پرش به محتوا

عوامیه

افزودن پیوند
از ویکی شیعه
عوامیه
شهر عوّامیّه بر روی نقشه
شهر عوّامیّه بر روی نقشه
اطلاعات کلی
کشورعربستان
استانقطیف
مساحت۴۰ کیلومتر مربع
جمعیت کل۲۶،۲۷۶ نفر (طبق سرشماری ۱۴۴۳ق)
زبانعربی
ادیاناسلام
مذهبشیعه
جمیعت شیعهتقریبا ۱۰۰٪
اطلاعات تاریخی
پیشینه تشیعاز نخستین شیعیان و پیروان حضرت علی(ع) از زمان نفوذ و سلطه تغییر وضعیت فهرست محتویات قرمطیان


عَوّامِیّه، شهری با بافت جمعیتی شیعه دوازده‌امامی در شمال قطیف در شرق عربستان سعودی است. پیشینه حضور شیعیان در این منطقه به قرن نخست قمری و استقرار قبیله عبدالقیس در اقلیم تاریخی بحرین بازمی‌گردد. عوّامیّه از مراکز فعالیت‌های مذهبی و سیاسی شیعیان در دوران حاکمیت آل‌ سعود بوده است. از رویدادهای مهم این شهر می‌توان به اعتراضات در جریان انتفاضه منطقه شرقی (۱۹۷۹م)، جنبش اعتراضی (۲۰۱۱م) به رهبری نمر باقر النمر و تخریب بافت تاریخی حیّ المُسَوَّرَة (۲۰۱۷م) اشاره کرد.‌

اهمیت و جایگاه مذهبی

عوّامیّه بر خرابه‌های شهر «زارة» ساخته شده است و تمام ساکنان آن را شیعیان تشکیل می‌دهند؛[۱] این شهر به عنوان یکی از کانون‌های مقاومت و اعتراضات مردمی در برابر سیاست‌های دولت عربستان شناخته می‌شود.[۲]

پیوند عوّامیّه با تشیع، به استقرار خاندان عبدالقیس[۳] در اقلیم تاریخی «بحرین» بازمی‌گردد.[۴] عوامیه در گذشته از روستاهای متصل به قطیف بود و ازاین‌رو، از مناطق اولیه گسترش تشیع در عربستان به شمار می‌رود.[۵]

مساجد و حسینیه‌های متعددی این شهر را نشان‌دهنده باورهای دینی و فعالیت نهادهای مذهبی در این شهر دانسته‌اند.[۶] حسینیه‌های عوّامیّه مانند دیگر شهرهای استان قطیف افزون بر برگزاری آیین‌ها و مراسم مذهبی، در انسجام اجتماعی و تعامل میان ساکنان نقش دارند و از مراکز گردهمایی اجتماعی و آموزش دینی به‌شمار می‌روند.[۷]

عوامیه در دوره حاکمیت سعودی

تصویر منسوب به بناهای مذهبی تخریب شده در عوّامیّه[۸]

به گفته برخی نویسندگان، با تسلط حکومت سعودی بر احساء و قطیف در سال ۱۳۳۱ق (۱۹۱۳م) شیعیان منطقه شرقی عربستان (که شامل عوّامیّه نیز می‌شود) با محدودیت‌های مذهبی و مدنی روبه‌رو شدند.[۹] گزارش‌ها به مواردی چون ایجاد مانع در برگزاری عزاداری محرم، محدودیت در ساخت و بازسازی مسجدها و حسینیه‌ها، ممانعت از انتشار کتاب‌های دینی شیعه، و کم‌توجهی به صلاحیت محاکم قضایی شیعیان در استان‌های شرقی عربستان اشاره کرده‌اند.[۱۰] همچنین در منابع، از محدودیت استخدام شیعیان در مناصب دولتی، قضایی و نظامی یاد شده است.[۱۱]

در جریان برخی طرح‌های نوسازی شهری و اقدام‌های امنیتی، اخباری مبنی بر تخریب شماری از مسجدها، حسینیه‌ها و بناهای شیعیان منتشر شد.[۱۲] طبق گزارشات موجود شیعیان عوّامیّه به تنهایی در مقابل اقدامات و یورش حکومت سعودی مقاومت کرده‌اند.[۱۳]

