تخریب مسجد
تخریب مسجد بهمعنای ویران کردن بنای مسجد، در قرآن بهعنوان ظلمی بزرگ شمرده شده است. فقهای اسلامی، تخریب مساجد را بهطور کلی حرام دانستهاند و برای این حکم به آیات قرآن و دیگر ادله فقهی استناد میکنند. با این حال، در مواردی مانند بازسازی یا نوسازی مسجد فرسوده، توسعه فضای آن یا شرایط اضطراری (مانند پروژههای ضروری شهری)، تخریب و سپس ساخت مجدد، جایز یا حتی مستحب ارزیابی میشود.
همچنین، در فقه اسلامی، حکم خاصی برای مسجد ضرار وجود دارد؛ مسجدی که با قصد ضرر رساندن به جامعه مسلمانان ساخته شده باشد، مشمول حکم تخریب میشود. برخی فقهای وهابی، با استناد به این مفهوم، تخریب بناها و گنبدهای ساخته شده بر روی قبور را که به عنوان عبادتگاه استفاده میشوند، لازم دانستهاند.
در طول تاریخ، نمونههای متعددی از تخریب مساجد با انگیزههای سیاسی، مذهبی و طایفهای رخ داده است؛ از جمله تخریب مسجدالاقصی به دست بُختُنَصَّر، تخریب گسترده مساجد در عراق و سوریه و غزه، و نیز تخریب حرم عسکریین در سامرا.
علاوه بر تخریب فیزیکی، تخریب معنوی مسجد نیز مورد توجه است که شامل جلوگیری از اقامه نماز، تضعیف نقش آموزشی، اجتماعی و سیاسی مسجد، و بیتوجهی به جایگاه محوری آن در جامعه میشود. برای چنین اعمالی، پیامدهای منفی مانند تضعیف اتحاد جامعه، قطع ارتباط مردم با رهبری عادل، فراموشی وضعیت مستمندان و غفلت از خدا ذکر شده است.
مفهومشناسی و جایگاه
تخریب مسجد بهمعنای ویران کردن یا درهمشکستن بنای آن، یکی از موضوعات فقهی بهشمار رفته است که فقهای مذاهب مختلف به بیان احکام و جزئیات این مسئله پرداختهاند.[۱] قرآن کریم نیز از کسانی که در راه تخریب مساجد میکوشند، به عنوان «سختترین ستمگران» یاد کرده است.[۲]
تخریب معنوی مسجد
تخریب مسجد تنها بهمعنای ویرانی فیزیکی بنا نیست، بلکه ممانعت از برگزاری نماز و انجام عبادت در آن نیز بهعنوان نوعی تخریب مسجد تفسیر شده است.[۳] بر این اساس، انجام هر کاری که مردم را از حضور در مسجد بازدارد، شکلی از تخریب آن به شمار میرود.[۴]
برخی از علما با تأکید بر نقش جامع مسجد معتقدند که مسجد تنها محل عبادت نیست، بلکه کانونی برای فعالیتهای آموزشی، تربیتی، اجتماعی، سیاسی و حتی نظامی محسوب میشود.[۵] بنابراین، ممانعت از انجام این گونه فعالیتها و محدود کردن نقش چندبُعدی مسجد، در زمره تخریب معنوی آن قرار میگیرد.[۶] از همین رو، با بسته نگهداشتن درهای مسجد در خارج از اوقات نماز به شدت مخالفت شده است.[۷]
از بین رفتن اتحاد اجتماعی، قطع رابطه مردم با امام عادل، فراموشی مستمندان و غفلت از خدا از جمله پیامدهای شوم تخریب معنوی مسجد برشمرده شدهاند.[۸] در روایتی نیز، تخریب معنوی مسجد در کنار بیاعتنایی به قرآن و اهلبیت مورد نکوهش قرار گرفته است. بر اساس این حدیث، مسجد، قرآن و اهلبیت در روز قیامت از بندهای که به آنها بیتوجهی کرده باشد، شکایت خواهند کرد.[۹] از این عمل گاه با عنوان تخریب معنوی[۱۰] و گاه با عنوان تخریب مجازی یاد شده است.[۱۱]
حکم فقهی تخریب مسجد
تخریب مسجد از نگاه تمام مذاهب اسلامی به عنوان عملی حرام شناخته شده است.[۱۲] فقیهان برای صدور فتوای حرمت تخریب مسجد به دلایل مختلفی استناد میکنند که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- استناد به آیه ۱۱۴ سوره بقره که اقدام به تخریب مساجد را عملی ظالمانه و نشانه کفر به خدا و روز قیامت میداند.[۱۳]
- ممنوعیت تخریب ساختمان وقفی، زیرا مسجد در زمره اموال وقفی برای عموم مسلمانان قرار میگیرد.[۱۴]
- حرام بودن بیاحترامی به شعائر الهی که مسجد بهعنوان یکی از مهمترین این شعائر محسوب میشود.[۱۵]
- تأکید آیه ۴۰ سوره حج بر لزوم استفاده از قدرت برای دفاع از مساجد در برابر کسانی که قصد اخراج مؤمنان و تخریب این عبادتگاهها را دارند.[۱۶]
موارد جواز تخریب مسجد
