّ المسوّرة، که با نام الدّیرة نیز شناخته می‌شد، قدیمی‌ترین بخش مسکونی عوّامیّه بود. این محله با قدمتی چندصدساله، از نمونه‌های بافت‌سنتی منطقه قطیف به‌شمار می‌رفت و با خانه‌های گِلی، کوچه‌های باریک و گذرهای مسقّف شناخته می‌شد.[۴۲] نام المسوّرة به ساختار دفاعی و دیوارهای پیرامونی آن نسبت داده شده است. این بافت تاریخی در سال ۲۰۱۷م توسط نیروهای دولت سعودی تخریب شد.[۴۳] کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل این اقدام را نقض تعهدات حفظ میراث فرهنگی و نوعی تخلیه اجباری توصیف کردند.[۴۴]

۲- آمار و اسامی مساجد تاریخی

  • مسجد شیخ محمد (واقع در محله المسوّرة).
  • مسجد احمد بن محمود (واقع در فریق الغربی).
  • مسجد سید ماجد (واقع در بافت قدیم شهر).
  • مسجد الفتیة المسور
  • مسجد عین الحسین (تخریب شده به دست دولت سعودی ۱۳۹۹ش)[۴۵]
  • مسجد امام جواد(ع)
  • مسجد الرسول الأعظم(ص)

۳- حسینیه‌ها و مراکز عزاداری

  • حسینیة الخنیزی
  • حسینیة الشیخ جعفر
  • حسینیة العباس(ع)
  • حسینیة الإمام علی(ع)
  • حسینیة آل‌بوحمد
  • حسینیة السنان

پانویس

  1. ↑ المسلم، ساحل الذهب الأسود، بی‌تا، ص۵۲.
  2. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
  3. ↑ البلادی البحرانی، أنوار البدرين، ۱۴۰۷ق، ص ۱۴۷.
  4. ↑ «مدينة الزارة حاضرةُ الخطّ القديمة ومدينةٌ عند تخوم الذاكرة والتاريخ»، سایت علوم القطیف.
  5. ↑ جاسر، المعجم الجغرافی للبلاد العربیة السعودیة، بی‌تا، ج۲، ص۱۰۱۵.
  6. ↑ المسلم، ساحل الذهب الأسود، بی‌تا، ص۸۰.
  7. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۲۵.
  8. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
  9. ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۲۰۱۰م، ج۱، ص۵۰.
  10. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۵۳.
  11. ↑ موسوی، «وضعیت شیعیان عربستان سعودی»، ص۶۵.
  12. ↑ ابراهیم، الشیعة فی السعودیة،۲۰۰۷م، ص۹.
  13. ↑ الابراهیم و الصادق، الحراک الشیعی فی السعودیة، ۲۰۱۳م، ص۷۳ تا ۷۸؛ ابراهیم، الشیعة فی السعودیة،۲۰۰۷م، ص۱۰ و ۱۴ و ۱۵.
  14. ↑ الابراهیم و الصادق، الحراک الشیعی فی السعودیة، ۲۰۱۳م، ص۶۲ تا ۷۲.
  15. ↑ «آل‌سعود مسجد شیعیان العوامیه را تخریب می‌کند»، خبرگزاری رسمی حوزه‌های علمیه؛ «العوامية.. بلدة سعودية "مغلقة"»، سایت الجزیره نت.
  16. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
  17. ↑ «السيرة الذاتية للشهيد المجاهد الشيخ نمر باقر النمر (ره) بمناسبة ذكرى استشهاده»، سایت دارالولایة للثقافة و الإعلام.
  18. ↑ Jones, "Rebellion on the Saudi Periphery: Modernity Marginalization and the Shiʿa Uprising of 1979", International Journal of Middle East Studies, Vol.38, P.213.,
  19. ↑ «ثورة محرم في السعودية»، پایگاه خبری-تحلیلی الخنادق.
  20. ↑ Wehrey, "The Forgotten Uprising in Eastern Saudi Arabia", Carnegie Endowment for International Peace, p.11.
  21. ↑ «الشيخ النمر والعوامية في ظل التحديات (1)»، صحيفة خبير الإلكترونية.
  22. ↑ «السيرة الذاتية للشهيد المجاهد الشيخ نمر باقر النمر (ره) بمناسبة ذكرى استشهاده»، سایت دارالولایة للثقافة و الإعلام.
  23. ↑ «نمر باقر النمر رهبر شیعیان عربستان اعدام شد»، شبکه خبری العالم.
  24. ↑ Townsend, «Sheikh Nimr al-Nimr: Shia cleric was a thorn in Saudi regime's side», The Guardian.
  25. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۸ و ۱۵۹.
  26. ↑ امین، مستدرکات أعیان الشیعة، ۱۳۶۶ش، ج۲، ص۳۰۹.
  27. ↑ «محمد حسن بن ناصر بن علي بن نمر بن عائد آل عفيصان»، معجم البابطین لشعراء العربیة فی القرنین التاسع عشر و العشرین.
  28. ↑ «مناطق شیعه ‏نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
  29. ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۲۰۱۰م، ج۱، ص۵۰.
  30. ↑ زركلى دمشقى، الأعلام، ۱۹۸۰م، ج۲، ص۱۲۹.
  31. ↑ زركلى دمشقى، الأعلام، ۱۹۸۰م، ج۴، ص۲۶۹.
  32. ↑ «مناطق شیعه ‏نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
  33. ↑ «مناطق شیعه ‏نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
  34. ↑ «مناطق شیعه ‏نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
  35. ↑ «مناطق شیعه ‏نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
  36. ↑ «مناطق شیعه ‏نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
  37. ↑ «مناطق شیعه ‏نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
  38. ↑ «مناطق شیعه ‏نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
  39. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۸ و ۱۵۹.
  40. ↑ «مساجد وحسينيات القطيف – إعداد علي الجشي»، سایت علوم القطیف.
  41. ↑ «مساجد وحسينيات القطيف – إعداد علي الجشي»، سایت علوم القطیف.
  42. ↑ «توثيق مسورات التاريخ»، سایت مرآة البحرین.
  43. ↑ «عربستان: محله المسوره العوامیه را به طور کامل تخریب کردیم»،‌ سایت خبرگزاری تسنیم.
  44. ↑ «“UNSRs: Saudi Demolition Violates Human Rights”(گزارشگران ویژه سازمان ملل: تخریب‌های عربستان سعودی ناقض حقوق بشر است)»، پایگاه داده نقض حقوق شبکه حقوق مسکن و زمین (HLRN Violation Database).
  45. ↑ «تخریب مسجد امام حسین (ع) بدست نیروهای سعودی»، خبرگزاری صدا و سیما.

منابع

  • Jones، Toby Craig، "Rebellion on the Saudi Periphery: Modernity Marginalization and the Shiʿa Uprising of 1979"، International Journal of Middle East Studies، 38، 2006.
  • Wehrey، Frederic، "The Forgotten Uprising in Eastern Saudi Arabia"، Carnegie Endowment for International Peace، CP 185، 2013.
  • Townsend، Mark، «Sheikh Nimr al-Nimr: Shia cleric was a thorn in Saudi regime's side»، The Guardian، 2 jan 2016، تاریخ بازدید:۱مهر ۱۴۰۵ش.
برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=عوامیه&oldid=1535804»