براثا
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| کاربری | مسجد |
| مکان | بغداد |
| وقایع مرتبط | اقامت حضرت علی(ع) و نماز خواندن هنگام بازگشت از نهروان |
| مشخصات | |
| وضعیت | فعال |
بَراثا یا بُراثا به معنای «بیرونی»،[۱] نام محله و مسجدی در بغداد است. بَراثا در غرب بغداد، در منطقه کرخ و جنوب محله باب مُحوَّل واقع شده است.[۲] گفته شده این محله قدمتی بیش از خود بغداد دارد[۳] که در ابتدا روستایی در حدود سه کیلومتری مرکز تاریخی بغداد بوده که با گسترش شهر، به یکی از محلات آن بدل گشته است.[۴]
در منابع شیعی آمده است که حضرت علی(ع) هنگام بازگشت از جنگ نهروان در این محل نماز گزارد و در برخی نقلها گفتوگوی مفصلی میان ایشان و راهبی مسیحی و حتی اقامت چهارروزه آن حضرت ذکر شده است.[۵] برخی روایات نیز این مکان را محل نماز حضرت مریم(س)، حضرت عیسی(ع) و حضرت ابراهیم(ع) دانستهاند.[۶] فضایل بسیاری برای مسجد براثا برشمردهاند،[۷] از جمله وقوع «ردّ الشمس»[۸] و یکی از شش مسجد خاص شیعیان برای اعتکاف.[۹]
تاریخ بنای مسجد به امام علی(ع) نسبت داده شده،[۱۰] درحالیکه پیش از آن، در محل مسجد، دیر مسیحی وجود داشته است. همچنین، داستان ابو شعیب براثی و همسرش بهعنوان اولین مسلمانان این منطقه ذکر شده است.[۱۱]
به گفته پژوهشگران، در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری، مسجد براثا به پایگاه فعالیتهای شیعیان بغداد تبدیل و محلی برای نشر احادیث شیعی شد[۱۲] اما در سال ۳۱۳ق، به دستور مقتدر عباسی، مسجد ویران و زمین آن به قبرستان ملحق شد.[۱۳] اصطخری در سال ۳۴۰ق، تنها به سه مسجد در بغداد اشاره میکند که نماز جمعه در آنها برگزار میشده و نامی از مسجد براثا نمیبرد.[۱۴] اما در مقابل، ابناثیر[۱۵] گزارش میکند که در شعبان ۳۴۹ق، هنگامی که بهدلیل درگیری میان اهل سنت، نماز جمعه در شرق و غرب بغداد تعطیل شده بود، نماز جمعه در مسجد براثا با امنیت کامل و بدون وقفه اقامه میگردید[۱۶] اما از اوایل قرن پنجم قمری رونق آن کاسته شد[۱۷] تا اینکه در سال ۴۵۰ق به تعطیلی کشید[۱۸] و در قرن ششم، درهای مسجد به دستور خلیفه بسته بود.[۱۹]
در میانههای قرن هشتم، شهید اول از براثا بازدید و آن را مسجدی پابرجا توصیف کرد.[۲۰] مهمترین بازسازی این مسجد در سالهای ۳۲۸–۳۲۹ق صورت گرفت. در این بازسازی، زمینهای اطراف مسجد خریداری شد و قبرها و اجساد موجود در مکان غصبشده مسجد، نبش شده و به مکانی دیگر منتقل گردیدند. سپس مسجد با استفاده از گچ، آجر و سقف ساج بازسازی شد و اولین نماز جمعه در ماه جمادیالاول سال ۳۲۹ق در این مسجد اقامه گردید.[۲۱]
برخی بزرگان علمی، اجتماعی و سیاسی شیعه در براثا پرورش یافتهاند[۲۲] یا وصیت کردهاند نماز پیکرشان در این مسجد خوانده شود یا در اطراف آن دفن گردند.[۲۳] ابوالعباس ضبّی وزیر از جمله کسانی است که پیکر او از براثا به کربلا تشییع شد.[۲۴] گاهی براثا با «مشهدالعتیقه» اشتباه گرفته شده است.[۲۵] تاریخ این مسجد در کتاب تاریخ مسجد براثا اثر علی بن حسینی و همچنین در قصیدهای از محمد سماوی بررسی شده است.[۲۶]
امروزه با توسعۀ کاظمین، براثا به این شهر پیوسته و یکی از مراکز مهم برگزاری نماز جمعه بغداد است[۲۷] در سال ۱۳۸۵ش نیز طی حملهای تروریستی ۶۹ نفر در این مسجد به شهادت رسیدند.[۲۸]
پانویس
- ↑ فرنکل، واژگان بیگانه آرامی در عربی، ۱۹۶۲م، ص۲۰؛ لسترنج، بغداد در دوره خلافت عباسی، ۱۹۸۳م، ص۱۵۶.
