تخریب مسجد
تخریب مسجد به معنای ویرانکردن بنای مسجد، در قرآن بهعنوان بزرگترین ظلم به شمار رفته است. فقهای اسلام تخریب مسجد را حرام دانستهاند و برای این حکم به آیات قرآن و دلایل فقهی دیگر استناد کردهاند. با این حال در مواردی مانند بازسازی مسجد فرسوده، توسعه بنا یا شرایط اضطراری شهری، تخریب مسجد جایز یا مستحب شمرده شده است.
همچنین مسجد ضرار که با هدف ضرررساندن به مسلمانان ساخته میشود مشمول حکم تخریب شده است که برخی فقهای وهابی با استناد به این حکم، تخریب بناها و گنبدهای ساخته شده بر قبور را لازم دانستهاند. در طول تاریخ نمونههای متعددی از تخریب مساجد با انگیزههای سیاسی، مذهبی و طایفهای رخ داده است؛ از جمله تخریب مسجدالاقصی به دست بُختُنَصَّر، تخریب مساجد عراق و سوریه و غزه و تخریب حرم عسکریین در سامرا.
تخریب معنوی مسجد شامل جلوگیری از اقامه نماز، محدودکردن نقش آموزشی، اجتماعی و سیاسی مسجد و بیتوجهی به جایگاه آن در جامعه میشود که برای این عمل پیامدهایی مانند ازبینرفتن اتحاد، قطع ارتباط مردم با امام عادل، فراموشی فقرا و غفلت از خدا ذکر شده است.
مفهوم شناسی و جایگاه
تخریب مسجد به معنای درهمشکستن بنای آن یکی از موضوعات فقهی بهشمار رفته است که فقهای مذاهب مختلف به بیان احکام این مسئله پرداختهاند.[۱] قرآن کریم از افرادی که برای تخریب مساجد تلاش میکنند، با عنوان ظالمترین افراد یاد کرده است.[۲]
تخریب معنوی مسجد
تخریب مسجد به ممانعت از برگزاری نماز و انجام عبادت در مسجد نیز تفسیر شده است.[۳] ازاینرو انجام کارهایی که مردم را از حضوریافتن در مسجد بازمیدارد، به نوعی تخریب مسجد دانسته شده است.[۴] برخی از علما معتقدند که مسجد نه تنها مکانی برای عبادت، بلکه محلی برای فعالیتهای آموزشی، تربیتی، اجتماعی، سیاسی و حتی نظامی بهشمار میرود[۵] و ممانعت از انجام اینگونه فعالیتها، ایفای نقش مسجد را محدود کرده و شامل تخریب مسجد میشود.[۶] ازاینرو با بسته شدن دربهای مسجد در خارج از اوقات نماز مخالفت کردهاند.[۷]
ازبینرفتن اتحاد و قطع رابطه مردم با امام عادل و فراموششدن فقرا و غفلت از خدا از جمله پیامدهای تخریب معنوی مسجد قلمداد شده است.[۸] در روایتی تخریب معنوی مسجد در کنار بیاعتنایی به قرآن و اهلبیت مورد مذمت قرار گرفته است. در این حدیث آمده است که مسجد، قرآن و اهلبیت در روز قیامت از برخی بندگان به دلیل بیتوجهی شکایت خواهند کرد.[۹] از کسادساختن مساجد گاه با عنوان تخریب معنوی[۱۰] و گاه با عنوان تخریب مجازی یاد شده است.[۱۱]
حکم فقهی تخریب مسجد
تخریب مسجد از نگاه تمامی مذاهب اسلامی حرام دانسته شده است.[۱۲] فقیهان برای صدور فتوای حرمت تخریب مسجد به دلائل مختلفی همچون آیه ۱۱۴ سوره بقره که تخریب مسجد را اقدامی ظالمانه تلقی کرده است و ممنوعیت تخریب ساختمان وقفی استناد کردهاند.[۱۳] حرام بودن بیاحترامی به شعائر الهی که مسجد یکی از این شعائر بهشمار میرود، دلیل دیگری برای این حکم قلمداد شده است.[۱۴] در آیه ۴۰ سوره حج نیز بر لزوم استفاده از قدرت نظامی جهت حفظ مساجد و عبادتگاهها تأکید شده است.[۱۵]
موارد جواز تخریب مسجد
در برخی موارد تخریب مسجد جایز شمرده شده است:
- بازسازی مسجد: تنها موردی که همه فقها بر جواز تخریب مسجد توافق دارند، موردی است که مسجد در آستانه فروریختن قرار داشته باشد.[۱۶] در صورتی که وضعیت ساختمان مسجد به گونهای باشد که احتمال آسیبرسیدن به مردم وجود داشته باشد، اقدام به تخریب آن واجب خواهد بود،[۱۷] در غیر این صورت این اقدام مستحب دانسته شده است.[۱۸]
