تهامه
 | کتابشناسی یا ارجاعات این مقاله ناقص است. میتوانید با اصلاح نحوهٔ ارجاع به منابع بر طبق شیوهنامهٔ ارجاع به منابع، به ویکیشیعه کمک کنید. |
تِهامَه، دشتی ساحلی در امتداد دریای سرخ در غرب شبهجزیره عربستان است و مکه نیز که جزئی از این ناحیه به شمار میآید، گاه «تهامه» نامیده میشود. تهامه دارای کوههای مشهوری مانند رَضْوی، ابوقُبیس، صفا، عرفات و حِراء است. از شهرهای تهامه میتوان به الوَجْه، مدینه و ینبع در شمال، مکه و جده در بخش میانی، و جازان (جیزان)، حدیده، زَبید، حَیس و بیتالفقیه در جنوب اشاره کرد که برخی از آنها مانند ینبع، جازان و حدیده از بندرهای این منطقهاند و جبله، جُحفه (نزدیک غدیر خم)، بنیسعد (محل اقامت کودکی پیامبر(ص)) و حدیبیه از آبادیهای نامدار تهامه است.
در آغاز اسلام، برخی مردم تهامه در غزوات علیه مسلمانان جنگیدند، اما بیشتر به تدریج از طریق نامهها و فرستادگان پیامبر اکرم(ص) مسلمان شدند. پیامبر اسلام، فرماندهان و صحابهای مانند امام علی(ع) و خالد بن سعید را برای آموزش اسلام و مدیریت تهامه فرستاد و تهامه به قلمرو اسلام پیوست.
تهامه پس از خلافت ابوبکر شاهد شورش مرتدان از قبایل اشعری و عکّ بود که با اعزام سپاهی سرکوب شدند. بخشی از این قبایل بعداً به مدینه رفتند و در فتوحات اسلامی شرکت کردند. تهامه که پیش از وفات پیامبر(ص) یکی از بخشهای اداری یمن بود، در زمان ابوبکر با بخش اداری جند ادغام شد، سپس تحت ولایت امام علی(ع) قرار گرفت. در دوره اسلامی، طوایف و خاندانهای متعددی در تهامه حضور داشتند نظیر سادات علوی بنیاهدل، اشعریها، اصبحیها، ابیعقامه و بنیزواک.
موقعیت جغرافیایی
دشت وسیع تهامه از بندر عقبه در جنوب اردن تا سواحل جنوبی شبهجزیره عربستان نزدیک تنگه بابالمندب امتداد دارد و از مشرق به رشتهکوههای مدین و سراة و کوههای غربی یمن و از مغرب به دریای سرخ محدود میشود.[۱] تهامه دارای کوههای مشهوری مانند رَضْوی، ابوقُبیس، صفا، عرفات و حِراء است.[۲]
تهامه به سه بخش اصلی تقسیم میشود: الف- تهامه حجاز به مرکزیت مکه در شمال. تهامه به مکه نیز اطلاق میشد و به پیامبر اکرم(ص) از این جهت، تهامی میگفتند.[۳] ب- تهامه عسیر به مرکزیت ابها در میانه؛ ج- تهامه یمن به مرکزیت زبید در جنوب، که تهامه یمن شهرت بیشتری دارد[۴] تهامه یمن براساس قبایل ساکن، به چهار قسمت تقسیم میشود: سرزمین بنی مجید (مرکز الشقاق)، سرزمین اشعریها (مرکز زبید)، سرزمین عکّها که وسیعترین و مهمترین بخش است و شامل شهرهایی مانند باجل، بیت الفقیه و حدیده است، و سرزمین حکم بن سعدالعشیره (مرکز عثر).[۵]
تهامه دارای شهرها و آبادیهای متعدد است. شهرهای مهم شامل الوَجْه و مدینه و ینْبُع در شمال، مکه و جده در قسمت میانی و جازان (جیزان) و حدیده و زَبید (مهمترین شهر تهامه یمن در قرون نخستین اسلامی) و حَیس و بیت الفقیه در جنوب. بعضی از این شهرها، مانند ینبع و جازان و حدیده، از بندرهای معروف تهامه به شمار میروند.[۶] برخی از آبادیهای معروف و کهن تهامه اینهاست: جَبَله، جُحفه نزدیک محل غدیر خم، بنی سعد که پیامبر اکرم(ص) در کودکی مدتی در آنجا بود؛ و حُدَیبیه.[۷]