- ↑ ابنحوقل، صورة الارض، ۱۹۳۸م، ج۱، ص۲۴۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۵۳۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۵۳۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۱۹۹-۲۰۰؛ راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۵۵۲-۵۵۴.
- ↑ راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۵۵۳-۵۵۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۲۱۱-۲۱۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶-۳۰؛ حر عاملی، وسایل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۲۸۷-۲۸۸.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۲۸۵-۲۸۶.
- ↑ کاشفالغطاء،کشف الغطاء ۱۲۷۱ق، ج۲، ص۳۳۵.
- ↑ ابنحوقل، صورة الارض، ۱۹۳۸م، ج۱، ص۲۴۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۲۱۸.
- ↑ ابنجوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۹، ص۱۵۲-۱۵۳.
- ↑ شیخ مفید، الامالی، ۱۴۰۳ق، ص۱۶۵؛ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق. ص۲۶۹.
- ↑ ابنجوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۵-۱۴.
- ↑ لسترنج، بغداد در دوره خلافت عباسی، ۱۹۸۳م، ص۳۲۰و۱۵۶.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۹۶۵م، ج۸، ص۵۳۳.
- ↑ لسترنج، بغداد در دوره خلافت عباسی، ۱۹۸۳م، ص۳۲۰و۱۵۶.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۹۶۵م، ج۴، ص۳۹۳-۳۹۴؛ ابنکثیر، البدایه والنهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۲، ص۲۶.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۵۳۲.
- ↑ سمعانی، الانساب، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۱۲۴.
- ↑ شهید اول، ذکری الشیعه، ۱۲۷۲ق، ص۱۵۵.
- ↑ ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۵.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۵۳۳-۵۳۴.
- ↑ صولی، کتاب الاوراق، ۱۹۳۵م، ص۸۳، ۲۴۹.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۱۵۵.
- ↑ جواد و احمد سوسه، دلیل خارطه بغداد المفصل، ۱۳۷۸ق، ص۸۵، ۹۸.
- ↑ خلیلی، موسوعة العتبات المقدسه، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۷۷.
- ↑ انفجار بزرگ در مسجد تاریخی براثا، روزنامه ایران.
منابع
- ابنجوزی، عبدالرحمان، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۲ق.
- ابناثیر، علی بن محمد جزری، الکامل فی التاریخ، بیروت،دار صادر، ۱۹۶۵م.
- ابنخوقل، محمد بن حوقل، صورة الأرض، چاپ کرامرس لیدن، ۱۹۳۸م.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، نشر الشریف الرضی، ۱۴۲۱ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- جعفریان، رسول، اطلس شیعه، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۸۷ش.
- جواد، مصطفی و احمد سوسه، دلیل خارطه بغداد المفصل، بغداد، بینا، ۱۳۷۸ق/۱۹۵۸م.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالرحمان معلمی یمانی، حیدرآباد دکن، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م
- شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، چاپ سنگی، ۱۲۷۲ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، اَلاَمالی، تحقیق مؤسسة البعثه، قم، دارالثقافه، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الامالی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۳ق.
- صولی، محمد بن یحیی، کتاب الاوراق، قاهره، به کوشش هیورث دن، ۱۹۳۵م.
- قطب راوندی، سعید بن هبةالله، قم، مؤسسة الإمام المهدی علیهالسلام، ۱۴۰۹ق.
- کاشفالغطاء، جعفر بن خضر، کشف الغطاء عن مبهمات شریعه الغراء، تهران، چاپ سنگی، ۱۲۷۱ق.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، تهران، پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- Fraenkel, S., Die aram L ischen Fremdw N rter im Arabischen, *Hildesheim, 1962;
- Le Strange, G., Baghdad During the Abbasid Caliphate, Westport, 1983.
پیوند به بیرون
- دانشنامه جهان اسلام
- دائره المعارف بزرگ اسلامی
- مقاله مسجد براثا
- مقاله "إطلالة تاریخیة مختصرة عن تاریخ جامع بُراثا الشیعی" به زبان عربی