قطیف
 | کتابشناسی یا ارجاعات این مقاله ناقص است. میتوانید با اصلاح نحوهٔ ارجاع به منابع بر طبق شیوهنامهٔ ارجاع به منابع، به ویکیشیعه کمک کنید. |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | عربستان |
| استان | قطیف |
| زبان | عربی |
| ادیان | اسلام |
| جمیعت شیعه | اکثریت شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | الخط |
| پیشینه تشیع | از نخستین شیعیان و پیروان حضرت علی(ع) یا از زمان نفوذ وسلطه قرامطه |
| وقایع مهم | انفجار تروریستی در مسجد امام علی(شهر القُدَیح در استان قطیف) در ۱ خرداد ۱۳۹۴ش.، اعدام شیخ باقر النمر توسط حکومت عربستان |
| اماکن | |
| مشاهیر | |
| مذهبی | حسین بن راشد قطیفی از شاگردان ابن فهد حلی، یوسف بن اُبّی قطیفی از علمای قرن هفتم، (از مشاهیر منطقه قطیف) حسن صفار امام جمعه قطیف |
قَطیف نام منطقهای در شرق شبه جزیره عربستان در حاشیه خلیج فارس که دارای پیشینه کهن اسلامی و شیعی است و در طول تاریخ، شیعیان بخش عمده ساکنان آن را تشکیل دادهاند. امروزه قطیف، نام استانی در منطقه شرقی عربستان سعودی با مرکزیت شهر قطیف است و بیشتر جمعیت این استان را شیعیان تشکیل میدهند. شیخ نمر باقر النمر از علمای شیعه عربستان که در سال ۱۳۹۴ش اعدام شد، از اهالی شهر عوامیه در این استان بود. این منطقه را بخاطر وجود علما و مدارس متعدد دینی، «نجف صغری» نامیدهاند.
جغرافیا، موقعیت استراتژیک و جمعیت
استان قطیف در شمال منطقه شرقی عربستان سعودی واقع شده و از جنوب با استان احساء هممرز است. سواحل شرقی آن به خلیج فارس منتهی میشود. این استان شامل شهرهای قطیف، سیهات و صفوی است و جزیره تاروت نیز در نزدیکی قطیف قرار دارد.
اهمیت اصلی این منطقه بهدلیل وجود منابع غنی نفت است. جمعیت این استان در سال ۱۴۲۵ق (حدود سال ۲۰۰۴م) ۴۷۴,۵۷۳ نفر و در سال ۱۴۳۱ق (حدود سال ۲۰۱۰م) حدود ۵۲۴,۱۸۲ نفر برآورد شده است.[۱]
تاریخچه
در گذشته، قطیف با نام «الخط» شناخته میشد و مردم آن «خطی» نامیده میشدند. نام قطیف در تاریخ طبری در اخبار سال ۱۱ قمری ذکر شده است. این منطقه از سال ۹۶۰ قمری تحت سلطه عثمانیها بود.[۲] در سال ۱۲۰۷ق، قبیله شیعه بنی خالد حکومت عثمانیها را پایان دادند و به مدت ۱۲۰ سال بر قطیف حکمرانی کردند. پس از آن، دوباره عثمانیها بر منطقه مسلط شدند تا اینکه در سال ۱۳۳۱ق، عبدالعزیز، بنیانگذار حکومت سعودی، کنترل این منطقه را به دست گرفت.[۳]
تاریخچه ورود تشیع به منطقه قطیف
بنابر آمار رسمی منتشر شده در رسانههای سعودی، ۱۵ درصد از جمعیت عربستان را شیعیان تشکیل میدهند که بیش از دو میلیون نفر هستند و اکثر آنها در منطقه شرقی و از جمله در استان قطیف زندگی میکنند.[۴] حسن صفار امام جمعه شهر قطیف، معتقد است بیش از نود درصد از ساکنان شهر قطیف را شیعیان تشکیل دادهاند.[۵]
در مورد ورود تشیع به منطقه قطیف دو دیدگاه وجود دارد:
دیدگاه اول: حاکی از آن است که ساکنان قطیف از اولین شیعیان و پیروان امام علی(ع) بودند.[۶] دلایل این دیدگاه شامل موارد زیر است:
- حضور ابان بن سعید، صحابی پیامبر(ص) و شیعه امام علی(ع)، که در زمان امام علی(ع) والی بحرین، در این منطقه بود.[۷]