تهامه دوران قبل از اسلام
به گزارش مورخان، مردم تهامه، در سال ۵۷۰م، بر محمد بن خزاعی، کارگزار ابرهه، شوریدند و او را به قتل رساندند و این واقعه باعث لشکرکشی ابرهه به سوی مکه شد.[۸] در برخی دورهها، به ویژه اواخر قرن ششم میلادی و آغاز حکومت ایرانیان (ابناء) بر یمن، تهامه ولایتی مستقل بهشمار میرفت و تا ظهور اسلام تابع پادشاهان ساسانی بود.[۹]
در عصر جاهلیت، عمرو بن لحی از قبیله اَزدی، بتپرستی را در تهامه مانند سایر نقاط شبهجزیره عربستان رواج داد.[۱۰] مهمترین بتهای مردم عکّها و اشعریها شامل «سعد»، «المنطبق» که گفته میشود پس از اسلام شمشیری در آن یافت شد و پیامبر اکرم(ص) آن را «مخذم» نامید و به خود اختصاص داد، و «ذوالخلصه» که جریر بن عبدالله بجلی آن را شکست، بودند.[۱۱]
اسلام در تهامه
در آغاز دوره اسلامی، برخی از مردم تهامه در غزوات بدر، احد و خندق علیه مسلمانان جنگیدند،[۱۲] اما بیشتر مردم به تدریج از طریق نامهها و فرستادگان پیامبر اکرم(ص) مسلمان شدند.[۱۳]
در سال ششم هجری، اسلام در تهامه تبلیغ شد و در سال هفتم، گروهی از قبایل اشعری و عکّ مسلمان شدند.[۱۴] در سال هشتم، پیامبر اکرم(ص) خالد بن ولید را برای دعوت مردم یمن به جنوب تهامه فرستاد، اما او اعضای قبیله بنی جذیمه را کشت و خشم پیامبر را برانگیخت[۱۵] در قسمتهای جنوبی تهامه، «به اذان» کارگزار ساسانیان در یمن مسلمان شد و تهامه مانند دیگر نواحی یمن به قلمرو اسلام پیوست. پیامبر اکرم پس از آن، به اذان فرمانروای سراسر یمن از جمله تهامه شد.[۱۶]
پس از رواج اسلام در تهامه، پیامبر اکرم(ص) تعدادی از صحابه و بزرگان یمن، از جمله امام علی(ع)، خالد بن سعید بن عاص و فَروة بن مسیک مرادی را برای آموزش اصول اسلام و جمعآوری خراج یا به عنوان عاملان خود به این منطقه فرستاد.[۱۷]
تهامه پس از تثبیت اسلام
پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، سپاهی به فرماندهی سوید بن مقرن و خالد بن اسید برای سرکوب مرتدان و مخالفان به تهامه فرستاده شد[۱۸] بار دیگر عدهای از اهالی تهامه، به ویژه از قبایل اشعری و عکّ، مرتد شدند، اما سپاهیان اسلام به فرماندهی عبدالله بن ابی امیه بن مغیره مخزومی و طاهر بن ابی هاله آنها را سرکوب کردند.[۱۹] پس از این سرکوبی، گروهی از قبایل عکّ، مذحج و اشعری به مدینه رفتند و در فتوحات اسلامی شرکت کردند.[۲۰]
تهامه که تا زمان رحلت پیامبر اکرم(ص) یکی از سه مخلاف یمن بود، در دوره خلافت ابوبکر با مخلاف جند ادغام شد و سپس حضرت علی(ع) کل یمن از جمله تهامه را تحت یک ولایت قرار داد.[۲۱] تا اواخر قرن دوم هجری، تهامه بخشی از یمن بود و زیر نظر والیان اموی و سپس عباسی قرار داشت. به دلیل دوری از مراکز خلافت، این منطقه معمولاً از استقرار سیاسی نسبی و آرامش نسبی برخوردار بود.[۲۲]
خاندانهای مشهور
در دوره اسلامی، بعضی طوایف و خاندانها از جایگاه ویژهای در این سرزمین برخوردار شدند، مانند سادات علوی بنی اَهْدَل، اشعریها که در منطقه وسیعی از تهامه اقامت داشتند و اَصابح که مالک بن انس اصبحی (امام مذهب مالکی) به آن منسوب است.[۲۳] همچنین خاندان ابی عُقامه از مشهورترین خاندانهای این سرزمین و شافعی مذهب بودند، شماری از قاضیان تهامه از میان آنان بر خاستند[۲۴] و بنی زَواک که از سادات حسینی بودند.[۲۵]