در برخی موارد خاص، تخریب یا تغییر در بنای مسجد با رعایت شرایطی جایز یا حتی لازم شمرده شده است. مهمترین این موارد عبارتند از:
- بازسازی مسجد فرسوده و خطرناک: تنها موردی که همه فقها بر جواز آن اتفاق نظر دارند، زمانی است که ساختمان مسجد در شرف فروریختن باشد و احتمال آسیب به نمازگزاران وجود داشته باشد. در این حالت، تخریب و بازسازی نه تنها جایز که واجب خواهد بود.[۱۷]
- توسعه یا تعمیر اساسی مسجد: در این مورد آرای فقها متفاوت است. گروهی از علما مانند آیتالله خامنهای[۱۸] و مکارم شیرازی[۱۹] توسعه مسجد را مستحب میدانند. عدهای دیگر آن را جایز شمردهاند،[۲۰] برخی مانند شهید اول و شهید ثانی از اظهار نظر قطعی خودداری کردهاند[۲۱] و معدودی مانند علامه حلی آن را ممنوع دانستهاند.[۲۲]
- تخریب مسجد ضرار: مسجدی که با قصد تفرقهافکنی و ضرر رساندن به جامعه مسلمانان ساخته شود، از مصادیق "مسجد ضرار" است و تخریب آن از موارد استثنای پذیرفتهشده در فقه اسلامی بهشمار میرود.[۲۳] این موضوع به ویژه در فقه اهل سنت مورد توجه بیشتری قرار گرفته و فقهای آنان حتی تخریب الحاقات و اتاقهایی را که باعث پراکندگی جماعت مسجد اصلی میشود، جایز دانستهاند.[۲۴]
تخریب زیارتگاهها تحت عنوان مسجد ضرار
ابنتَیمیّه و مفتیهای حنبلی پس از او مانند ابنقَیّم جَوزیّه، با استناد به حکم تخریب مسجد ضِرار و برخی روایات نبوی، به لزوم تخریب حرمها، بناها و گنبدهای ساختهشده بر قبور، فتوا داده و حتی آن را مقدم بر تخریب مسجد ضرار دانستهاند.[۲۵]
در همین راستا، یکی از فقهای وهابی کتابی با عنوان «تَحذیرُ السّاجِد مِنَ اتِّخاذِ القُبورِ مَساجِد» (هشدار به نمازگزار از تبدیل کردن قبرها به مسجد) تألیف کرده و ساخت هرگونه مسجد بر روی قبور را مصداق مسجد ضرار دانسته است.[۲۶] در مقابل، برخی از علمای شافعی مانند ابنحجر هیثمی، ساخت بنا بر قبور را جایز شمردهاند.[۲۷]
نمونههایی از تخریب مساجد
گزارشها حاکی از آن است که در طول تاریخ، مساجد متعددی با انگیزههای سیاسی، مذهبی و طایفهای تحت عنوان مسجد ضرار تخریب شدهاند.[۲۸] از جمله موارد قابل ذکر در این زمینه عبارتاند از:
- تخریب مسجدالاقصی توسط بختنَصَّر.[۲۹]
- تخریب مسجد بُراثا در ماه صفر سال ۳۲۳ق بهدستور مقتدر عباسی.[۳۰]
- تخریب مسجد بابری: این مسجد، از مهمترین و بزرگترین مساجد ایالت اوتارپرادش هند بود که در سال ۱۹۹۲م بهدست افراطگرایان هندو تخریب گردید.[۳۱] این بنا در اوایل قرن شانزدهم میلادی به فرمان ظهیرالدین محمد بابر، بنیانگذار امپراتوری گورکانیان، ساخته شده بود.[۳۲]
- تخریب مسجد حمزه: در جریان حملات وهابیان به منطقه حجاز در سدههای اخیر، مسجد حمزه و برخی دیگر از مساجد متعلق به شیعیان ساکن مدینه ویران گردید.[۳۳]
- تخریب مساجد عراق و سوریه: پس از تسلط جریانهای تکفیری مانند داعش بر بخشهایی از عراق و سوریه، مساجد متعددی متعلق به شیعیان، از جمله مسجد فاطمه الزهرا(س) در رقه سوریه، مسجد قبّه در موصل و مسجد جواد در تلعفر تخریب شد.[۳۴]
- تخریب مساجد غزه: در جریان جنگهای گسترده رژیم اسرائیل علیه نوار غزه، تعداد ۱۱۶۰ مسجد از مجموع ۱۲۴۴ مسجد این منطقه مورد هدف قرار گرفته و تخریب یا آسیب دید.[۳۵] از جمله این مساجد میتوان به مسجد عُمَری، مسجد سیّدهاشم، مسجد ابنعثمان و مسجد ستّ رقیه اشاره کرد.[۳۶]
- تخریب حرم عسکریین: نیروهای وابسته به گروه تروریستی القاعده در سال ۱۳۸۴ش با کارگذاری حجم عظیمی مواد منفجره، مرقد امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) در سامرا را ویران کردند.[۳۷] این اقدام با تمسک بهفتوای وجوب تخریب اماکن و گنبدهای ساختهشده بر روی قبور صورت گرفت.[۳۸]
- تخریب مساجد ایران در حوادث دی ۱۴۰۴ ایران.[۳۹]
پانویس
