مسجد سهله

مسجد سهله
اطلاعات اوليه
تأسیس	قرن اول قمری
کاربری	مسجد
مکان	کوفه
نام‌های دیگر	مسجد سهیل • مسجد بنی‌ظفر • عبدالقیس
وقایع مرتبط	محل سکونت برخی پیامبران(ع) • محل حکومت امام زمان(ع) پس از ظهور
مشخصات
وضعیت	فعال
معماری
بازسازی	۱۴۱۹ق
وبگاه	سایت مسجد سهله

مسجد سَهْله در نزدیکی کوفه، از مساجد مورد توجه شیعیان که در فرهنگ شیعه با امام مهدی(ع) پیوندی ویژه دارد. بر اساس برخی روایت‌ها، این مسجد محل زندگی یا حضور برخی پیامبران بوده و امام مهدی(ع) بعد از ظهور این مسجد را محل زندگی و محل حکومت خود قرار می‌دهد. گزارش‌هایی از دیدار برخی شیعیان با امام زمان(عج) در این مسجد نقل شده است و برخی شیعیان نیز به امید ملاقات او، چهل شبِ چهارشنبه در مسجد سهله حضور می‌یابند.

روایت‌هایی در فضیلت و آداب این مسجد بیان شده است. در بخش‌های مختلف مسجد، مقام‌هایی منسوب به پیامبران و امامان وجود دارد که برای هر یک اعمال و دعاهای ویژه‌ای نقل شده است. برخی احادیث به پناه‌جویی به خدا در این مسجد و تأثیر آن در رفع گرفتاری‌ها اشاره دارد.

این مسجد در دوره‌های مختلف بازسازی شده و از سال ۱۴۱۹ق طرح بازسازی و توسعه گسترده آن آغاز شده است.

اهمیت و جایگاه

مسجد سهله از مساجد مورد اهتمام شیعیان است که برخی از پیروان این مذهب برای درک فضیلت نمازگزاردن در آن، به این مسجد سفر می‌کنند.^[۱] مسجد سهله در شهر کوفه، در حدود دو کیلومتری شمال‌غربی مسجد کوفه قرار دارد.^[۲] در فضیلت و آداب مسجد سهله روایات متعددی وجود دارد.^[۳] در کتاب‌های حدیثی^[۴] و کتاب‌های مربوط به اعمال مکان‌های مقدس^[۵] نیز باب مستقلی به فضیلت این مسجد و اعمال مربوط به آن اختصاص یافته است. مطابق روایتی که ابن‌الفقیه در کتاب البلدان از امام علی(ع) نقل کرده، مسجد سهله یکی از چهار مسجد بناشده در چهار بقعۀ مقدس کوفه است.^[۶]

برخی روایات، مسجد سهله را مکانی مرتبط با پیامبران دانسته‌اند؛ از جمله اینکه پیامبران در آن نماز گزارده‌اند^[۷] و این مسجد محل زندگی برخی پیامبران و حضور حضرت خضر بوده و حضرت داود از آنجا به نبرد جالوت رفته است.^[۸] همچنین، طبق روایتی در کتاب تهذیب، نفخ صور و محشر قیامت در این مسجد رخ خواهد داد.^[۹]

نام مشهور این مسجد «سهله» است و احتمال داده شده، این نام به دلیل هموار و مسطح‌بودنِ (سهلة) زمین مسجد و اراضی پیرامون آن انتخاب شده باشد.^[۱۰] از دیگر نام‌های آن می‌توان به «مسجد ظفر»، «مسجد سُهیل» (نام یکی از عبادت‌کنندگان یا خادمان مسجد)، «مسجد القری» و «مسجد البرّی» (به دلیل فراوانی احسان و انجام نیکی ـ برّ ـ در این مسجد) اشاره کرد.^[۱۱]

درباره مسجد سهله کتاب‌ها و آثار مختلفی نوشته شده است که از جمله آنها می‌توان به «الامام المهدی(عج) بین مسجدین»^[۱۲] و «دلیل مسجد السهلة المعظم»^[۱۳] دو اثر مُضَر سید علی‌خان مدنی، متولّی مسجد سهله و از نوادگان سید علی‌خان کبیر، اشاره کرد.