- حضور افرادی از این منطقه، مانند زید بن صوحان و برادرش، حکیم بن جبله عبدی و حلاس بن عمرو هجری،[۸] در جنگهای دوران خلافت امام علی(ع). گزارش شده است که در جنگ جمل، گروهی حدود چهار هزار نفری از قبیله عبد قیس در منطقه قطیف شرکت داشتند.[۹]
- حضور عامربن مسلم، که از یاران امام حسین(ع) بود و در کربلا به شهادت رسید،[۱۰] اگرچه برخی او را اهل بصره دانستهاند.[۱۱]
- گزارشی از نیمه دوم قرن سوم هجری مبنی بر گرایش ساکنان منطقه به یحیی بن مهدی، که مدعی نمایندگی امام مهدی(ع) بود، نشاندهنده شیعه بودن ساکنان این منطقه است.[۱۲]
دیدگاه دوم: معتقد است ریشه شیعیان این منطقه به دوره نفوذ و سلطه قرامطه بازمیگردد. این دیدگاه توسط بسیاری از مورخان امروزی پذیرفته نشده است.[۱۳]
قطیف؛ از قرامطه تا بنیخالد
ساکنان این منطقه از دیرباز پیرو مذهب اهل بیت(ع) بودهاند. در دورهای، قرامطه بر این سرزمین حکمرانی کردند و حتی حجرالاسود را برای مدتی در قطیف نگاه داشتند. پس از نابودی قرامطه، امامیه در این منطقه غلبه یافتند.[۱۴] ابنبطوطه در قرن هشتم هجری، قطیف را شهری زیبا با نخلستانهای فراوان توصیف کرده که ساکنان عرب آن، که روافض (شیعیان) نامیده میشدند، عقاید خود را آشکارا بیان میکردند و در اذان خود اشهد ان علیا ولی الله و حی علی خیر العمل را اضافه مینمودند.[۱۵]
در قرون میانه، چندین دولت محلی شیعی از جمله آلعیون، آلعصفور، آلجروان، آلجبر و بنیخالد بر مناطقی چون قطیف حکومت راندند. حکومت شیعی بنیخالد در اوایل قرن سیزدهم هجری در این منطقه تأسیس شد و حدود ۱۲۰ سال به طول انجامید.[۱۶]
شهرهای شیعه نشین استان قطیف
استان قطیف شامل شهرها و روستاهایی است که اکثریت ساکنان آنها شیعه هستند:[۱۷]
| شهر/جزیره | جمعیت | مراکز مذهبی شیعیان | طوایف مهم | توضیحات |
|---|---|---|---|---|
| قطیف | بیشتر جمعیت شیعه | مسجد امام علی(ع)، حسینیه باب الحوائج، «الملتقی الحسینی» | برخی از این طوایف: ابوذیب، بحارنه، بحر، حجّی، آلجمعه، اخوان، حبشی و.. | مرکز استان قطیف و از شهرهای نفتخیز. تشیع در آن پیشینه طولانی دارد. |
| سیهات | همه ساکنان شیعه | حسینیه حیدریه، حسینیه الحسین، حسینیه السالم، الکبیش، شاخور (المنتظر)، حسینیه الخلیفه، حسینیه الراشد، حسینه السیهاتی، حسینیه المطوع، حسینیه الناصر و حسینیه شهاب (الزهراء) | خوالد، عجمان، هواجر، سبیلاع | یکی از مهمترین شهرهای منطقه با سابقه مقاومت و جنگ. در گذشته مورد حملات حکومت سعودی قرار گرفته است. |
| عوامیه | تمام ساکنان شیعه | - | آلنمر، آلزاهر، آلابی المکارم، آلفرج (عمدتاً از قبایل نجد که مهاجرت کرده و شیعه شدهاند) | بر خرابههای شهر زاره بنا شده است. مرکز منطقه در گذشته بوده است. مردم شجاع و مقاوم در برابر حکومت سعودی هستند. شیخ نمر باقر النمر از اهالی این شهر بود. |
| آجام | همه اهالی شیعه | - | آل ناصر، آل مرزوق، آل سنان (قحطانی الاصل از یمن) | در گذشته با صحرانشینان در ارتباط بود. به دلیل ارتباط با بادیهنشینان، شیعیان آن «بدو الشیعه» نامیده میشدند. |
| صفوی | تمامی ساکنان شیعه | - | آل ابراهیم، آل صادق، قریش، آل حمیدان، آل خویلدی، آل عبدالباقی | شهری تاریخی با آثار باستانی در نزدیکی بندر رأس تنوره. در اطراف آن بادیهنشینان ساکن بودهاند. |
| تاروت | اکثر ساکنان شیعه | - | آل سیف، آل دعلوج، معتوق، خباز، حجاج | جزیرهای معروف با آثار باستانی ارزشمند. چندین روستا جزو توابع آن هستند. |