- توسعه مسجد: گروهی از فقها مانند آیتالله خامنهای[۱۹] و مکارم شیرازی[۲۰] تخریب مسجد جهت توسعه آن را مستحب و عدهای دیگر[۲۱] آن را جایز دانستهاند. برخی علما همچون شهید اول و شهید ثانی از فتوا دادن در این زمینه خودداری کردهاند[۲۲] و برخی دیگر همچون علامه حلی این اقدام را ممنوع دانسته است.[۲۳]
- توسعه شهر:[۲۴] تخریب و ملحقساختن بخشی از یک مسجد و یا تمامی آن به محل عبور و مرور ممنوع تلقی شده است.[۲۵] اما اگر به ناچار تبدیل به محل عبور و مرور شد، باید حکم مسجد درباره آن بخش مراعات شود؛ مگر این که احتمال بازگشت آن وجود نداشته باشد.[۲۶]
- تخریب مسجد ضرار: مسجد ضرار از جمله مساجدی است که مشمول حکم تخریب شده است.[۲۷] فقهای مذهب مالکی به طور پررنگی فتوا به تخریب مسجدی دادهاند که با هدف ضرررساندن گروه یا قبیلهای خاص در نزدیکی مسجد دیگری بنا شود.[۲۸] فقهای حنبلی نیز چنین فتوایی از احمد بن حنبل نقل کردهاند.[۲۹] همچنین درباره مساجد بزرگی که چند نماز جماعت در آن اقامه میشود؛ بهگونهای که به نماز جماعت اصلی ضرر برساند، گفته شد است که بخشهای جانبی این مسجد باید تخریب شود.[۳۰]
تخریب زیارتگاهها تحت عنوان مسجد ضرار
ابنتَیمیّه و مفتیهای حنبلی پس از او همچون ابنقَیّم جَوزیه با استناد به حکم لزوم تخریب مسجد ضرار و برخی روایات نبوی، به لزوم تخریب حرمها، بناها و گنبدهای ساخته شده بر قبور فتوا داده و حتی آن را مقدم بر تخریب مسجد ضرار عنوان کردهاند.[۳۱] در همین راستا یکی از فقهای وهابی کتابی با عنوان تَحذیرُ الساجد مِن اِتخاذِ القبورِ مساجد (هشدار به نمازگزار از تبدیل کردن قبرها به مسجد) تألیف کرده و ساخت هر نوع مسجد بر روی قبور را مصداق مسجد ضرار معرفی کرده است.[۳۲] در مقابل برخی از علمای شافعی همچون ابنحجر هیثمی ساخت بنا بر قبور را جایز دانستهاند.[۳۳]
نمونههایی از تخریب مساجد
گزارشها حاکی از آن است که در طول تاریخ مساجد متعددی با اغراض سیاسی، مذهبی و طایفهای تحت عنوان مسجد ضرار تخریب شدهاند.[۳۴] از موارد زیر به عنوان بخشی از این تخریبها یاد شده است:
- تخریب مسجدالاقصی توسط بختنصر[۳۵]
- تخریب مسجد بُراثا در ماه صفر سال ۳۲۳ق به دستور مقتدر عباسی.[۳۶]
- تخریب مسجد بابری: مسجد بابری از مهمترین و بزرگترین مساجد ایالت اوتار هند است که در سال ۱۹۹۲م بهدست هندوها تخریب گردید.[۳۷] این مسجد در اوائل قرن شانزدهم میلادی توسط محمد بابر، بنیانگذار امپراطوری گورکانیان بنا شده بود.[۳۸]
- تخریب مسجد حمزه: در حمله وهابیها به منطقه حجاز، مسجد حمزه و برخی دیگر از مساجد متعلق به شیعیان ساکن مدینه تخریب گردید.[۳۹]
- تخریب مساجد عراق و سوریه: در پی تسلط تکفیریهای داعش بر سوریه و بخش زیادی از کشور عراق، مساجد زیادی متعلق به شیعیان از جمله مسجد فاطمةالزهرا در رقه سوریه و مسجد قبه در موصل و مسجد جواد در تلعفر تخریب گردید.[۴۰]
- تخریب مساجد غزه: در طی دو سال جنگ گسترده اسرائیل علیه غزه ۱۱۶۰ مسجد از ۱۲۴۴ مسجد این شهر مورد هدف قرارگرفته و تخریب شد.[۴۱] مساجد عُمَری، سیدهاشم، ابنعثمان و سترقیه از جمله این مساجد قلمداد شده است.[۴۲]
- تخریب حرم عسکریین: نیروهای وابسته به گروهک تروریستی القاعده در سال ۱۳۸۴ش با استفاده از ۲۰۰ کیلو مواد منفجره مرقد امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) در سامرا را تخریب کردند.[۴۳] این اقدام با تکیه بر فتوای وجوب تخریب مساجد و گنبدهایی که بر قبور بنا شده است، صورت گرفت.[۴۴]
پانویس
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۵-۴۶۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۰۹-۴۱۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۳۶۱؛ صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۱۰۴.