رویدادهای اعتراضی

عوامیه به دلیل سابقه مخالفت سیاسی با حکومت عربستان شناخته می‌شود و در دوره‌های مختلف، صحنه اعتراضاتی پیرامون وضعیت شیعیان این کشور بوده است[۱۴] به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی ایران و در اعتراض به ممنوعیت برگزاری مراسم عاشورا و رفتارهای تبعیض‌آمیز، شیعیان منطقه قطیف و احساء که شامل شهر عوّامیّه نیز می‌شد دست به راهپیمایی‌های گسترده زدند که به انتفاضه منطقه شرقی معروف شد.[۱۵] این تجمعات با ورود گارد ملی عربستان و بازداشت ده‌ها تن از جوانان شهر همراه شد.[۱۶] با این حال اعتراض‌های مذهبی منطقه ادامه یافت.[۱۷]

در سال ۲۰۱۱م، عوّامیّه یکی از مراکز اعتراضات مدنی شیعیان عربستان در مطالبه حقوق شهروندی، رفع تبعیض مذهبی و آزادی زندانیان بود.[۱۸] رهبری این حرکت را نمر باقر النمر، از علمای این شهر، بر عهده داشت[۱۹] که با سخنرانی‌های خود به انتقاد از سیاست‌های مذهبی دولت پرداخت.[۲۰] نمر در سال ۲۰۱۲م زخمی و بازداشت شد و در ژانویه ۲۰۱۶م به همراه جمعی دیگر اعدام گردید.[۲۱]

خاندان‌های شیعه

بافت اجتماعی شهر عوّامیّه را غالباً خاندان‌های شیعه تشکیل می‌دهند که بسیاری از آنان ریشه در قبایل «نجد» دارند.[۲۲] ظهور چهره‌های علمی و ادبی شیعه در عوامیه، با جایگاه تاریخی این منطقه و پیوندهای سببی دیرینه میان خاندان‌های اصیل قطیف و عوامیه مرتبط بوده است.[۲۳]

کتاب اعلام العوامیه درباره شرح‌حال عالمان شهر عوّامیّه،[۲۴] نوشته سعید آل ابی‌المکارم
  • آل نمر: از مشهورترین خاندان‌های این شهر است. افرادی چون محمد بن ناصر نمر (۱۲۷۷–۱۳۴۸ق)،[۲۵] محمدحسن نمر (درگذشته ۱۳۹۷ق) نویسنده و مدیر نشریه در عراق،[۲۶] و نمر باقر النمر (درگذشته ۱۴۳۷ق/۲۰۱۶م) از این خاندان هستند.[۲۷]
  • آل ابی‌المکارم (آل شیخ): خاندانی از اهل علم که پس از مهاجرت از بحرین در عوّامیّه ساکن شدند. جعفر بن محمد (۱۲۸۱–۱۳۴۲ق)،[۲۸] علی بن جعفر (۱۳۱۳–۱۳۶۴ق)،[۲۹] و سعید ابوالمکارم مؤلف کتاب «أعلام العوّامیّة» از مشاهیر این خاندان هستند.[۳۰]
  • آل فرج: خاندانی با چهره‌های نویسنده و اهل ادب همچون سعود بن محمد فرج (درگذشته ۱۳۶۶ق) و سعود عبدالکریم فرج.[۳۱]
  • آل زاهر: خاندانی شناخته‌شده در خطابه با افرادی مانند علی زاهر (درگذشته ۱۳۵۵ق) صاحب دیوان شعر «بسمة الاسحار».[۳۲]

طوایف دیگر: خاندان‌های دیگری همچون آل ثُوَیْمِر، آل تُحَیْفَة، آل مُشَیْخِص، آل عُرْجان، آل حماد، آل مَبیوق، آل دُّبَیسی، آل جُرَیدی، مَطَر، عَویٰ و صَباح نیز از ساکنان این شهر هستند.[۳۳]

اماکن تاریخی و مذهبی

کوچه‌ها و گذرهای سرپوشیده محله تاریخی المسورة پیش از تخریب به دست دولت سعودی، برگرفته از تصویر روی جلد کتاب «العوامیة تاریخ و تراث» نوشته زکی علی الصالح