| دیگر شهرها و روستاها | - | - | - | قدیح، ام حمام، حبش، جارودیه، خویلدیه، توبی، حله محیش، ملاحه، شویکه، بحاری، عنک |
مدارس دینی و علما
منطقه قطیف بویژه در سه قرن اخیر شاهد فعالیت جدی در زمینه علوم دینی بوده و علمای بسیاری از آن برخاستهاند و از این رو به «نجف صغری» شهرت یافته است. غیر از کسانی که در خود منطقه قطیف به تحصیل پرداختهاند، افراد بسیاری نیز به نجف هجرت کرده و در حوزه علمیه نجف تحصیل کردهاند و پس از بازگشت، به تدریس و تربیت شاگردان مشغول شدهاند
در این منطقه چندین مدرسه دینی وجود دارد که مشهورترین آنها عبارتند از:
- مدرسههای شیخ محمد بن نمر در عوامیه، قدیح و دبابیه: بسیاری از علمای قطیف در این مدارس درس خواندهاند از جمله شیخ حسین قدیحی، شیخ طاهر بدر، شیخ منصور مرهون و...
- مدرسه شیخ علی بلادی بحرانی در قدیح: علمایی همچون سید حسین عوامی و شیخ عبدالله معتوق و سید ماجد عوامی در این مدرسه درس خواندهاند.
- مدرسه شیخ عبدالله معتوق در جزیره تاروت: از جمله فارغالتحصیلان این مدرسه میتوان به سید باقر عوامی و شیخ عیسی سنی و شیخ منصور غنام اشاره کرد.[۱۸]
برخی از افرادی که به نجف مهاجرت و در حوزه علمیه نجف تحصیل کردند عبارتند از:[۱۹]
- شیخ محمد بن نمر
- شیخ حسن علی بدر
- شیخ ابوالحسن خنیزی
- شیخ ابوعبدالکریم خنیزی
- سید ماجد عوامی
- شیخ عبدالله معتوق
- شیخ علی جشی
جامعهشناسی شیعیان قطیف و احساء
از ابتدای سال ۱۹۷۰ بسیاری از شیعیان احساء از روستاها به شهر مهاجرت کردند؛ ولی شیعیان قطیف غالباً در روستاهای خود باقی ماندند. تفاوت میان آنها میتواند به میزان تحمل شیعیان احساء مربوط باشد. در احساء نه شیعیان و نه سنیها هیچ ابایی ندارند که با یکدیگر در امور تجاری مراوده داشته باشند؛ ولی شیعیان قطیف با اهل سنت درنمیآمیزند. تمایز بین شیعیان و اهل سنت در قطیف در مقایسه با منطقه احساء، بسیار شدید است. شیعیان احساء از لحاظ سیاسی انگیزه ندارند و مذهب را از سیاست و تجارت جدا میدانند؛ ولی این مسائل برای شیعیان قطیف دارای اهمیت است. علمای احساء پافشاری چندانی بر علائم شیعه مانند پوشیدن لباس مذهبی ندارند بهویژه در گذاشتن عمامه و یا حتی اصراری بر گفتن شهادت ثالثه ندارند؛ درحالی که علمای قطیف بر روی چنین مسائلی اصلا مصالحه نمیکنند و کوتاه نمیآیند.[۲۰]
اجتماعی شیعیان عربستان از زمان به قدرت رسیدن وهابیت
از زمان به قدرت رسیدن وهابیت در عربستان سعودی، شیعیان همواره با چالشهای مذهبی و سیاسی متعددی روبرو بودهاند. وهابیت، تفکر شیعی را به عنوان یکی از دشمنان اصلی خود تلقی کرده و این رویکرد از همان ابتدا، با حملاتی چون آنچه در «عتبات مقدسه» رخ داد، آشکار گشت. علمای وهابی نیز با صدور فتوای تکفیر، فشار بر جامعه شیعه را ادامه داده و در کنگرهای در سالهای ۱۹۲۶-۱۹۲۷ میلادی، شیعیان را از انجام برخی اعمال مذهبی منع کرده و حتی تهدید به تبعید نمودند. از سوی دیگر، با کشف نفت و اهمیت استراتژیک استان شرقی عربستان، تلاشهایی برای افزایش جمعیت اهل سنت در این منطقه صورت گرفت. این در حالی بود که شیعیان، علیرغم درآمدهای کلان نفتی عربستان، از نظر اقتصادی در وضعیت نامناسبی قرار داشته و از مشارکت سیاسی و اقتصادی محروم بودند.