بزرگان تهامه
| نام | ویژگیها و توضیحات |
|---|---|
| حصین بن نضله | معروف به کاهن، در دوران جاهلیت بزرگ اهل تهامه |
| عبدالرحمان غافقی تهامی | متوفی ۱۱۴، فاتح بخشی از فرانسه[۲۶] |
| ابوقرّه موسی بن طارق زبیدی | شاگرد مالک بن انس، مؤلف اولین مسند حدیث در تهامه[۲۷] |
| عبدالرحمان بن علی دیبَع زبیدی | مورخ قرن دهم، مؤلف قرّة العیون و بغیة المستفید |
| محمد مرتضی حسینی زبیدی | مؤلف تاج العروس |
| محمدبن ابی بکر (ابنحطاب زبیدی) | فقیه |
| علی بن عبدالرحمان حداد | ترویج کننده طریقت قادریه |
| علی بن عمر بن دعسین | مروج طریقه شاذلیه در تهامه[۲۸] |
| ابوبکر بن عیسی بن عثمان اشعری (ابنحنکاس) | فقیه حنفی بزرگ تهامه[۲۹] |
| ابوالحسن علی بن محمد تهامی | شاعر عرب مشهور (متوفی ۴۱۰ یا ۴۱۶ق)[۳۰] |
| حسن بن محمد تهامی | شاعر قرون چهارم و پنجم[۳۱] |
| حسین بن علی قمی (ابنقم) | شاعر صلیحیها[۳۲] |
| ابوموسی اشعری، ابوالحسن اشعری، سعد بن عبدالله اشعری | صحابیان، محدّثان، فقها و متکلمان اشعری منسوب به تهامه |
پانویس
- ↑ وصفی زکریا، رحلتی الی الیمن، ۱۴۰۶ق، ص۸۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: حمیری، الروض المعطار، ۱۹۸۴م، ص۲۶۹.
- ↑ ابنخلّکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۳، ص۳۸۱؛ حمیری، الروض المعطار في خبر الأقطار، ۱۹۸۴م، ص۱۴۱-۱۴۲.
- ↑ وصفی زکریا، رحلتی الی الیمن، ۱۴۰۶ق، ص۸۰؛ کحّاله، جغرافیة شبه جزیرة العرب، ۱۳۸۴ق، ص۱۲-۱۳.
- ↑ بَعْکر، کواکب یمنیة فی سماء الاسلام، ۱۴۱۰ق، ص۳۲۳-۳۲۴.
- ↑ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به: ابنمجاور، صفة بلاد الیمن و مکة و بعض الحجاز، ۱۴۰۷ق، ص۵۳- ۹۰و۹۴.
- ↑ سلمی، کتاب أسماء جبال تهامة و سکانها، ۱۳۹۴ق، ص۴۰۸، ۴۱۰و۴۱۱.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۱۳۱و۱۳۴.
- ↑ سلمی، کتاب أسماء جبال تهامة و سکانها، ۱۳۹۴ق، ص۳۷۵.
- ↑ ابنکلبی، کتاب الاصنام، ۱۳۳۲ق، ص۵۸.
- ↑ ابنکلبی، کتاب الاصنام، ۱۳۳۲ق، ص۳۴-۳۶؛ ابنحبیب، کتاب المحبّر، ۱۳۶۱ق، ص۳۱۸.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۵۰۰، ۵۷۰.
- ↑ شجاع، الیمن فی صدرالاسلام ۱۴۰۸ق، ص۱۴۹.
- ↑ ابنسعد، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ۱۴۰۲ق، ج۱، قسم۲، ص۷۹.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۶۶.
- ↑ وصفی زکریا، رحلتی الی الیمن، ۱۴۰۶ق، ص۴۹.
- ↑ ابومخرمه، تاریخ ثغرعدن، ۱۹۵۰م، ج۲، ص۶۷.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۴۹و۳۱۹.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۳۲۰۳۲۱.
- ↑ جرافی یمنی، المقتطف من تاریخ الیمن، ۱۴۰۷ق، ص۸۸.
- ↑ حداد، مدینة حیس الیمنیة، ۱۴۱۹ق، ص۵۱.
- ↑ سید، تاریخ المذاهب الدینیة فی بلاد الیمن، ۱۴۰۸ق، ص۴۲و۵۲.
- ↑ رجوع کنید به: ابنحائک، صفة جزیرة العرب، ۱۴۰۳ق، ص۸۵.
