امامزاده سید جلالالدین اشرف
 تصویری از حرم امامزاده سید جلالالدین اشرف | |
| نام | امامزاده سیدجلالالدین اشرف |
|---|---|
| استان | گیلان |
| شهرستان | آستانه اشرفیه |
| اطلاعات اثر | |
| کاربری کنونی | زیارتی |
| دیرینگی | احتمالا قرن چهارم |
| دورهٔ ساخت اثر | قرن چهارم • قرون متمادی |
| بانی اثر | منسوب به گوهرشاد خانم |
| اطلاعات بازدید | |
| امکان بازدید | دارد |
| شماره تلفن | ۰۱۳۴۲۱۲۹۷۵۵ |
| وبگاه | https://sjashraf.ir/ |
امامزاده سید جلالالدین اشرف مشهور به آستانه اشرفیه، آرامگاهی در شمال ایران که در باور عمومی متعلق به فرزند امام موسی کاظم(ع) است؛ اما در تعدادی از منابع پژوهشی درباره صحت انتساب او به امام کاظم(ع) تردید وجود دارد.
این بقعه، کهنترین زیارتگاه شیعی در گیلان محسوب میشود و آیینهایی مانند علمبندی، مراسم سوگواری محرم و برنامههای افطاری در ماه رمضان در این مکان برگزار میگردد.
مدفون در آستانه اشرفیه
برخی از پژوهشگران با استناد به کتاب بحر الانساب،[۱]سید جلالالدین اشرف را فرزند امام موسی کاظم(ع) و برادر امام رضا(ع) میدانند.[۲] با این حال، تعداد دیگری از محققان، با تردید در اعتبار این منبع، معتقدند مزار کنونی ممکن است متعلق به جلالالدین هزار اسپی یا حسن نومسلمان(از پیشوایان اسماعیلیان) باشد.[۳] بر اساس روایات محلی، وی در نبردی با حاکم محلی موسوم به چلگوش به شهادت رسیده[۴] و پیکر وی پس از رها شدن در سفیدرود، در محلی به نام اکیم به ساحل رسیده و در همان جا دفن شده است.[۵]
این آرامگاه امروزه در شهر آستانه اشرفیه واقع شده و بهعنوان یکی از مهمترین زیارتگاههای شمال ایران شناخته میشود.
ساخت و گسترش حرم
حرم سید جلالالدین اشرف در شهر آستانه اشرفیه، یکی از بقاع زیارتی مشهور و قدیمی استان گیلان است که همواره مورد توجه اهالی منطقه و زائران بوده است. این بقعه در کنار دیگر زیارتگاههای شاخص گیلان، ازجمله امامزاده هاشم جایگاه ویژهای دارد.
جغرافیای تاریخی و نامگذاری
بر اساس منابع تاریخی، هسته مرکزی شهر آستانه اشرفیه کنونی، روستای کوچان بوده است.[۶] این منطقه در دوره صفویه به نام سید اشرف و بهعنوان تابعی از لاهیجان شناخته میشد.[۷] با گذر زمان و افزایش جمعیت، این ناحیه در سال ۱۳۵۸ش با نام آستانه اشرفیه به شهرستان تبدیل شد.[۸]
بنای اولیه و بانیان بقعه
بنای اولیه بقعه، احتمالاً در قرون نخستین اسلامی ساخته شده است. بر اساس کتیبهای موجود، این بنا ممکن است توسط گوهرشاد خانم، دختر کیا رستم احداث شده باشد.[۹] متن این کتیبه که حاوی واژههایی مانند "قروه" یا "فروه" است، موجب بروز تفسیرهای متفاوتی درباره تاریخ دقیق ساخت شده است.[۱۰] در منابع مختلف، سالهای متفاوتی مانند ۳۱۱ق،[۱۱] ۵۵۰ق[۱۲] را بهعنوان زمان ساخت بقعه ذکر کردهاند.
توسعه، بازسازی و تغییرات معماری
مدارک تاریخی نشان میدهد این بقعه در قرون دهم و یازدهم هجری بهعنوان زیارتگاه مهم منطقه شناخته میشده است.[۱۳] در سال ۱۳۲۵ق، مقبره بر اثر طغیان سفیدرود آسیب دید و در سال ۱۳۲۸ق بازسازی شد.[۱۴] ضریح فعلی بقعه در سال ۱۳۶۴ش نصب گردید.[۱۵] در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ش تعمیرات اساسی انجام شد و نمای داخلی و خارجی با سنگ مرمر و کاشیهای جدید تزیین گردید.[۱۶]
آثار و اشیای تاریخی
از مهمترین آثار تاریخی بقعه میتوان به کتیبه منسوب به گوهرشاد خانم اشاره کرد که بر عَلَم بالای گنبد نصب بوده و حاوی اطلاعاتی درباره بانی و تاریخ ساخت است.[۱۷] تفسیر دقیق این کتیبه و تعیین سال ساخت واقعی، همچنان موضوع بحث میان پژوهشگران است.[۱۸]
آداب و رسوم
امامزاده سید جلالالدین اشرف بهعنوان یکی از کانونهای مهم آیینهای مذهبی در گیلان شناخته میشود. این زیارتگاه میزبان مراسم و آیینهای متنوعی در طول سال است که ریشه در سنتهای دیرینه منطقه دارد.