تحولات فکری، سیاسی و حقوق بشری شیعیان
از اواسط دهه هفتاد میلادی قرن بیستم، شاهد تحولات فکری و نوگرایانهای در میان روحانیون شیعه در کویت اتفاق افتاد که با ظهور شخصیتهایی چون شیخ حسن الصفار و توفیق السیف، بر جوانان سعودی نیز تأثیر گذاشت. انقلاب اسلامی ایران نیز عاملی مهم در منطقه شد و در سال ۱۴۰۰ق (۱۹۷۹ میلادی)، تظاهرات گستردهای از سوی شیعیان برگزار شد که به درگیری با نیروهای دولتی و شهادت بیش از بیست تن انجامید و به عنوان «انتفاضه» شناخته میشود. در دهه هشتاد میلادی، سازمان انقلاب اسلامی جزیره العرب به رهبری الصفار، فعالیت سیاسی برای احقاق حقوق بیشتر را آغاز کرد، اما با سرکوب شدید امنیتی مواجه شد. با این حال، رویکردها به تدریج از حالت انقلابی به اصلاحطلبانه تغییر یافت و در سالهای ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۳ میلادی، رهبران شیعه در استان شرقی، در چارچوب گفتگو و تعامل، به دنبال کسب امتیازات بیشتر بودند. [۲۱] سازمان دیدهبان حقوق بشر نیز در این میان، نسبت به تبعیض علیه شیعیان در عربستان ابراز نگرانی کرده است.[۲۲]
انفجار تروریستی در مسجد امام علی
در ۱ خرداد ۱۳۹۴ش. درحالیکه مردم منطقه شیعهنشین عربستان در شادی اعیاد شعبانیه و روز میلاد امام حسین(ع) بودند، یک تروریست سعودی با پوشیدن کمربند انفجاری، هنگام برگزاری نماز جمعه خود را در میان نمازگزاران منفجر کرد. در این انفجار که در شهر "القُدَیح" روی داد، نماز جمعه شیعیان در مسجد امام علی(ع) مورد هدف قرار گرفت و دهها کشته و زخمی بر جا گذاشت.[۲۳]
عالمان شیعی
پژوهشگران به عالمان نامدار و شناختهشدهای از این دیار اشاره کردهاند، بهطوریکه در قرن سیزدهم هجری قمری، شمار عالمان ملقب به «قطیفی» و «احسائی» چشمگیر بوده است. شیخ علی بلادی بحرانی در کتاب «أنوار البدرین فی تراجم علماء القطیف و الاحساء و البحرین»، به شرح حال ۵۸ تن از علمای شیعه در قطیف پرداخته است.
| نام | شرح |
|---|---|
| حسین بن راشد قطیفی | از شاگردان ابنفهد حلی |
| یوسف بن اُبّی قطیفی | از علمای قرن هفتم که ابن ابیجمهور از او ستایش فراوان دارد. |
| ابراهیم بن سلیمان قطیفی | از معاصران محقق کرکی که با وی در مسائل علمی مخالفت داشت و چندین رساله در رد نظریات وی نوشت. |
| علی بن حسن خُنَیزی | از فقیهان و متکلمان امامی قرن سیزدهم و چهاردهم قمری. |
| جعفر بن محمد ابوالمکارم عوامی | پس از ۱۸ سال تحصیل در نجف به دیار خود بازگشت و نزدیک به ۴۰ اثر در علوم اسلامی از خود بر جا گذاشت. |
| نمر باقر النمر | علوم دینی را در قم، تهران و دمشق فرا گرفت. در سال ۲۰۰۳م، نماز جمعه را در العوامیه برپا کرد. مرکز مذهبی «الإمام القائم(عج)» را در عوامیه تأسیس کرد. از منتقدان سیاستهای حکومت آل سعود بود و پس از تحمل زندان، در ۱۲ دی ۱۳۹۴ش اعدام شد. |
| محسن معلم | چند سال در حوزه نجف و چند سال در حوزه قم تحصیل علم کرد. به فعالیتهای تربیتی و فرهنگی مشغول است و از پیشگامان فراهم کردن امکان تحصیل دانش برای زنان در منطقه است. کتابهایی نیز تألیف کرده است. |
| حسن صفار | در حوزههای نجف، قم، کویت و تهران تحصیل کرده است. خطیبی مشهور بهشمار میآید و کتابهای فراوانی تألیف کرده است. |
| علی آل محسن | (قاضی اداره اوقاف و مواریت قطیف) در سال ۱۳۹۸ق برای تحصیل به قم مهاجرت کرد و پس از تحصیل در قم و نجف، به فعالیت دینی و علمی در قطیف مشغول است و تألیفاتی نیز دارد. |
پانویس
- ↑ پایگاه رسمی شورای شهرداری قطیف
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوك، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۳۰۴.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۴۲۵-۴۲۶.