پناه‌جستن به خدا در مسجد

از ویژگی‌های مسجد سهله، پناه‌جستن (استجاره) در آن از بلا و گرفتاری است؛ چنان‌که در کتاب حدیثی وسائل الشیعه، باب مخصوصی در این باره وجود دارد و در آن احادیث مربوط به پناه‌جستن به خدا در این مسجد و دعا برای رفع گرفتاری‌ها ذکر شده است.^[۱۴] در روایتی از امام صادق(ع) درباره مسجد سهله آمده است که زید بن علی ، رهبر قیام علیه بنی‌اُمیّه، قصد داشت برای نماز به این مسجد برود، اما به دلیل پیش‌آمدی از این کار بازماند. امام صادق(ع) با اشاره به جایگاه ویژه مسجد سهله، بیان کرد که اگر زید در آنجا به خدا پناه می‌برد، خداوند یک سال (و مطابق روایتی دیگر، بیست سال^[۱۵]) به او پناه می‌داد.^[۱۶] مطابق روایتی از امام سجاد(ع) کسی که در مسجد سهله دو رکعت نماز گزارد، خدا سال‌هایی (یا دو سال^[۱۷]) بر عمرش می‌افزاید.^[۱۸] همچنین در روایت دیگری از امام صادق آمده، هر که بین نماز مغرب و عشا در این مسجد دو رکعت نماز گزارد، خدا گرفتاری او را برطرف می‌سازد.^[۱۹]

آیین شب‌های چهارشنبه و ارتباط با امام زمان

مسجد سهله در فرهنگ شیعه با امام مهدی(ع) پیوندی ویژه دارد؛^[۲۰] مطابق برخی روایات، امام مهدی(عج) پس از ظهور، این مسجد را محل زندگی^[۲۱]، محل حکومت و تقسیم بیت‌المال قرار خواهد داد.^[۲۲] همچنین، گزارش‌های متعددی از تشرف به نزد امام مهدی(عج) در این مسجد نقل شده است.^[۲۳] از جمله، از سید بحرالعلوم (۱۱۵۵-۱۲۱۲ق) نقل شده که حضرت مهدی(عج) را در حال مناجات در این مسجد دیده^[۲۴] و سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی (۱۳۱۵-۱۴۱۱ق) نیز از دیدار و گفت‌وگو با امام عصر(عج) در این مکان خبر داده است.^[۲۵]

از دیگر جلوه‌های این پیوند، حضور شیعیان در مسجد سهله در شب‌های چهارشنبه به امید دیدار امام مهدی(عج) است. بر اساس گزارشی از محدث نوری، در میان افراد دین‌دار این باور شهرت داشته که حضور چهل شبِ چهارشنبه پیاپی در مسجد سهله با نیت دیدار امام مهدی(عج)، موجب تشرف نزد او می‌شود.^[۲۶] ازاین‌رو، برخی عالمان شیعه نیز به حضور در این مسجد در شب‌های چهارشنبه اهتمام داشته و برخی با پای پیاده به آنجا می‌رفتند.^[۲۷] برخی شیعیان نیز همچنان چهل شب چهارشنبه در مسجد سهله حاضر شده، به دعا و عبادت می‌پردازند.^[۲۸]

به گفته محمد سعید طریحی، این سنت را محمدحسن صاحب جواهر بنیان نهاده است و احتمالاً روایاتی که ظهور امام مهدی(ع) را در چنین زمانی دانسته‌اند، در شکل‌گیری آن مؤثر بوده است.^[۲۹] همچنین، احتمال داده شده که ریشه این سنت به سید ابن طاووس بازگردد؛^[۳۰] زیرا او در کتاب مصباح الزائر، شب چهارشنبه و فاصله میان نماز مغرب و عشاء را بهترین زمان برای انجام اعمال مسجد سهله دانسته است.^[۳۱]

تاریخچه بنا و بازسازی مسجد

مسجد سهله از مساجد ساخته‌شده در قرن نخست هجری است^[۳۲] که به گفته برخی گزارش‌ها، تاریخ ساخت آن به پیش از ورود امام علی(ع) به کوفه بازمی‌گردد.^[۳۳] این مسجد پس از فتح کوفه و استقرار مسلمانان در آن، به دست طایفه بنی‌ظَفَر، از شاخه‌های انصار، ساخته شد^[۳۴] و ازاین‌رو در متون قدیمی با نام «مسجد بنی‌ظفر» شناخته می‌شود.^[۳۵] به گفته جعفر خلیلی، مؤلف کتاب موسوعة العتبات المقدسه، مسجد سهله تنها مسجد باقی‌مانده از مساجدی است که قبایل پس از ساخت مسجد جامع بنا کردند.^[۳۶]