مراسم محرم و صفر
از شاخصترین آیینهای این حرم میتوان به مراسم عَلَمبندی در آستانه محرم و علمواچینی در پایان صفر اشاره کرد.[۱۹] عزاداریهای محرم با حضور هیئتهای مذهبی از سراسر استان برگزار میشود که شامل مراسم ویژهای همچون آتشزدن خیمهها در ظهر عاشورا و عزاداری اربعین حسینی است.[۲۰]
آیینهای ماههای رمضان و رجب
در رمضان، مراسم افطاری خانوادگی و برنامههای ویژه این ماه در حرم برگزار میشود. همچنین آیینهایی مانند روضهخوانی در ایام وفات حضرت محمد(ص)، مراسم شهادت امام حسن مجتبی(ع) و پخت و توزیع آش نذری حضرت فاطمه(س) از دیگر برنامههای ثابت این حرم به شمار میروند.[۲۱]
موسیقی آیینی و ادبیات شفاهی
از ویژگیهای منحصربهفرد این حرم، اجرای چاووشخوانی و کُرنانوازی در مراسم عزاداری است. این آیینهای موسیقایی، ریشه در سنتهای کهن منطقه دارد. همچنین بازتاب آستانه اشرفیه در ادبیات شفاهی و ترانههای محلی گیلان مشهود است.[۲۲]
گفته شده که امروزه این حرم بهعنوان یکی از مهمترین مراکز فرهنگی-مذهبی شمال ایران شناخته میشود و در تقویت هویت مذهبی و فرهنگی منطقه نقش بسزایی ایفا میکند.[۲۳]
پانویس
- ↑ خزاعی، بحرالانساب، بیتا، ص۹۸
- ↑ مهدوی سعیدی نجفی، سادات متقدمۀ لاهیجان، بیتا، ص۲۰۱
- ↑ باوفا و آقاجانپور گزافرودی، بررسی تاریخی پیرامون سید جلالالدین اشرف، ص۲۵
- ↑ مهدوی سعیدی نجفی، سادات متقدمۀ لاهیجان، بیتا، ص۲۰۳
- ↑ مهدوی سعیدی نجفی، سادات متقدمۀ لاهیجان، بیتا، ص۲۳۹
- ↑ مادلونگ، اَخبار اَئمه الزیدیه، ۱۹۸۷م، ص۱۶۸.
- ↑ قزوینی، تذکره میخانه، ۱۳۶۲ش، ص۸۳۷.
- ↑ گروه پژوهشگران ایران، کتاب گیلان، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۰.
- ↑ ستوده، از آستارا تا اِستارباد، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۸۱.
- ↑ مهدوی سعیدی نجفی، سادات متقدمۀ گیلان، بیتا، ص۲۳۵.
- ↑ ستوده، از آستارا تا اِستارباد، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۸۱.
- ↑ مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۱ش، ص۲۳.
- ↑ منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۷۲۳.
- ↑ رابینو، ولایات دارالمرز ایران-گیلان، ۱۳۶۶ش، ص۳۷۲.
- ↑ گروه پژوهشگران ایران، کتاب گیلان، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۵۷۱.
- ↑ ستوده، کتاب گیلان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۷۹-۱۸۳.
- ↑ ستوده، کتاب گیلان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۸۱.
- ↑ فومنی، تاریخ گیلان، ۱۳۴۹ش، ص۴۹.
- ↑ پژوهشگر و بخشی جعفرآبادی، جلالالدین اشرف، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ فقیه محمدی جلالی، سیمای کوچان، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ پژوهشگر و بخشی جعفرآبادی، جلالالدین اشرف، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ پژوهشگر و بخشی جعفرآبادی، جلالالدین اشرف، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ پژوهشگر و بخشی جعفرآبادی، جلالالدین اشرف، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
منابع
- پژوهشگر، ابوالقاسم، بخشی جعفرآبادی، سعادت، جلالالدین اشرف، ۸ دی ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- خزاعی، ابومحمد، بحرالانساب، ترجمه منسوب به سیدمرتضی علم الهدی، نسخه خطی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، بیتا.
- رابینو، ه.ل، ولایات دارالمرز ایران- گیلان، ترجمه جعفر خمامی زاده، رشت: طاعتی، چاپ سوم، ۱۳۶۶ش.
- روشن، محمد، جنگنامۀ حضرت سید جلالالدین اشرف، آستانه اشرفیه: آستان امامزاده سیدجلالالدین اشرف، چاپ اول، ۱۳۴۸ش.
- ستوده، منوچهر، از آستارا تا اِستارباد، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
- غلامی کفترودی، قاسم، تاریخ انقلاب سید جلالالدین اشرف(ع)، رشت: فرهنگ ایلیا، ۱۳۷۹ش.
- فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، سیمای کوچان، قم، بخشایش، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- فومنی، عبدالفتاح، تاریخ گیلان، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۹ش.
- قزوینی، عبدالنبی فخرالزمانی، تذکره میخانه، تصحیح احمد گلچین معانی، تهران: اقبال، ۱۳۶۲ش.
- گروه پژوهشگران ایران، کتاب گیلان، زیر نظر ابراهیم اصلاح عربانی، تهران: گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴ش.
- مادلونگ، ویلفرد، اَخبار اَئمه الزیدیه فی طبرستان و دیلمان و جیلان، بیروت: المعهد الاَلمانی للابحاث الشرقیه، ۱۹۸۷م.
- مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تصحیح محمدحسین تسبیحی، تهران: شرق، ۱۳۶۱ش.
- منشی، اسکندربیگ، تاریخ عالم آرای عباسی، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، ۱۳۷۷ش.
- مهدوی سعیدی نجفی، محمد، سادات متقدمۀ گیلان، لاهیجان، بینا، بیتا.