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۵-۴۶۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۰۹-۴۱۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طبرسی، مجمعالبیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۳۶۱؛ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۱۰۴.
- ↑ «تخریبکنندگان مسجد چه کسانی هستند»، وبگاه مسجدپژوه.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۹۸ش، ج۴، ص۴۳۳؛ سقاف، المنتخب من کتب شیخ الاسلام، ۱۴۱۹ق، ص۱۳۶؛ «السعی فی تخریب المسجد یشمل انواع التعطیل»، وبگاه اسلاموب.
- ↑ «السعی فی تخریب المسجد یشمل انواع التعطیل»، وبگاه اسلام وب.
- ↑ «اغلاق بیوت الله ظلم عظیم و سعی لتخریبها»، وبگاه اسلاموب.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۶، ص۴۹.
- ↑ حر عاملی، وسائلالشیعه، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۴۸۴.
- ↑ شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنیعشری، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۳۶.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۷۷.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۶.
- ↑ استرابادی، آیات الاحکام، معراجی، ص۱۷۵؛ فاضل جواد، مسالک الافهام، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۱۸۵؛ محمدی خراسانی، «دلائل حرمت تخریب مسجد»، وبگاه خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ استرابادی، آیات الاحکام، معراجی، ص۱۷۵؛ فاضل جواد، مسالک الافهام، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۱۸۵؛ محمدی خراسانی، «دلائل حرمت تخریب مسجد»، وبگاه خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ محمدی خراسانی، «دلائل حرمت تخریب مسجد»، وبگاه خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۶، ص۵۰.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۸؛ طباطبایی کربلایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۳۰۸؛ محقق سبزاواری، ذخیرة المعاد، قم، ج۲، ص۲۴۹.
- ↑ خامنهای، اجوبه الاستفتائات، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۲۴.
- ↑ مکارم شیرازی، الفتاوی الجدیده، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۵.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۹.
- ↑ حسینی عاملی، مفتاح الکرامه، بیروت، ج۲، ص۲۴۲؛ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۹.
- ↑ حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۱۷؛ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۹.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۳.
- ↑ ابن رشد، البیان و الرشد، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۴۱۰؛ ابن علیش، فتح العلی، ۱۴۲۸ق، ج۴، ص۲۴۷؛ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۵-۴۷۶؛ بهوتی، الروض المریع، مؤسسة الرساله، ص۱۳۹؛ خضیری، احکام المساجد، ۱۴۱۹ق، ص۷۷.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۶-۴۷۷.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۷.
- ↑ ابن حجر، الفتاوی الکبری الفقهیه، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۶-۱۷.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۵؛ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۴.
- ↑ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۷۷.
- ↑ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۱، ص۱۵۲.
- ↑ «مسجد تخریبشده بابری، بزرگترین مسجد ایالت اوتار هند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «مسجد تخریبشده بابری، بزرگترین مسجد ایالت اوتار هند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۶۴.
- ↑ «تخریب گسترده مساجد توسط تکفیریها و صهیونیستها»، پایگاه تخصصی مسجد.