به گزارش محمد سعید طریحی، تاریخ‌پژوه عراقی، بنای مسجد و دیوارهای پیرامون آن در دوره‌های مختلف حکومت‌های ایرانی، از جمله ایلخانیان، تجدید بنا شده است.^[۳۷] این بازسازی‌ها و تعمیرات پی‌درپی، بناها و کتیبه‌های پیشین را از میان برده و اطلاعاتی از پیشینه تاریخی مسجد را نیز از بین برده است.^[۳۸]

بازسازی مسجد سهله به دستور سید محمدسعید حکیم از سال ۱۴۱۹ق آغاز شد و با وجود مشکلات مالی و شرایط سیاسی و اجتماعی عراق ادامه یافت. در این طرح، بخش‌های اصلی مسجد، دیوار پیرامونی و چند مقام منسوب به پیامبران بازسازی شد و صحن شرقی، تأسیسات آب، ساختمان اداری و سالن همایش نیز سامان‌دهی شد. از سال ۱۴۳۰ق، طرح‌های توسعه و بازسازی مسجد سهله با تشکیل دوباره هیئت عمران ادامه یافت. این طرح‌ها شامل توسعه فضاهای پیرامونی در چهار جهت، احداث صحن‌های جدید، کتابخانه، مدرسه دینی، سالن همایش، فضاهای خدماتی و اقامتی و ایجاد مسیرهای تردد و فضای سبز بود. همچنین بازسازی مقام امام زمان(عج) و امام زین‌العابدین(ع)، محراب مقام امام صادق(ع)، گنبد و نمای بیرونی مسجد، احداث مناره جدید و توسعه امکانات مسجد در برنامه قرار گرفت.^[۳۹]

مقام‌ها و اعمال مسجد

فضای مسجد سهله از دو بخش شبستان و صحن تشکیل شده و در بخش‌های مختلف آن، محراب‌هایی منسوب به پیامبران و امامان وجود دارد که «مقام» نامیده می‌شود.^[۴۰] در کتاب‌های ادعیه، برای هر یک از این مقام‌ها آداب و دعاهای ویژه‌ای ذکر شده است.^[۴۱] اعمال مربوط به مسجد سهله که در کتاب مزار کبیر آمده، مورد پذیرش قرار گرفته است.^[۴۲] بااین‌حال، برخی پژوهشگران اصل اقامت و عبادت برخی پیامبران در این مسجد را پذیرفته‌اند، اما در تطبیق مقام‌های کنونی با محل حضور آنان تردید کرده‌اند.^[۴۳]

تصویری از مقام امام زمان(عج).
تصویری از مقام امام سجاد(ع).
تصویری از مقام امام صادق(ع).
تصویری از مقام حضرت ابراهیم(ع).
تصویری از مقام انبیاء و صالحین.
تصویری از مقام حضرت ادریس(ع).
تصویری از مقام حضرت خضر(ع).

جستارهای وابسته

پانویس

↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳.
↑ خلیلی، موسوعة العتبات المقدسة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۳.
↑ فقیه بحرالعلوم و خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق، مشعر، ج۱، ص۱۲۱.
↑ برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۹۴؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۵.
↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌قولویه قمی، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۲۷؛ شیخ مفید، کتاب المزار، ۱۴۱۳ق، ص۱۲؛ شهید اول، المزار، ۱۴۱۰ق، ص۲۵۴.
↑ ابن‌الفقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۲۱۰.
↑ ابن‌قولویه قمی، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۰.
↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۹۴.
↑ شیخ طوسی، التهذیب، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۸.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۶.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۶-۱۷۷.
↑ مدنی، الامام المهدی(عج) بین مسجدین، ۱۴۳۳ق، صفحه شناسنامه کتاب.
↑ مدنی، دلیل مسجد السهلة المعظم، ۱۴۳۷ق، صفحه شناسنامه.
↑ نگاه کنید به: حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۵.
↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۶.
↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۶.
↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۴۳۶.
↑ ابن‌مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۱۳۴.
↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۷.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳.
↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۹۵.
↑ خصیبی، الهدایة الکبری، ۱۴۱۹ق، ص۴۰۰.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳؛ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ طوسی، کتاب الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۶۹؛ نوری، جنة المأوی، ۱۴۱۲ق، ص۱۳۶؛ موسوی اصفهانی، احسن الودیعه، ۱۳۹۴ش، ص۱۹۲.
↑ طبرسی نوری، النجم الثاقب، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۸۵.
↑ علوی، قبسات، ۱۴۳۴ق، ۱۰۹-۱۱۳.
↑ نوری، جنة المأوی، ۱۴۱۲ق، ص۱۳۶.
↑ مدنی، دلیل مسجد السهلة المعظم، ۱۴۳۷ق، ص۵۱.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۴.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳.
↑ فقیه بحرالعلوم و خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق، مشعر، ج۱، ص۱۲۳.
↑ ابن‌طاووس، مصباح الزائر، ۱۴۱۷ق، ص۱۰۵.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳.
↑ خلیلی، موسوعة العتبات المقدسة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۴.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۵.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۵؛ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌الفقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۲۱۰؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۱، ص۱۳۷.
↑ خلیلی، موسوعة العتبات المقدسة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۳.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۵-۱۸۶.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۶.
↑ مدنی، دلیل مسجد السهلة المعظم، ۱۴۳۷ق، ۱۳۸-۱۴۲.
↑ تونه‌ای، موعودنامه، ۱۳۸۸ش، ص۶۴۹.
↑ فقیه بحرالعلوم و خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق، مشعر، ج۱، ص۱۲۴.
↑ موسوی جزائری، «مقدمه»، ۱۴۰۴ق، ص۸.
↑ طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۴.