- ↑ رجوع کنید به: عماره یمنی، تاریخ الیمن، ۱۹۸۵م، ص۲۳۳-۲۳۶.
- ↑ زُبّاره یمنی، ائمة الیمن بالقرن الرابع عشر للهجرة، ۱۳۷۵ق، قسم ۵، بخش ۲، ص۱۶، ۱۰۸، ۱۴۳.
- ↑ بعکر، کواکب یمنیة فی سماء الاسلام، ۱۴۱۰ق، ص۱۶۴، ۲۰۳و۲۰۷.
- ↑ بعکر، کواکب یمنیة فی سماء الاسلام، ۱۴۱۰ق، ص۳۲۵.
- ↑ بعکر، کواکب یمنیة فی سماء الاسلام، ۱۴۱۰ق، ص۳۲۵.
- ↑ بعکر، کواکب یمنیة فی سماء الاسلام، ۱۴۱۰ق، ص۴۲۲-۴۲۳.
- ↑ ابنخلّکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۳، ص۳۷۸-۳۸۱.
- ↑ کحّاله، معجم المؤلفین، ۱۹۶۱م، ج۳، ص۲۷۸.
- ↑ عماره یمنی، تاریخ الیمن، ۱۹۸۵م، ص۱۹۴.
منابع
- ابومخرمه، عبداللّه طیب بن عبداللّه، تاریخ ثغرعدن، لیدن، چاپ اسکار لوفگرن، ۱۹۵۰م.
- ابنحائک، حسن بن احمد، صفة جزیرة العرب، صنعاء، چاپ محمدبن علی أکوع، ۱۴۰۳ق.
- ابنحائک، حسن بن احمد، کتاب الاکلیل، قاهره، چاپ محمد بن علی أکوع، ۱۳۸۶ق.
- ابنحبیب، کتاب المحبّر، حیدرآباد دکن، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، ۱۳۶۱ق.
- ابنخلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تحقیق: عباس احسان، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- ابنسعید مغربی، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، عمان، چاپ نصرت عبدالرحمان، ۱۴۰۲ق.
- ابنکلبی، کتاب الاصنام، قاهره، چاپ احمد زکی پاشا، ۱۳۳۲ق.
- ابنمجاور، صفة بلاد الیمن و مکة و بعض الحجاز، المسماة تاریخ المستبصر، بیروت، چاپ اسکار لوفگرن، ۱۴۰۷ق.
- بعکر، عبدالرحمان، کواکب یمنیة فی سماء الاسلام، بیروت، بینا، ۱۴۱۹ق.
- جرافی یمنی، عبداللّه، المقتطف من تاریخ الیمن، بیروت، بینا، ۱۴۰۷ق.
- حداد، عبداللّه عبدالسلام، مدینة حیس الیمنیة: تاریخها و آثارها الدینیة، قاهره، بینا، ۱۴۱۹ق.
- حمیری، محمدبن عبداللّه، الرّوض المعطار فی خبر الاقطار، بیروت، چاپ احسان عباس، ۱۹۸۴م.
- زباره یمنی، محمد بن محمد، ائمة الیمن بالقرن الرابع عشر للهجرة، قاهره بینا، ۱۳۷۵ق.
- سلمی، عرام بن اصبغ، کتاب أسماء جبال تهامة و سکانها و ما فیها من القری و ما ینبت علیها من الاشجار و ما فیها من المیاه ، در نوادر المخطوطات، قاهره، چاپ عبدالسلام محمد هارون، ۱۳۹۴ق.
- سید، ایمن فؤاد، تاریخ المذاهب الدینیة فی بلاد الیمن حتی نهایة القرن السادس الهجری، قاهره، بینا، ۱۴۰۸ق.
- شجاع، عبدالرحمان عبدالواحد، الیمن فی صدرالاسلام: من البعثة المحمدیة حتی قیام الدولة الامویة، دمشق، بینا، ۱۴۰۸ق.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- عماره یمنی، تاریخ الیمن، المسمّی المفید فی أخبار صنعاء و زبید، صنعاء، چاپ محمدبن علی أکوع، ۱۹۸۵م.
- کحّاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، دمشق، بینا، ۱۹۶۱م.
- کحّاله، عمر رضا، جغرافیة شبه جزیرة العرب، مکه، چاپ احمدعلی، ۱۳۸۴ق.
- وصفی زکریا، احمد، رحلتی الی الیمن، دمشق، بینا، ۱۴۰۶ق.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی
- دانشنامۀ جهان اسلام