- ↑ نصیری، آشنایی با عربستان، ۱۳۸۷ش، ص۱۶و۶۰.
- ↑ «وضعیت شیعیان عربستان در گفتگو با شیخ حسن بن موسی الصفار»، ۱۳۸۷ش، ص۳۶.
- ↑ السید محمد العوامی، «الانتماء القبلی - الإقلیمی: الحس الوحدوی فی شرق الجزیرة العربیة»، ۱۴۱۷ق، ص ۱۲۶.
- ↑ السید محمد العوامی، «الانتماء القبلی - الإقلیمی: الحس الوحدوی فی شرق الجزیرة العربیة»، ۱۴۱۷ق، ص ۱۲۶.
- ↑ السید محمد العوامی، «الانتماء القبلی - الإقلیمی: الحس الوحدوی فی شرق الجزیرة العربیة»، ۱۴۱۷ق، ص ۱۲۶.
- ↑ بحرینی، احساء و قطیف، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.
- ↑ السید محمد العوامی، «الانتماء القبلی - الإقلیمی: الحس الوحدوی فی شرق الجزیرة العربیة»، ۱۴۱۷ق، ص ۱۲۶.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۴۹ق، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ بحرینی، احساء و قطیف، ۱۳۹۵ش، ص۳۸.
- ↑ السید محمد العوامی، «الانتماء القبلی - الإقلیمی: الحس الوحدوی فی شرق الجزیرة العربیة»، ۱۴۱۷ق، ص ۱۲۶.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۴۲۶.
- ↑ ابنبطوطه، الرحله، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۵۱.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۴۲۵.
- ↑ «وضعیت شیعیان عربستان در گفتگو با شیخ حسن بن موسی الصفار»، ۱۳۸۷ش، ص۳۶.
- ↑ حسن الامین، دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیة، ج۱۸، ص۱۹۱-۱۹۲.
- ↑ حسن الامین، دائرة المعارف الاسلامیة الشیعیة، ج۱۸، ص۱۹۲، به نقل از «الازهار الارجیة» و «انوار البدرین»
- ↑ شیعیان در جهان عرب مدرن، فواد ابراهیم، ترجمه رضا سیمبر، ص۷۲
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۴۳۲-۴۳۳.
- ↑ http://.hrw.org/ar/node/85349/section/1
- ↑ خبرگزاری ابنا
منابع
- ابنبطوطه، محمد بن عبدالله، رحله، نشر اکادمی مملکت مغربیه، رباط- مغرب ۱۴۱۷ق، ۱۹۹۷م.
- نصیری، عبدالله، آشنایی با عربستان، نشر مشعر، دوم، ۱۳۸۷ش.
- جعفریان، رسول، اطلس شیعه، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، اول، ۱۳۹۱ش.
- انصاری بویراحمد، علی، شیعیان عربستان، آشیانه مهر، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- بحرینی، علی، احساء و قطیف و پیوندهای آن با ایران تا شکلگیری عربستان سعودی، بوشهر، زمزمههای روشن، ۱۳۹۵ش.
- فواد ابر اهیم، شیعیان در جهان عرب مدرن، ترجمه رضا سیمبر، دانشگاه امام صادق(ع) و...، اول، ۱۳۸۷ش.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الأمم و الملوک، أبو جعفر محمد بن جریر الطبری، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ سنگی نجف، ۱۳۴۹ق.
پیوند به بیرون