منابع

ابن‌الفقیه، احمد بن محمد، البلدان، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۶ق.
ابن‌طاووس، علی بن موسی، مصباح الزائر، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
ابن‌قولویه قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، دار المرتضویه، ۱۳۵۶ش.
ابن‌مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۹ق.
تونه‌ای، مجتبی، موعودنامه (فرهنگ الفبایی مهدویت)، قم، میراث ماندگار، ۱۳۸۸ش.
حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، مؤسسة آل‌البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
خصیبی، حسین بن حمدان، الهدایة الکبری، بیروت، البلاغ، ۱۴۱۹ق.
خلیلی، جعفر، موسوعة العتبات المقدسة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۷ق.
شهید اول، محمد بن مکی، المزار، قم، مدرسه امام مهدی(عج)، ۱۴۱۰ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبه، قم، دار المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۱ق.
طریحی، محمد سعید، العتبات المقدسة فی الکوفه، بیروت، دار الکتبی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
علامه مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
علوی، عادل، قبسات من حیاة سیدنا الاستاذ آیة‌الله العظمی السید شهاب‌الدین المرعشی النجفی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۳۴ق/۱۳۹۱ش.
فقیه بحرالعلوم، سید محمدمهدی، و احمد خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق (معرفی زیارت‌گاه‌های مشهور در کشور عراق)، تهران، مشعر، بی‌تا.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
مدنی، مضر سید علی‌خان، الامام المهدی(عج) بین مسجدین، بیروت، دار المتقین، ۱۴۳۳ق.
مدنی، مضر سید علی‌خان، دلیل مسجد السهلة المعظم، نجف، مؤسسه مسجد معظم سهله، ۱۴۳۷ق.
موسوی اصفهانی، محمدمهدی، احسن الودیعة فی تراجم مشاهیر مجتهدی الشیعة، قم، مؤسسة تراث الشیعة، ۱۳۹۴ش.
موسوی جزائری، طیب، «مقدمه»، در کتاب تفسیر القمی تألیف علی بن ابراهیم قمی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
نوری، حسین بن محمدتقی، النجم الثاقب فی احوال الامام الحجة الغائب، قم، انوار الهدی، ۱۴۱۵ق.
نوری، حسین بن محمدتقی، جنة المأوی فی من ذکر فاز بلقاء الحجه، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۱۲ق.

پیوند به بیرون

سهله، مسجد

[1] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳.

[2] خلیلی، موسوعة العتبات المقدسة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۳.

[3] فقیه بحرالعلوم و خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق، مشعر، ج۱، ص۱۲۱.

[4] برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۹۴؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۵.

[5] برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌قولویه قمی، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۲۷؛ شیخ مفید، کتاب المزار، ۱۴۱۳ق، ص۱۲؛ شهید اول، المزار، ۱۴۱۰ق، ص۲۵۴.

[6] ابن‌الفقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۲۱۰.

[7] ابن‌قولویه قمی، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۰.

[8] کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۹۴.

[9] شیخ طوسی، التهذیب، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۸.

[10] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۶.

[11] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۶-۱۷۷.

[12] مدنی، الامام المهدی(عج) بین مسجدین، ۱۴۳۳ق، صفحه شناسنامه کتاب.