- ↑ «تخریب کنندگان مسجد چه کسانی هستند»، وبگاه مسجد پژوه.
- ↑ سقاف، المنتخب من کتب شیخ الاسلام، ۱۴۱۹ق، ص۱۳۶؛ «السعی فی تخریب المسجد یشمل انواع التعطیل»، وبگاه اسلام وب.
- ↑ «السعی فی تخریب المسجد یشمل انواع التعطیل»، وبگاه اسلام وب.
- ↑ «اغلاق بیوت الله ظلم عظیم و سعی لتخریبها»، وبگاه اسلام وب.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۶، ص۴۹.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۴۸۴.
- ↑ «تخریب المساجد و هدمها»، وبگاه المکتبة الشامله.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القران، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۷۷.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۶.
- ↑ «دلائل حرمت تخریب مسجد»، وبگاه خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «دلائل حرمت تخریب مسجد»، وبگاه خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۶، ص۵۰.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۸.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۸.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۸.
- ↑ خامنهای، اجوبه الاستفتائات، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۲۴.
- ↑ مکارم شیرازی، الفتاوی الجدیده، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۵.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۹.
- ↑ حسینی عاملی، مفتاح الکرامه، بیروت، ج۲، ص۲۴۲؛ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۹.
- ↑ حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۱۷؛ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۹.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۶.
- ↑ «تخریب مسجد جهت تعمیر و ساخت جاده»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۷، ص۱۰۶-۱۰۸.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۳.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۵.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۵-۴۷۶.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۶.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۶-۴۷۷.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۷.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۸.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۵؛ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۴.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القران، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۷۷.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۴.
- ↑ «مسجد تخریب شده بابری، بزرگترین مسجد ایالت اوتار هند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «مسجد تخریب شده بابری، بزرگترین مسجد ایالت اوتار هند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۴.
- ↑ «تخریب گسترده مساجد توسط تکفیری ها و صهیونیستها»، پایگاه تخصصی مسجد.
- ↑ «مساجدی که در دو سال جنگ غزه ویرانه شدند»، وبگاه خبرگزاری شبستان.
- ↑ «مساجدی که در دو سال جنگ غزه ویرانه شدند»، وبگاه خبرگزاری شبستان.
- ↑ «روزی که حرمین عسکریین هتک حرمت شد»، وبگاه ستاد بازسازی عتبات عالیات.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۷.
منابع
- «اغلاق بیوت الله ظلم عظیم و سعی لتخریبها»، وبگاه اسلام وب، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۸۲ش، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- «تخریب کنندگان مسجد چه کسانی هستند»، وبگاه مسجد پژوه، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۷ آذر ۱۴۰۴ش.
- «تخریب گسترده مساجد توسط تکفیری ها و صهیونیستها»، پایگاه تخصصی مسجد، تاریخ درج مطلب ۱۳ مرداد ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
- «تخریب المساجد و هدمها»، وبگاه المکتبة الشامله، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- «تخریب مسجد جهت تعمیر و ساخت جاده»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ دی ۱۴۰۴ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تحقیق ابوالحسن شعرانی و دیگران، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۲ش.
- حسینی عاملی، محمدجواد، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بیتا.
- حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، موسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- خامنهای، سید علی، اجوبة الاستفتائات، بیروت، دار النبأ، ۱۴۱۵ق.
- خمینی، روحالله، استفتائات، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- «دلائل حرمت تخریب مسجد»، وبگاه خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب ۲۵ اسفند ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
- «روزی که حرمین عسکریین هتک حرمت شد»، وبگاه ستاد بازسازی عتبات عالیات، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
- «السعی فی تخریب المسجد یشمل انواع التعطیل»، وبگاه اسلام وب، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۲ش، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- سقاف، علوی بن عبدالقادر، المنتخب من کتب شیخ الاسلام ابن تیمیه، ریاض، دار الهدی للنشر و التوزیع، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق فضلالله یزدی، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- «مساجدی که در دو سال جنگ غزه ویرانه شدند»، وبگاه خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
- «مسجد تخریب شده بابری، بزرگترین مسجد ایالت اوتار هند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب ۱۳ آذر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، الفتاوی الجدیده، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.
- وزیری، سید محمود، و عبدالکریم بیآزار شیرازی، و رضا اسلامی، و نذیر احمد سلامی، و حسین رجبی، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، شماره۱۷، سال نهم، شهریور ۱۴۰۱ش.