طبق گزارش سایت علوم القطیف، برای عوّامیّه ۱۷ مسجد و ۴۱ حسینیه شمرده شده است.[۳۴] از جمله: مسجد شیخ محمد واقع در محله مسوّره، مسجد احمد بن محمود، مسجد سید ماجد، مسجد الفتیة المسور، و مسجد الرسول الاعظم(ص)؛[۳۵] و همچنین مسجد عین الحسین که در سال (۱۳۹۹ش/۲۰۲۰م) توسط دولت سعودی به طور کامل تخریب شد.[۳۶] برخی از حسینه‌ها نیز عبارت‌اند از: حسینیه‌های الخنیزی، الشیخ جعفر، العباس، الامام علی و السنان.[۳۷]

محله مسوّره قدیمی‌ترین محله مسکونی عوّامیّه با بافت سنتی و گذرهای سرپوشیده بود.[۳۸] این منطقه به عنوان نمادی از مقاومت شیعیان در برابر اشغال، بی‌عدالتی و شکستن سلطه وهابیت شناخته می‌شود.[۳۹] بافت تاریخی مسوّره در سال ۲۰۱۷م به دست نیروهای دولت سعودی به طور کامل تخریب شد[۴۰] و شیعیان عوّامیّه ساکن در ۴۸۸ خانه محله مسوّره با آوارگی اجباری از سوی مقامات مواجه شدند.[۴۱] این اقدام از سوی کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد، تخریب میراث فرهنگی خوانده شد.[۴۲]

موقعیت و تاریخچه

شهر عوّامیّه، واقع در شمال غربی قطیف،[۴۳] از توابع منطقه تاریخی الزارة محسوب می‌شود.[۴۴] برخی نام این شهر را برگرفته از «ابوالحسن بن عوام»، از امیر‌ان زارة و از بزرگان قبیله أزد، و برخی دیگر برگرفته از نام «ابوالبهلول العوام بن محمد بن یوسف الزجاج»، از بزرگان قبیله عبدالقیس، می‌دانند.[۴۵] گمانه غالب حاکی از آن است که عوامیه در پی تخریب شهر الزارة به دست ابوسعید جنابی (از حکمرانان جریان قَرمَطیان در سال ۲۸۳ق)[۴۶] به‌تدریج به کانون جمعیتی منطقه تبدیل شده و بقایای الزارة نیز در بافت کشاورزی و پیرامونی آن ادغام گشته است.[۴۷]