- ↑ «مساجدی که در دو سال جنگ غزه ویرانه شدند»، وبگاه خبرگزاری شبستان.
- ↑ «مساجدی که در دو سال جنگ غزه ویرانه شدند»، وبگاه خبرگزاری شبستان.
- ↑ «روزی که حرمین عسکریین هتک حرمت شد»، وبگاه ستاد بازسازی عتبات عالیات.
- ↑ وزیری و دیگران، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، ص۴۷۷.
- ↑ «جزئیات خسارات گسترده اغتشاشات»، جامعه خبری تحلیلی الف.
منابع
- ابن حجر، احمد بن محمد، الفتاوی الکبری الفقهیه، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۴ق.
- ابن رشد، محمد بن احمد، البیان و التحصیل و الشرح و التوجیه و التعلیل لمسائل المستخرجه، تحقیق محمد حجی و دیگران، بیروت، دار الغرب الاسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- ابن علیش، محمد بن احمد، فتح العلی المالک فی الفتوی علی مذهب الامام مالک، تحقیق علی بن نایف الشحود، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۲۸ق.
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- استرآبادی، محمد بن علی، آیات الاحکام، تحقیق محمدباقر شریفزاده، تهران، معراجی، چاپ اول، بیتا.
- «اغلاق بیوت الله ظلم عظیم و سعی لتخریبها»، وبگاه اسلام وب، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۸۲ش، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- بهوتی، منصور بن یونس، الروض المریع فی شرح زاد المستقنع، تحقیق عبدالقدوس محمد محمد نذیر، بیجا، دار المؤید، بیتا.
- «تخریب کنندگان مسجد چه کسانی هستند»، وبگاه مسجد پژوه، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۷ آذر ۱۴۰۴ش.
- «تخریب گسترده مساجد توسط تکفیری ها و صهیونیستها»، پایگاه تخصصی مسجد، تاریخ درج مطلب ۱۳ مرداد ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
- «تخریب المساجد و هدمها»، وبگاه المکتبة الشامله، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- «تخریب مسجد جهت تعمیر و ساخت جاده»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ دی ۱۴۰۴ش.
- «جزئیات خسارات گسترده اغتشاشات»، جامعه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
- جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، قم، هجرت، چاپ سوم، ۱۳۹۸ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تحقیق ابوالحسن شعرانی و دیگران، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۲ش.
- حسینی عاملی، محمدجواد، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بیتا.
- حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، موسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- خامنهای، سید علی، اجوبة الاستفتائات، بیروت، دار النبأ، ۱۴۱۵ق.
- خضیری، ابراهیم بن صالح، احکام المساجد فی الشریعة السلامیه، عربستان، وزارة الشئون الاسلامیه و الاوقاف و الدعوه و الارشاد، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- خمینی، روحالله، استفتائات، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- «روزی که حرمین عسکریین هتک حرمت شد»، وبگاه ستاد بازسازی عتبات عالیات، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
- «السعی فی تخریب المسجد یشمل انواع التعطیل»، وبگاه اسلام وب، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۲ش، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- سقاف، علوی بن عبدالقادر، المنتخب من کتب شیخ الاسلام ابن تیمیه، ریاض، دار الهدی للنشر و التوزیع، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، میقات، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- طباطبایی کربلایی، علی بن محمد، ریاض المسائل، قم، مؤسسه آلالبیت لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق فضلالله یزدی، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- فاضل جواد، جواد بن سعید، مسالک الافهام الی آیات القرآن، تصحیح محمدباقر بهبودی، تهران، مرتضوی، چاپ دوم، ۱۳۶۵ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- محقق سبزواری، محمدباقر، ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد، قم، مؤسسه آلالبیت لاحیاء التراث، چاپ اول، بیتا.
- محمدی خراسانی، علی، «دلائل حرمت تخریب مسجد»، وبگاه خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب ۲۵ اسفند ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
- «مساجدی که در دو سال جنگ غزه ویرانه شدند»، وبگاه خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
- «مسجد تخریب شده بابری، بزرگترین مسجد ایالت اوتار هند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب ۱۳ آذر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، الفتاوی الجدیده، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.
- وزیری، سید محمود، و عبدالکریم بیآزار شیرازی، و رضا اسلامی، و نذیر احمد سلامی، و حسین رجبی، «تخریب مساجد از منظر فقه اسلامی»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، شماره۱۷، سال نهم، شهریور ۱۴۰۱ش.