[13] مدنی، دلیل مسجد السهلة المعظم، ۱۴۳۷ق، صفحه شناسنامه.

[14] نگاه کنید به: حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۵.

[15] حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۶.

[16] حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۶.

[17] علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۴۳۶.

[18] ابن‌مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۱۳۴.

[19] حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۶۷.

[20] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳.

[21] کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۹۵.

[22] خصیبی، الهدایة الکبری، ۱۴۱۹ق، ص۴۰۰.

[23] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳؛ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ طوسی، کتاب الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۶۹؛ نوری، جنة المأوی، ۱۴۱۲ق، ص۱۳۶؛ موسوی اصفهانی، احسن الودیعه، ۱۳۹۴ش، ص۱۹۲.

[24] طبرسی نوری، النجم الثاقب، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۸۵.

[25] علوی، قبسات، ۱۴۳۴ق، ۱۰۹-۱۱۳.

[26] نوری، جنة المأوی، ۱۴۱۲ق، ص۱۳۶.

[27] مدنی، دلیل مسجد السهلة المعظم، ۱۴۳۷ق، ص۵۱.

[28] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۴.

[29] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳.

[30] فقیه بحرالعلوم و خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق، مشعر، ج۱، ص۱۲۳.

[31] ابن‌طاووس، مصباح الزائر، ۱۴۱۷ق، ص۱۰۵.

[32] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۳.

[33] خلیلی، موسوعة العتبات المقدسة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۴.

[34] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۵.

[35] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۵؛ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌الفقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۲۱۰؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۱، ص۱۳۷.

[36] خلیلی، موسوعة العتبات المقدسة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۳.

[37] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۵-۱۸۶.

[38] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۶.

[39] مدنی، دلیل مسجد السهلة المعظم، ۱۴۳۷ق، ۱۳۸-۱۴۲.

[40] تونه‌ای، موعودنامه، ۱۳۸۸ش، ص۶۴۹.

[41] فقیه بحرالعلوم و خامه‌یار، زیارتگاه‌های عراق، مشعر، ج۱، ص۱۲۴.

[42] موسوی جزائری، «مقدمه»، ۱۴۰۴ق، ص۸.

[43] طریحی، العتبات المقدسة فی الکوفة، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۴.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

[۴۳]

ن ب و عراق
شهرها و مناطق	بین النهرین • نجف • کربلا • سامرا • کاظمین • حله • بغداد • بصره • کوفه • اربیل • نخیله • حوأب • دجیل • جزیره • ذی‌قار • کناسه کوفه • کرخ • کفل • نهروان
شخصیت‌ها	سید محسن حکیم • سید محمدباقر صدر • سید محمد صدر • بنت‌الهدی صدر • سید محمدباقر حکیم • سید محمدسعید حکیم • سید عبدالعزیز حکیم • سید عمار حکیم • سید محمدمهدی حکیم • سید یاسین موسوی • سید مقتدی صدر• نوری مالکی • ابراهیم جعفری • حیدر عبادی • باقر شریف قرشی • احمد وائلی • ابومهدی المهندس • صدام حسین • اکرم الکعبی • قیس الخزعلی • احمد الحمیداوی • ابوآلاء الولائی • سید عبدالصاحب حکیم • سید عبدالهادی حکیم
مکان‌های زیارتی	حرم امام علی • حرم امام حسین • حرم کاظمین • حرم عسکریین • قبرستان وادی‌السلام • حرم حضرت عباس(ع) • مرقد طفلان مسلم • سرداب مقدس • مرقد حر بن یزید ریاحی • مقام صافی‌صفا • خانه امام علی(ع) در کوفه • امامزاده شریفه دختر امام حسن(ع) • بنات الحسن(ع)
احزاب و گروه‌ها	حزب الدعوة الاسلامیة • مجلس اعلای اسلامی • ترکمانان • کردهای فیلی • شبک‌ها • خاندان حکیم • جیش المهدی • خاندان صدر • جماعة العلماء فی النجف الاشرف • سازمان بدر • حشد الشعبی • حزب بعث عراق • کتائب حزب‌الله عراق • عصائب اهل الحق • کتائب سیدالشهداء عراق • مقاومت اسلامی نجباء
مساجد	مسجد کوفه • مسجد سهله • مسجد براثا • مسجد حنانه • مسجد هندی • مسجد شیخ انصاری • مسجد شیخ طوسی • مسجد الخضراء • مسجد صعصعة بن صوحان • مسجد زید بن صوحان • مسجد عمران بن شاهین • مسجد الحمراء • مسجد جامع بصره
مراکز علمی و کتابخانه‌ها	حوزه علمیه نجف • حوزه علمیه بغداد • حوزه علمیه حله • حوزه علمیه کربلا • حوزه علمیه سامرا • کتابخانه علامه امینی • کتابخانه حکیم • مدرسه علمیه آیت‌الله بروجردی • کتابخانه حرم امام علی • مدرسه آخوند • مدرسه سید یزدی • مدرسه خلیلی • مدرسه شربیانی • فهرست مدارس علمیه نجف • مدرسه قوام • جامعة النجف الدینیة • مدرسه غرویه • مدرسه قزوینی • مدرسه ایروانی • مدرسه بخارایی • مدرسه سیوری
رویدادهای مهم	جنگ جمل • جنگ نهروان • صلح امام حسن(ع) • واقعه کربلا • قیام مختار • قیام توابین • قیام زید بن علی • جنگ ایران و عراق • تخریب حرم امام حسین(ع) • تخریب حرم عسکریین(ع) • کشتار دجیل
مطبوعات و رسانه‌ها	مجلة الاضواء • شبکه العهد • شبکه الاتجاه • شبکه الغدیر • شبکه الفرات • شبکه النعیم • مجله بیوت المتقین
قیام‌ها	انتفاضه شعبانیه • انتفاضه صفر • انقلاب ۱۹۲۰ عراق
وابسته	حائر حسینی • معاودین • عتبات عالیات • اعمال مسجد کوفه • فهرست کتابخانه‌های نجف • عراق عرب • ستاد بازسازی عتبات عالیات • مکتب کلامی بغداد • مکتب حدیثی حله • موقوفه اود • طریق العلماء • کوفیان • دارالاماره کوفه • خان‌النص
سوریه