پانویس

  1. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
  2. ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۷؛ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
  3. ↑ المسلم، ساحل الذهب الأسود، بی‌تا، ص۸۰.
  4. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۲۵.
  5. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۲۹.
  6. ↑ «مساجد وحسينيات القطيف»، وبگاه علوم القطیف.
  7. ↑ «مساجد وحسينيات القطيف»، وبگاه علوم القطیف.
  8. ↑ «توطئه آل سعود برای حمله به سایر مناطق شیعه نشین عربستان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  9. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۵۳-۵۴.
  10. ↑ ابراهیم، الشیعة فی السعودیة، ۲۰۰۷م، ص۹-۱۵؛ موسوی، «وضعیت شیعیان عربستان سعودی»، ص۶۵-۶۶.
  11. ↑ الابراهیم و الصادق، الحراک الشیعی فی السعودیة، ۲۰۱۳م، ص۷۳-۷۸؛ «Anti-Shia Bias Driving Saudi Arabia Unrest»، وبگاه دیده‌بان حقوق بشر (HRW).
  12. ↑ «آل‌سعود مسجد شیعیان العوامیه را تخریب می‌کند»، خبرگزاری حوزه‌؛ «العوامية… بلدة سعودية مغلقة»، وبگاه الجزیره نت.
  13. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷؛ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۷.
  14. ↑ «Saudi Arabia: Security Forces Seal Off Eastern Town»، وبگاه دیده‌بان حقوق بشر(HRW).
  15. ↑ Jones, "Rebellion on the Saudi Periphery: Modernity Marginalization and the Shiʿa Uprising of 1979", International Journal of Middle East Studies, Vol.38, P.213.,
  16. ↑ «السيرة الذاتية للشهيد المجاهد الشيخ نمر باقر النمر (ره) بمناسبة ذكرى استشهاده»، وبگاه دارالولایة للثقافة و الإعلام.
  17. ↑ «ثورة محرم في السعودية»، پایگاه خبری-تحلیلی الخنادق.
  18. ↑ Wehrey, “The Forgotten Uprising in Eastern Saudi Arabia”, p.11.
  19. ↑ «السيرة الذاتية للشهيد المجاهد الشيخ نمر باقر النمر (ره) بمناسبة ذكرى استشهاده»، وبگاه دارالولایة للثقافة و الإعلام.
  20. ↑ «الشيخ النمر والعوامية في ظل التحديات»، صحيفة خبير.
  21. ↑ «نمر باقر النمر رهبر شیعیان عربستان اعدام شد»، وبگاه شبکه خبری العالم؛ «Sheikh Nimr al-Nimr: Shia cleric was a thorn in Saudi regime's side»، وبگاه روزنامه گاردین.
  22. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ص۱۵۸.
  23. ↑ المسلم، هذه بلادنا - القطيف، ۱۴۱۷ق، ص۴۸.
  24. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۲۹.
  25. ↑ امین، مستدرکات أعیان الشیعة، ۱۳۶۶ش، ج۲، ص۳۰۹؛ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۲۹.
  26. ↑ «محمد حسن بن ناصر آل عفيصان»، معجم البابطین.
  27. ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۱۴۱‍۳ق، ج۱، ص۵۷.
  28. ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۲، ص۱۲۹.
  29. ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۶۹.
  30. ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۸؛ «مناطق شیعه‌نشین عربستان»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  31. ↑ «مناطق شیعه‌نشین عربستان»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی؛ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۸.
  32. ↑ «مناطق شیعه‌نشین عربستان»، مجمع جهانی شیعه‌شناسی؛ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۸.
  33. ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ص۱۵۸-۱۶۰؛ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۸-۶۰.
  34. ↑ «مساجد وحسينيات القطيف»، سایت علوم القطیف.
  35. ↑ «مساجد وحسينيات القطيف»، سایت علوم القطیف.
  36. ↑ «تخریب مسجد امام حسین (ع) بدست نیروهای سعودی»، خبرگزاری صدا و سیما.
  37. ↑ «مساجد وحسينيات القطيف»، سایت علوم القطیف.
  38. ↑ «توثيق مسورات التاريخ»، سایت مرآة البحرین.
  39. ↑ «من قلعة القطيف إلى حيث مسورة العوامية: تاريخ شاهد على انكسار الغزاة»، وبگاه مرآة الجزیرة.
  40. ↑ «عربستان: محله المسوره العوامیه را به طور کامل تخریب کردیم»، خبرگزاری تسنیم.
  41. ↑ «سياسة الإنتقام والإهمال تمحو تراث القطيف»، وبگاه مرآة الجزیرة.
  42. ↑ «UNSRs: Saudi Demolition Violates Human Rights»، وبگاه شبکه حقوق مسکن و زمین (HLRN).
  43. ↑ جاسر، المعجم الجغرافی للبلاد العربیة السعودیة، بی‌تا، ج۲، ص۱۰۱۵.
  44. ↑ «مدينة الزارة حاضرةُ الخطّ القديمة ومدينةٌ عند تخوم الذاكرة والتاريخ»، سایت علوم القطیف؛ المسلم، ساحل الذهب الأسود، بی‌تا، ص۵۲؛ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
  45. ↑ المسلم، ساحل الذهب الأسود، بی‌تا، ص۵۲؛ المسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۵ و ۴۶؛ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
  46. ↑ المسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۸۳.
  47. ↑ المسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۵ و ۴۶.

منابع

  • Jones، Toby Craig، "Rebellion on the Saudi Periphery: Modernity Marginalization and the Shiʿa Uprising of 1979"، International Journal of Middle East Studies، 38، 2006.
  • Wehrey، Frederic، "The Forgotten Uprising in Eastern Saudi Arabia"، Carnegie Endowment for International Peace، CP 185، 2013.
برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=عوامیه&oldid=1544215»