ن ب و مساجد
عربستان	مسجدالحرام • مسجدالنبی • مسجد قبا • مسجد شجره • مسجد ردالشمس • مسجد خیف • مسجد غدیر خم • مسجد قبلتین • مسجد تنعیم • مسجد الاجابة (مکه) • مسجد الاجابة (مدینه) • مسجد جن • مسجد غمامه • مساجد سبعه • مسجد حمزه (مدینه) • مسجد علی بن ابی‌طالب (مدینه)
عراق	مسجد کوفه • مسجد سهله • مسجد براثا • مسجد حنانه • مسجد شیخ طوسی • مسجد شیخ انصاری • مسجد هندی • مسجد الخضراء • مسجد صعصعه • مسجد زید بن صوحان • مسجد عمران بن شاهین • مسجد الحمراء • مسجد جامع بصره • مسجد جواهری • مسجد آصفیه (بغداد)
ایران	مسجد جمکران • مسجد گوهرشاد • مسجد آقابزرگ کاشان • مسجد جامع اصفهان • مسجد امام اصفهان • مسجد حکیم اصفهان • مسجد سلماسی • مسجد شیخ لطف‌الله • مسجد جامع یزد • مسجد اعظم قم • مسجد امام حسن عسکری قم • مسجد سید اصفهان • مسجد امام خمینی • مسجد سید عزیز‌الله • مسجد کبود • مسجد نصیرالملک • مسجد جامع قم • مسجد جامع کرمان • مسجد ملک کرمان • مسجد ارک تهران • مسجد وکیل شیراز • مسجد کرامت • مسجد فیل • مسجد هدایت تهران • مسجد جامع عتیق شیراز • مسجد لرزاده • مسجد صاحب‌الامر تبریز • مسجد الجواد • مسجد جاوید • مسجد امین‌الدوله • مسجد ابوذر (تهران) • مسجد جلیلی • مسجد قبا (تهران) • مسجد جامع نارمک • مسجد فرط • مسجد دانشگاه تهران
فلسطین	مسجدالاقصی • مسجد صخره
سوریه • مصر • یمن • ...	مسجد جامع اموی • مسجد حاکم مصر • مسجد جیوشی • مسجد امام علی صنعا • مسجد امام صادق بحرین • مسجد سیده عایشه (قاهره) • مسجد الاقمر
مرتبط	مسجد • مسجد جامع • محراب • مناره • منبر • عمران مسجد • خبرگزاری شبستان • روز جهانی مسجد • تخریب مسجد • آتش‌زدن مسجد جامع کرمان
نماز • مسجدالنبی